* / 



/< 



r AJ 




Book 



PP 



Class r P 2 3 1- 2 



JAB. 



PRESENTED BY 



i4«v.v/ A^ ^ 



/t*«c */^#? *f*. 






^^ 




• .. A 






•% 



v N t. 







BRYCH PROPHWYDOLIAETH: 

WIREDD, DYBEN A DEONGLIAD 
PROPHWYDOLIAETHAU 

YSGRYTHYRAIT SANCTAIDD. 



Gan y Farciie JOHN MUGIS^S, Liverpool* 



n Tystiolaeth Iesu ydyw ysbryd y brophwydoliaeth."— Dat. xix. 10, 



CtHOEDDEDlG YN Y W1AD HON GAN T. E. JONES, EOMS, 



ROME, H\ Y. 
ARGEAFFWYD G A N E , E. MEEEDIT& 

1855, 



4 






<&j£ 







-? KV :' 



RHAOYMADRODD 

PR ARGRAFFIAD AMERIOANAIDD, 



Trwy gymhelliad amryw o'n cyfeillion, ruewn gwahanoi 
bartliau o'r wlad lion, yr ydym yn awr wedi dwyn allan y . 
gyfrol dra gwerthfawr lion ; ac nid ydym yn gweled un es- 
gusawd yn angenrheidiol dros hyny, aingen na gwir deilyng- 
dod y Uyfr. Ni welsom erioed lyfr yn cynnwys mwy o wir 
wybodaeth mewn can lleied eyleh. Hefyd, y mae ei destyn 
yn xm o ? r rhai mwyaf dyddorol o fewn cylch gwybodaeth 
Ysgrythyrol, sef prophwydoliaeth, yr non yw gwyrth gwyb- 
odaeth ; i'r hon hefyd y telir mawr sylw, yn neillduol yn y 
dyddiau rhyfedd hyn, pan y mae rhyfeloedd, a son am ryfel- 
oedd yn llanw ein clustiau ar bob lla^v ; a'r ymofyniad natur- 
iol a argyrnhella i feddwl yr ymofyngar yw, Pa beth fydd 
diwedd y pethau hyn ? Oncl nid oes modd cael yr trn math 
o atebiad boddhaol ; ond yn nrych prophwydoliaeth, yma y 
mae yr Hollwybodol wedi ymostwng i amlygu i'w weision y 
prophwydi yr hyn a fydd ar ol hyn, ie, " er cynt yr hyn ni 
wnaed eto ;" a da y gwnawn fod yn dal arno, megys ar gan- 
wyll yn llewyrchu mewn lie tywyll: ac i wneyd hyn, nis gwn 
am well cynnorthwy yn ein hiaith na'r Uytr hwn. Dangosir 
yn amlwg ynddo pa mor hollol a chyflawn y dygwyd i ben 
yr hyn a lefarodd Duw trwy brophwydoliaeth yr amser gynt, 
pa rai sydd eisoes wedi eu cyflawni ; gwna hyny mor oleu ac 
eglur, nes y mae yn ddigon i argyhoeddi y meddwl mwyaf 
anystyriol o ddwyfoldeb y Gyfrol Sanctaidd. Cawn ynddo 
grynhoad o wahanol farnau enwogion ar y prophwydoliaeth au 
sydd eto heb eu cyiiawni, yn nghyda rhestr anwrthwynebol o 
resymau yn erbyn y Milleriaid. Ein barn ddiymwad yw, nas 
gall ei ddarlleniad lai na bod yn w T ir adeiladol a dyddorol i 
bob meddwl ystyriol ; a dichon yn droedigaeth I lawer medd^- 
wl amheugar o ddidwylledd crefydd y Beibl, a thrwy hyny 
eu llanw a pharch i'w Hawdwr. Ein gweddi yw, ar iddo fod 
felly i gannoedd o'n cenedl o fewn y Taleithau Unedig. 
Ydwyf, dros fy nghenedl, 

Eu hannheilwng wasanaethydd, 

THOS. k. jo: 

Rome, Awst 13, 1855. 



ES. 



RHAGYMADRODD YR AWDWR. 



k>' 



Yn mhlith yr amrywiol lyfrau a gyhoeddwyd yn Gymraeg, o 
bryd i bryd, nid wyf yn cofio i mi weled yr un erioed ar " wiredd, 
dyben, a deongliad prophwydoliaethau yr Ysgrythyr Zan." Gwn fod 
esboniadau mwy neu lai helaeth, ar ranau arbenig o'r prophwydol- 
iaethau ; eto, nid ar y gangen hon fel y mae yn gorwedd yn ngor- 
uchwyliaeth gras Duw tuag at ei eglwys yn ngwahanol oesau y 
byd. Ond gan fod prophwydoliaeth yn un o'r pethau nodedig ag 
sydd yn hynodi llyfr Duw, ac yn profi ei ddwyfoldeb, ni all deall 
da yn y gangen hon lai na bod yn fuddiol i bob efrydydd y Beibl. 

Dymunaswn yn fawr ymhelaethu llawer ar y gwahanol gangen- 
au y mae yma grybwylliad byr am danynt, onib'ai ofniy chwyddai 
y llyfr yn ormodol ; ac ni allaf lai na dyfalu y siomir llawer meddwl 
ymofyngar trwy y byrder a arferir ; ond hyn ni allwn ei ochel heb 
syrthio dan achwyniad arall, er mai haws o lawer a fuasai ymhel- 
aethu na chrynhoi. Gwn yn dda mai crybwylliad b} 7 r a roddir ar bob 
mater, ac nid traethawd cyflawn. Amcanwyd yn unig agor drysau 
yr ystafelloeid, a? nid olrhain eu trysorau ; rhoddi ysgogiad 
cychwynol i'r meddwl, ac nid arweiniad parhaol. 

Addefaf hefyd yn rhwydd mai ffrwyth casglu a dethol ydy w y 
gwaith hwn, yn fwy na chynnyrch gwreiddiol y meddwl; ond 
tybiaf ei fod, oblegid hyny, yn fwy ei werth, gan y rhaid ei fod, o 
herwydd amldra cynghorwyr yn fwy cadarn a diogel. Yr wyf yn 
rlrwymedig i luaws o awdwyr, hen a diweddar, am eu cynnorthwy : 
megys, W. L. Alexander, D. Brown, Davison, Dunn, Faber, Fair- 
burn, T. H. Home, Kett, Keith, Lowman, Newton, Prideaux, Ran- 
ken, Ryan, Shaw, Warburton, <fcc, &c. 

Terfynaf, gan obeithio y bydd i'r ymgais bychan hwn fod yn 
foddion, yn Haw ysbryd Duw, i ddynesu meddyliau fy nghydgenedl, 
eto yn fwy, at "Lyfr yr Arglwydd," ac i ychwanegu eu gwybod- 
aeth ynddo a'u hymostyngiad iddo. 

JOHN HUGHES, 

Liverpool, Ionawr 9, 1849. 



CYNNWYSIAD. 



PENNOD I. 

Sylwadau arweiniol ar t Prophwydi a'u rhagfynegiadau. — Natur 
ac ansawdd Prophwydoliaeth — Dyben Prophwydoliaeth — Y 
Prophwydi — Nodau y gwir Brophwydi — Y moddion yr amlyg- 
ai Duw ei feddwl i'r Prophwydi — Hynafiaeth ac Olyniaeth y 
Prophwydi — Y modd y traddodai ac y lledaenai y Prophwydi 
«u cenadwri, , . . , . . . . 9 — 22 



PENNOD II. 
Pwys yr ymchwkjad i Ddwyfoldeb Cristionogaeth, . 23—34 

PENNOD III. 
Prophwydoliaeth am Grist ac am y Grefydd Gristionogol, 84 — 50 

PENNOD IV. 

Prophwyboliaethau am Had Abraham. — Hynodrwydd y genedl, a'i 
tharddiad. — Cysylltiad Prophwydoliaeth. a'i banes o Abraham 
hyd y Caethiwed — O'r Caethiwed hyd y Messiah — ddyddiau 
Crist hyd yn awr, sef goresgyniad eu gwlad, gwasgariad y gen- 
edl, anghy fanned d-dr a eu tip, sefyllfa isel, ofnus, a diamddiftyn 
yr Iuddewon, yn eu gwasgarfa — Eu hangrediniaeth; eto, na 
wneid pen arnynt, ond y bernid eu gelynion, ac y dychwelid 
hwy i'w gwlad — Hynodrwydd y Prophwydoliaetb.au hyn — Eu 
cyflawniad amlwg — Sefydliad Cristionogaeth yn codi ar ddym- 
ichweliad gwlad wriaeth Israel, .... 51 — 90 

PENNOD V. 

Prophwydoliaethau am yr Aiphtiaid. — Hanes y bobl a'i gwlad — 
Prophwydwyd am oresgyniad y wlad — Y byddai yn freniniaeth 
isel — Yn meddiant gorthrymwyr, ac yn anghyfanedd yn mhlith 
gwledydd anghyfanneddol, . . , ? , 91 — 94 






Yl OYNNWYSIAB 

Prophwydoliaethau am t Philistiaid. — Y daroganau yn eu herbyn 
— y cyfranogent yn nifrod Judea— -Pethau neillduol y Pro- 
phwydoliaethau yn erbyn eu dinasoedd, . . . 94 — 9*7 

Prophwydoliaethau am yr Ammoniaid.— Eu hanes cyntefig— Y daro- 
ganau yn eu herbyn— Y rhoddid hwy yn fwyd i'r cenedloedd — ■ 
Yr anghofid hi — Y byddai ei phrif ddinas Kabbah yn garneM 
anghyfanneddol, ....... 98—400 

Prophwydoliaethau am y Moabiaid. — Y daroganau yn eu herbyn — • 
Eu hanes— Eu dinasoedd anrheithiedig— Mudwyr yn Mudo, ac 
yn gwaghau eu llestri, ...... 100 — 103 

Prophwydoliaethau am yr Edomiaid, neu yr Idumeaid. — Desgrifiad 
o'r wlad, ac o'r genedl — Y daroganau yn eu herbyn — Y diddyra- 
id ei masnach — Y dynoethid hi — Difrod ei dinasoedd — Eu daros- 
tyngiad yn mhlith y Cenedloedd — Diddyrniad dysgeidiaeth yn- 
ddi — Yn drigle creaduriaid gwylltion — Llwyr ddiddymiad y 
genedl, a'r wlad heb gynniweirydd trwyddi, . 103 — 110 



PENNOD VI. 

Prophwydoliaethau am Ninefeh. — Enwogrwydd y ddinas — Yr As- 
syriaid yn elynion creulawn yn erbyn Israel— Dinystr y ddinas 
yn cael ei ddarogan— Ei hangyfannedd-dra presennol, 110—112 

Prophwydoliaethau am Babilon. — Desgrifiad o'r ddinas — Y daro- 
ganau yn ei herbyn — Gyrus yn ei ehymeryd — Ei chymeryd eil- 
waith gan Darius— Ei hadfeiliad graddol— Ysbeiliad ei thrysorau 
— Diffrwythder y wlad — Dinystr Babilon yn llwyr — Gwiredd y 
brophwydoliaeth, ....... 112— 121 

Prophwydoliaethau am Tyrus. — Desgrifiad o'r ddinas— Ei chyfoeth 
a'i balchder— Prophwydoliaethau am ei chwymp— Ei chymeryd 
gan Nebuchodonosor, a chan Alexander — Ei llosgi — Ei hadferu 
eilwaith— Ei hanes dilynol, a'i gwedd bresennol, . 121 — 131 

Prophwydoliaethau am yr Arabiaid, hiliogaeth Ismael. — Y bydd- 
ant luosog eu rhif— Yn wyllt ac anwar — Mewn rhyfel a'r byd — 
Eto, heb eu diddymu, ....... 131 — 134 



PENNOD VII. 

Prophwydoliaethau Noah am dynged gyffredinol cenedloedd y 
^Yd.— Hiliogaeth Sem, Cam, a Japheth, . . 134—18^ 



€TNNWY8IAD W 



BHAN II, 



PENNOD L 



Ffurf a Dyben Prophwydoliaeth. — Gweinidogaeth y Prophwydi yi 
addysgiadol ac yn rhagfynegiadol — yn ddolen gysylltiadol rhwng 
y ddeddf a'r efengyl — Yn rhoddi arbenigrwydd ar waith Duw 
yn llywodraethu y byd — Amcan a bwriad gyda rhagwybodaeth 
— Dysgeidiaeth crefydd yn Ddwyfol, . . . 138—142 



PENNOt) IL 

Y Cyfnod Cyntaf. — Adda hyd Samuel, ysbaid 2833 o flynydd- 

oedd— Prophwydoliaeth yn agor drws gobaith i ddyn enog— - 
Prophwydoliaeth yn sicrhau trefn a chysondeb y tymhorau yn 
nyddiau Noah—Gwedd ddeublyg prophwydoliaeth yn nyddiau 
Abraham— Prophwydoliaeth Jacob wrth farw-— Gwedd pro- 
phwydoliaeth yn nyddiau Moses, a'i dystawrwydd ar ol hyny 
hyd Samuel, 142—166 

Ye ail Gyfnod.-^-0 Samuel hyd Solomon, ysbaid 50 o flynyddoedd: 
ac yn cynnwys teyrnasiad Saul, Dafydd a Solomon, 156 — 163 

Y trydydd Cyfnod.-^- Solomon kyd y Caethkoed yn Babilon, ysbaid 

tua 370 o flynyddoedd — Prophwydoliaethau am yr oruehwyl- 
iaeth Gristionogol, yn yr un Cyfnod — Prophwydoliaethau yn 
cyfeirio at sefyllfa y Cenedloedd Paganaidd> . . 163—174 

IT pedwerydd Cyfnod. — 6>V dythweliad o Babilon hyd Malachi, ys- 
baid tua 140 o flynyddoedd, 174 — 176 



PENNOD HI. 

Deongliad Prophwydoliaethau. — Cysgodau prophwydoliaethol, neu 
brophwydoliaethau mewn arwyddion — Dull-ymadrodd y Pro- 
phwydi — Iaith allegawl, neu arwyddocaol y Prophwydi — Ystyr 
ddeublyg y prophwydoliaethau, x 176 — 196 



vfli Ct&NWfSIA^* 



RHAN III, 



IhtOPHWYDOLIAETHAU HEB EU CYFLAWNI, , 197 — 20 1 



PENNOD I, 

Dau fath o ysgrffenwyr ar y prophwydoliaethau, sef y rliai llytlryr- 
enol a'r rhai allegawl — Egwyddorion y Milflwyddiaid — Y pwys 
a roddir yn y Testament Newydd ar ddyfodiad Crist — Prif 
bwngc y ddadl, stf, y bydd teyrnas Crist yn amlwg, ac nad yw 
eto wedi ei sefydlu — Arnser ail-ddyfodiad fydd dechreuad y mil 
blynyddoedd — Y bydd y saiut yn cydgyfranogi ag ef yn ei fren- 
iniaeth— Yr adgyfodiad eyntai-^-Y Faro, . * 201—211 

PENNOD II, 

Syniadau y Milflwyddiaid yn anghyson 4 natur Teyrnas Crist, 

211— 230 

PENNOD III. 

Syniadau y Milflwyddiant yn anghyson a'r Ysgrythyrau, am yr 
Adgyfodiad a'r Earn, 230—240 



PENNOD IV. 

Syniadau gorwych y Milflwyddiaid am sefyllfa y Saint yn nheyrnas 
Crist, . 241—245 



Byr ddosraniad o Ltfr y Datguddiad, .... 245 — 256 



DRYCH PROPHWYDOLIAETH, 



PENNOD I. 

SYLWADAU ARWEINIOL All Y PROPHWYDI, a'U RHAGFYNEGIADAU. 

Prophwydo ydyw llefaru dros, neu yn enw JDuw. Dyma ystyr 
lythyrenol y gair prophwydo. Fe gynnwys, gan hyny, draddodi 
addysgiadau egwyddorol, a rhagfynegi amgylchiadau dyfodol. Fe 
wneid pob un o'r ddau gan rai prophwydi, megys Moses, Dafydd, a 
Jeremiah; Grist, a'i apostolion ; ond gan eraill, megys Solomon ac 
Ezra, ni wneid ond dysgu a llywodraethu y bobl, heb gymeryd ar- 
nynt y ddawn o ragfynegi petliau mewn oesau dyfodol. 

I. Natur ac Ansawdd Prophwydoliaeth. 

Gwyrth gwybodaeth ydyw prophwydoliaeth. Dadganiad, am- 
lygiad, neu ddarluniad ydyw o ryw beth dyfodol, hwnt i allu y 
craffaf ei ddyfalu neu ei ddarogan. Pe byddai o fewn cyrhaedd y 
call a'r celfydd, neu pe gellid ei ddyfalu yn ol rheolau rhif a mesur^ 
eallineb neu gelfyddyd a fyddai, nid prophwydoliaeth. Yr hyn a 
d derby nir yn uniongyrchol oddiwrth Dduw ydyw, yn nghylch 
pethau i ddyfod ; ac y mae yn un o'r profion sicraf a ellir ei gael o 
gyfrinach oruwch naturiol a'r Jehofah, ac o wirionedd yr Ysgryth- 
yrau. Dichon fod yr Arglwydd yn goddef i Satan, ar ryw achlys- 
uron, dwyllo neu brofi dynion, fel y twyllodd efe Ahab trwy bro- 
phwydi celwyddog ; a'i fod yn anfon " amryfusedd cadarn, ar y 
cenedloedd, i gredu celwydd." Y mae cyd-darawiad rhyfeddol 
weithiau yn dygwydd bod, rhwng dyfaliad eofn, a daroganau an- 
mhwyllog dynion dibris a dichellgar, a'r amgylchiadau a honir idd- 
ynt eu rhagfynegi. Mae oraclau y paganiaid hefyd wedi gallu 
weithiau ddarogan amgylchiadau dyfodol gydag ymddangosiad o 
gywirdeb. Eto, yr oedd y cyd-darawiad yn cyfodi, tybygid, oddiar 
y gofal a gymerid pa fath atebion a roddent i'r sawl a ymgynghor- 
ent a hwy, ac oddiar dywyllni ac amwysedd yr atebion a roddent 

2 



10 NATUR AC ANSAWDD PROPHWYDOLlAETIf. 

Nid oedd atebion yr oraclau hyn, gan bwy bynag y'u rhoddid — gan 
ddynion, neu ysbrydion drwg, ddim o'r un ansawdd, nac i ateb yr 
tin dyben, ag y rlioddid prophwydoliaethau yr Ysgrythyr. Llefar- 
eii t yn ol fel y gwobrwyid, neu y bygythid hwy ; weithiau i fodd- 
hau cywreinrwydd, i anrhydeddu yr eilun, neu i'w cyfoethogi eu 
liiiBain. Ni thraddodent eu daroganiad byth o honynt eu hunain, 
ond bob amser trwy fod ymofyniad yn cael ei wneyd a hwy, a hyny 
ar neges bennodol. "Weithiau ni cheid un ateb ganddynt o un 
math ; a phan y ceid ef, gellid ei egluro fwy nag un ffordd, megys 
y cawn yn atebiad yr oracl yn Delphos i Pyrrhus " Aio te, JEacida, 
Momanos vincere posse" h. y., naill ai ti elli di orchfygu y Rhufein- 
iaid, neu, " Meddaf i ti y gall y Rhufeiniaid dy orchfygu di," " An- 
orchfygol wyt," ebe yr offeiriades anfoddog, pan y gorfyddwyd 
ami roddi ateb i Alexander ; yr hwn ateb a gynnwysai, naill ai fod 
Alexander yn drech na hi, neu yn drech na'i elynion* Pan yr ymo- 
fynodd Croesus a'r oracl yn Delphi yn nghylch y rhyfel a fwriadai 
yn erbyn y Persiaid, atebwyd ef y dinystriai amherodraeth faxor-*- 
tybiodd yntau wrth yr atebiad y dinystriai efe y Persiaid. Wedi 
i*r Persiaid ei ddinystrio ef, honid mai hyny oedd meddwl yr oracl. 

Nid annhebyg i atebion yr oracl au hyn oedd ateb y gau bro- 
phwydi i Ahab. " Yr Arglwydd a'i dyry [hi] yn Haw y brenin." 
Trwy adael heibio [hi] yr hwn nid yw yn yr ysgrif wreiddiol, y 
mae yn ateb yn gwbl ddau feddyliog, ac ansicr ; pa un ai Ramoth- 
Gilead a roddid yn Haw Ahab, ai Israel yn Haw brenin Syria. 1 
Bren. xxii. 6. Cymerai yr oraclau arnynt weithiau i fod yn anny- 
ben ryfeddol i roddi un math o ateb. Gosodid rhwystrau lawer ar 
y ffordd, a gwneid ymesgusodion lawer, a rhaid oedd erfyn llawer, 
a thyneru y duw a rhoddion ac aberthau drudfawr. Trwy hyn 
lleiheid nifer yr ymofynwyr, a chwanegid elw yr offeiriaid. Ac nid 
bob amser y byddai y duwiau raewn tymher i neb ymofyn a, hwy. 
Rhaid hefyd oedd fod defodau lawer yn gysylltiedig, ol a blaen, a'r 
aberthau, a byddai esgeulusdra neu amryfusedd yn un o honynt yn 
ddigon i ddyrysu y cwbl. Bernid weithiau trwy argoelion dewinol 
nad oedd yr ymofynydd yn deilwng, neu g} T mhwys, i dderbyn at- 
ebiad oddiwrtli y duwiau. 

Mae gwir brophwydoliaeth i'w gwahaniaethu oddiwrth y gau, 
trwy ansawdd y mater, a chymeriad y prophwyd. Os bydd y daro- 
ganiad yn tueddu at beth drwg, ac anghyson a pherffeithiau y Gor- 
uclraf; neu yn niweidiol i ddeiliaid ei lywodraeth, ni all fod o 
Dduw ; ni all efe wadu ci hun, ra gwithdaro aincnnioD ei ddoeth 



BYBEN PROPHWYDOLIAETH. 11 

ragluniaeth. Kid oedd Israel i wrando ar y prophwyd hwnw a 
godai yn eu mysg, er i'w eiriau ddyfod i ben, os cynghorai y bobl, 
gan ddywedyd, "Awn ar ol duwiau dyeithr, a gwasanaethwa 
hwynt," oblegid goddefid o bosibl y fath un i godi yn en mysg, er 
eu profi, i wybod a oeddent yn cam yr Arglwydd eu JDuw. Deut. xiii- 
1, 5. Yr oedd yr boll brophwydi yn ddynion sanctaidd. Kid oedd 
yn eu mysg neb, oddyeithr Balaam, ae ni chydnabyddir ef yn bro- 
phwyd Duw, er ei ddefnyddio am dro i ddadgan petbau bynod — 
neb, meddaf, o Moses byd at yr apostolion diweddaf, ond oedd yn 
ddynion o wir werth a cbyfrif— o ffyddlondeb a chywirdeb. Kid 
rby v sotbacb oeddent o'r fatb ag a fyddai offeiriaid anfad y duwiau 
gau* 

Mor wananol i ddaroganau yr oraclau hyn oedd prophwydol- 
iaethau dynion sanctaidd Duw I Kboddid hwy beb eu ceisio ; cy- 
hoeddid hwy i glyw yr boll bobl, neu ysgrifenid hwy mewn llyfr, 
fel y gellid eu darllen; a gwyddai y propbwyd mai marw fydda 
raid iddo, os metbai un o'i ragfynegiadau. 

II. Dyben Prophwydoliaeth. 

Ki roddwyd propbwydoliaeth i ateb yr un dyben a kanes. Dys- 
gwylid fod yr banes a roddir am betbau wedi myned heibio yn 
gwabaniaetbu mewn ffurf a dull i ragfynegiad a roddir am betbau 
dyfodol. Yr oedd rbyw radd o aneglurdeb yn banfodol i bro* 
pbwydoliaeth. Pe buasai yn cael ei wisgo ag iaitb mor eglur a 
hanesiaethj buasai yn rbo'i acblysur i rywrai geisio eu cyflawniad 
trwy foddion dynol ; a buasai gwrtbddadl yr anffyddiwr ar y tir 
byny yn gryfach. Kid dyben propbwydoliaetb ydoedd boddbau 
cywreinrwydd d} T nion, a rboddi maetb i ysfa anniddig i wybod 
petbau i ddyfod. Y mae i bropbwydoliaetb ddybenion Uawer 
uwch. 

L I roddi tystiolaetb i ddynion o holl wybodaeth a goruwch lyw- 
odraeth y Jebofah. Trwy y rbagfynegiadau a roddwyd o oes i oes 
y dygwyd tystiolaeth gref a sier, mai " bysbys i Dduw ydyw el 
weithredoedd oil erioed;" ei fod yn gwybod "y diwedd o'r de- 
cbren, ac er cynt yr hyn ni wnaed eto ;" a bod dynion, a'u boll am- 
gylchiadau, yn •wrthddrycbau ei sylw, ac yn ddeiliaid ei lywodr- 
aeth. Mae yn dangos fod gan yr Arglwydd ei amcanion neillduol 
ei hun yn llywodraethiad y byd ; ac y medr ef ddwyn y bwriadau 
?iyny i ben, ond heb osod trais ar rydd-weitbrediadau a chyfiifoldeb 
vlynion. Prawf ydoedd hyn mai yr Arglwydd oedd Dduw byw. 
Mae yn boni hyn fel peth priodol iddo ei hunan, ac yn edliw i'r 



12 DYBEN PROPHWYDOLIAETft. 

cenedloedd nad oedd eu duwiau hwy yn abl i fynegi pethau i ddy- 
fod, " Pwy yn eu mysg afynega hyn, ac a draetha i ni y pethau o'r 
"blaen ? dygant eu tystion fel y cyfiawnhaer hwynt." Esa. xliii. 9. 
'; Mynegweh y pethau a ddaw ar ol hyn, fel y gwypom mai duw- 
iau ydych chwi." Esa. xli. 23. " Pwy a draethodd hyn er cynt ? 
pwy a'i mynegodd er y pry d hyny ? onid myfi yr Arglwydd ? ac 
nid oes Duw arall ond myfi." Esa. xlv. 21. u Duw ydwyf ac heb 
fy math, yn mynegi y diwedd o'r dechreuad, ac er cynt yr hyn ni 
wnaed etc-." Esa. xlvi. 9, 10. Gwelwn fod mynegi pethau i ddy- 
fod yn hynodi y gwir Dduw oddiwrth dduwiau gau y cenedl- 
oedd. 

2. Fe roddwyd prophwydoliaeth hefyd i fod yn brawf fod cyf- 
rinaeh Duw gyda dynion, ei fod yn ymostwng i hysbysu ei fwriadau 
trwy ei weision y prophwydi, am bethau a berthynant i'w eglwys 
dros ddyddiau y ddaear. Rhoddid amlygiad rhyfeddol trwy hyn o 
ymddarostyngiad a graslonrwydd y Bod anfeidrol, ei fod yn hys- 
bysu dirgelwch ei ewyllys i'w greadur syrthiedig; a thueddai 
mewn modd grymus i enyn, yn nghalonau dynion, gariad at Dduw, 
ac ymddiried ynddo. Rhoddai amnaid amlwg fod i ni ddyfod ato 
i ofyn ei gyfarwyddyd a'i nodded, yn ein holl amgylchiadau. 

3. Dyben neillduol prophwydoliaeth ydoedd gosod sail dysgwyl- 
iad am bethau cyn eu dyfod i ben, a chadarnhau gwirionedcl y gen- 
nadwrii ac awdurdodiad y genad ar ol cyflawniad y peth. Yr oedd 
y prophwydoliaethau am Grist dan yr Hen Destament yn sail Tr 
tadau ddysgwyl am dano, ac i obeithio ynddo, fel y mae y cyflawn- 
iad o honynt yn sicrhau i ninau mai Tesu o Nazareth ydyw y Mes- 
siah a addawyd i'r tadau. Rhoddwyd prophwydoliaethau i'r Iudd- 
ewon, weithiau, er eu rhybuddio i ochel anufuddhau i ddeddfau 
Duw, ac weithiau, iV cysuro yn eu hadfyd a'u caethiwed, trwy 
addaw eu hadferu. Rhoddwyd i ninau ragfynegiadau am lwydd- 
iant yr efengyl, ac am gwymp anghrist, i fod yn sail i'n gweddiau, 
ac i'n dysgwyliad ; ac i'n calonogi, i fod yn ffyddlon yn ein hym- 
drechion o blaid teyrnas y Cyfryngwr, a ni yn gwybod, trwy bro- 
phwydoliaeth, na fydd ein llafur ni yn ofer yn yr Arglwydd. 

Mae y prophwydoliaethau ar ol eu cyflawni, yn un o'r moddion 
mwyaf efFeithiol er cadarnhau ein meddyliau mai " dynion sanct 
aidd Duw a lefarasant, megys y cynhyrfwyd hwy gan yr Ysbrvd 
Glan ;" ac mai u nid trwy ewyllys dyn y daeth gynt bropbwydo 1 - 
iaeth." Mae eglurdeb y prawf hwn yn dyrysu antfyddwyr eu 
hunain; ac i ochel ei rym nid oes ganddynt oad cesio 1 aeru mai ar 



Y PROPHWYDI. IS 

01 y dygwyddiad yr ysgrifenwyd y brophwydoliaeth. Teimlai yr 
Iuddewon y fath ddyryswch yn eu rneddyliau, o herwydd cyflawn- 
iad hynod prophwydoliaeth Daniel, am yr Iesu o Nazareth, nes eu 
tueddu i betruso a gyfrifid Daniel yn mysg prophwydi y Jehofah ; 
er nad oedd neb o honynt yn amheu hyny, mewn un modd, cyn 
dyfodiad Crist yn y cnawd. Canfyddant y dygir hwy i orfod cyd- 
nabod yr Iesu yn Fessiah, neu i wadu awdurdodiad y prophwyd ; 
ac yn&ytrach na phlygu i addef Crist yn "\Yaredwr, dewisant ddir- 
frio Daniel y prophwyd. 

III. Y Prophwydi — eu dull o fyiv-—eu hysbrydoliad — profion o'u 
hawdurdodiad — lledaeniad eu daroganau, a pharhad eu gweinidog- 
aeth. 

1. Bull y prophwydi ofyio. Ymwisgai y prophwydi mewn dill- 
ad diaddurn ac isel. Ymddengys hefyd yr ymwisgent oil yn gy- 
ffelyb. Gwr blewog oedd Elias, a gwregys o groen am ei lwynau. 

2 Bren. i. 8. flew camel y gwnaethid gwisg loan Fedyddiwr* 
Cawn le i feddwl yr ymwisgai y gau brophwydi mewn "cr^3 o 
rawn," neu wisg o flew, "i dwyllo." Zech. xiii. 4. 

ISTid oedd y prophwydi yn sychedu am rwysg a rhodres, ond yn 
gyffredin byddent fyw mewn tlodi, ac o'r neilldu, heb ymwthio i 
sylw onid anfonid hwy. Dygai gwraig Jeroboam fel anrheg i'r 
prophwyd Ahiah fara, teisenau, a chostrelaid o fel, pan aeth hi i 
yinofyn ag ef yn nghylch ei mab. I Bren. xiv. 1 — 4. Cawn hefyd 
fod un o feibion y prophwydi, yr hwn hef} r d a ofnai yr Arglwydd, 
wedi marw mewn dyled, a*i weddw yn gyfyng arni, rhag cymeryd 
o'i dau fab yn gaethion am y ddyled. 2 Bren. iv. 1—7. Gwel hefyd 
2 Bren. iv. 38, 42 ; a vi. 5. Yr oeddent yn ddarostyngedig i lawer 
o anmharch, erlid, carchar, ac angeu, fel gwobr am eu gwaith o 
fynegi meddwl Duw i'r bobl : " Hwynt-hwy a labyddiwyd, a dor- 
wyd a llif, a demtiwyd, a laddwyd yn feirw a'r cleddyf : a grwydr- 
asant mewn crwyn defaid a chrwyn geifr ; yn ddiddym, yn gys- 
tuddiol, yn ddrwg eu cyflwr; yn crwydro mewn anialwch a 
mynyddoedd, a thyllau ac ogofeydd y ddaear"^-" eto nid oedd y 
byd yn deilwng o honynt." Heb. xi. 3*7, 38. Am rybuddio Juda 
yn enw yr Arglwydd y cafodd Zechariah mab Jehoiada ei labyddio 
a meini wrth orchymyn y brenin. 2 Cron. xxiy. 19 — 21. Yr oedd 
Jeremiah o herwydd yr un peth, sef ei fiyddlondeb dros Dduw, yn 
watwargerdd ar hyd y dydd, pob un yn ei watwar. Yr oedd 
gogan llaweroedd yn disgyn arno, dysgwylid iddo glofii fel yr ym- 
ddielid arno ; ac mor drwm oedd ei faich nes y temtiwyd ef i fell- 



14 Y PROPHWYDI. 

dithio y dydd y'i ganed ; ac oni Vai ei orchfygu, a bod gair yr Ar- 
glwydd fel tan -wedi ei gau o fewn ei esgyrn, diau ni lefarasai 
mwyach yn ei enw. Jer. xx. 7 — 18. 

Nid oedd y prophwydi yn aros yn sefydlog mewn rhyw le 
neillduol, eithr cynniweiriant dros deyrnasoedd Israel a Juda, i ba 
le bynag yr anfonid liwy i draethu y genadwri a dderbyniasent. 
Ac yn achlysurol anfonid hwy hwnt i gyffiniau gwlad Israel, fel y 
gwnaed a, Jonah. Weithiau fe ymofynid a'r prophwydi, a rhoddent 
hwythau atebio n i'r cenadau anfonedig. Felly gwnaeth Hezeciah 
pan oedd gyfyng arno gan ymosodiad Sennacherib. Anfonodd 
genadau at Esay y prophwyd. Esa. xxxvii. 1 — 13. Ond y rhan 
amlaf anfonid hwy gan Dduw i gyfarch y bobl heb fod nn ymofyn- 
iad & hwy, ac aent yn ddiofn at freninoedd, tywysogion, ac offeir- 
iaid, gwyr mawr yn gystal ag at y werinos ; safent i fyny yn 
nghyntedd y deml, neu yn yr heolydd, a thraethent eu cenadwri 
gydag awdurdod, fel cenadau dros Dduw ; *ie, mewn raanau nad 
oedd i'w ddysgwyl ynddynt ond Hid a thrais. Cyfodid y prophwj T di 
o bryd i bryd i wrth-weithio llygredigaeth y tywysogion a'r deiliaid. 
Gan fod y goron, a swyddogaeth y deml yn disgyn, nid yn ol cym- 
hwysder moesol, ond yn ol ach naturiol, angenrheidiol oedd fod 
urdd o ddynion, y fath ag ydoedd y prophwydi, yn cael eu cyfodi 
o bryd i bryd i wrthwynebu eilunaddoliaeth, a phob llygredigaeth 
a godai yn eu mysg. A rhaid oedd eu gwrando, er y byddai eu cen* 
adwri yn fynych yn dra anfoddhaol. Jer. xxxvii. 15 — 21. 

Yr oedd sefydliadau yn Israel i addysgu y prophwydi ; lie y 
dysgid y rhai ienangaf gan yr hynaf. Sefydlasid yr ysgolion hyn, 
tebygid, gan Samuel, 1 Sam. x. 8 ; a xix. 20. Ac mewn amseroedd 
diweddarach yr oedd amryw o*r sefydliadau hyn, megys yn Gilgal 
a bethel 2 Bren. ii. 3 ; a iv. 38 ; a vi. 1. Yr oedd meibion, neu 
ddysgyblion y prophwydi, yn byw gyda'u gilydd mewn cymdeith- 
as, ac ystyrid yr hen brophwydi ganddynt fel rhieni, y rhai a gyf- 
erchid gan bob un "fy nhad." 2 Bren. ii. 12; a vi. 21. fysg 
meibion y prophwydi, gan mwyaf, y codai yr Arglwydd genadau 
drosto: oddiar hyn y mae Amos yn dyweyd am dano ei hun, "Nid 
prophwyd oeddwn i, ac nid mab i brophwyd oeddwn i ; namyn 
bugail oeddwn i, a chasglydd ffigys gwylltion." Amos rii. 14, 15. 
Crybwylli r hyn mewn modd ag i arddangos mai peth anghyfFredin 
oedd galw un " oddiar ol y praidd" i brophwydo. Y mae yn profi 
hefyd na chyfyngid y ddawn brophwydol yn gwbl i feibion y pro- 
phwydi. Ar ry w achlysuron hynod ni a ddarllenwn fod yr Ysbryd 



Y PROPHWYDI. 15 

yn cyffroi gwragedd yn Israel i fod yn brophwydesau, niegys Miriam, 
Deborah, a Huldah, eto tra anfynych y byddai liyn. 

2. Swydd a gwaitk y prophwydi. Gelwid hwy yn ddynion sanct- 
aidd, gweledyddion, gwyr Duw, a phrophwydi. 1 Cron. xxix. 29. Y 
mae yr enw prophwyd o ystyr helaeth. Rhoddid ef gan y cenedl- 
oedd ar bob un a dybid yn hyddysg mewn pethau dwyfol. Bernir 
gan rai nad oedd neb yn cael eu derbyn i gymundeb "meibion y 
prophwydi," ond y sawl ag oedd eisoes dan ddylanwad ysbryd 
prophwydol, lie y dysgid hwy yn ngwybodaeth o ddeddf Duw, ac 
egwyddorion crefydd ; ac hefyd mewn peroriaeth neu Salmydd- 
iaeth. Sonir am dyrfa o brophwydi yn disgyn o'r uchelfa, ac o'a 
blaen hwynt nabl, a thympan, a phibell, a thelyn; a hwythau yn 
prophwydo. 1 Sam. x. 5. Sonir am ryw rai yn " prophwydo d iheU 
ynau." 1 Cron. xxv. 1. Yr oedd y rhai hyn yn ddysgedig yn 
nghaniadau yr Arglwydd. 1 Cron. xxv. 7. Ar ddiwedd y gwersi, 
neu y darlithoedd, arferent gyd-fwyta gyda'u hathrawon. Mae 
Calmet yn barnu i'r ysgolion hyn barhau hyd y caethiwed yn 
Babilon, o ddyddiau Samuel, sef oddeutu pum' cant o flynyddoedd. 
Ar ol yr ysgolion hyn y dywedir i'r synagogau gael eu sefydlu. 

Yr oedd y prophwydi, yn ol y barna rhai, yn llenwi lie mawr yn 
mhlith yr Hebreaid. Hwynt -hwy oedd y philosophy ddion, duwin- 
yddiou, dysgawdwyr, ac arweiny ddion y genedl mewn crefydd a 
rhinwedd. Hwynt-hwy oeddent wrthglawdd i grefydd er ei ham- 
ddiffyn rhag ymosodiadau llygredig y lywysogion, rhag eilunadd- 
oliaeth, a rhag arferion anfad y werin. Yr oedd eu hagweddau, eu 
harferion, a'u geiriau yn llawn daroganiad ac addysg. Cyfodid 
hwy gan yr Arglwydd i fod yn dystion drosto, ac i fynegi ei ewyll- 
ys ; am hyny yr oedd yr amgylchiadau a ddygwyddai iddynt yn 
fynych yn arddangosiadau arwyddol o'r hyn a ddisgynai ar genedl 
Israel. Gorchymynwyd i Hosea gymeryd gwraig o odineb, pen. i. 
2 — 11 ; ac i Jeremiah gymeryd gwregys lliain, ei guddio yn Eu* 
phrates, nes iddo bydru, ac nad oedd da i ddim, pen. xiii. 1 — 7 ; 
hefyd, i gymeryd phiol o law yr Arglwydd, a'i rhoddi i yfed i'r holl 
genedloedd, pen. xxv. 12 — 38. Pa un bynag a'i gwirioneddol a'i 
gweledigaethol y dylid golygu yr amgylchiadau hyn a'u cyffelyb, 
y mae yn ddiamheuol fod i'r gweithredoedd a orchymynir, eu hys- 
tyr arwyddocaol. 

Er nad oedd y prophwydi ond tlodion, a'u dull o fyw ond isel a 
llafurus, eto yr oedd iddynt awdurdod a dylanwad mawr : gan 
freninoedd duwiol dangosid idclynt barch mawr fel cennadau dro3 



16 NODAU Y GWIR BROPHWYDI. 

Dduw, ac ni ymosodent ar un anturiaeth o bwys, heb ymgynghori 
a hwynt. Yr oeddent ar yr un pryd yn ddarostyngedig gan wael- 
edd eu gwedd a'u gwisg, i gyfarfod ag anfri a sarhad oddiwrth of- 
erwyr a llyswyr. Nid annhebyg ydyw nad gwedd chwith a 
dyeithr y prophwyd Eliseus a ddygodd arno wawd y bechgyn yn 
Bethel. 2 Bren. ii. 23. Ond yn gyffredinol perchid y prophwydi 
gan fawr a bach yn mysg y doetbion a'r da. Md oedd eu swydd 
tebygid yn eu gosod dan angenrbeidrwydd i fod yn weddwon, neu 
i beidio priodi, oblegid yr oedd plant gan Samuel, a sonir am 
wragedd Esaiah a Hosea. Esa. viii. 3 ; Hos. i. 2. Ar yr un pryd, 
gallwn farnu oddiwrth ymddygiad Eliseus tuag at ei westr-wraig 
dirion, fod eu trafodaeth a'r rhyw fenywaidd ond prin a gwyliad- 
wrus. 

IV. NODAU Y GWIR BROPHWYDI. 

Bhoddasai Moses amnaid y cyfodai yn Israel brophwydi gau, a 
rhoddai arwyddion wrth ba rai y gellid gwahaniaethu y gau oddi- 
wrth y gwir. Yn ol y daroganiad ni a gawn i'r cyfryw brophwydi 
gau gyfodi. Mae ysgrifeniadau y prophwydi yn llawn o achwyn- 
ion am y drygau a wneid gan y gau brophwydi hyn. 

Khag i Israel gyrchu at swynyddion a dewiniaid y rhai oeddent 
eilunaddolwyr, a chael eu llithio i'w harferion, addawai yr Ar- 
glwydd y cyfodai ef iddynt brophwyd mawr ag oedd i gyfodi o 
blith y brodyr. Deut. xviii. 9 — 22. Ond rhag eymeryd mantais 
o'r sefydliad hwn gan dwyllwyr, gosodwyd deddf y cosbid gau 
brophwydi a marwolaeth ; a rhoddwyd nodau wrth ba rai y gellid 
eu hadnabod. 

(1.) Prophwyd gau yr oeddid i ystyried y neb a geisiai lithio y 
bobl i eilunaddoliaeth : yr oedd hwn hefyd i'w ystyried fel gel- 
yn i'r brenin, ac i gael ei gosbi a, marwolaeth. Deut. xiii. 1 — 5. 

(2.) Os daroganai neb beth yn enw Jehofah, ac i'r gair a lefarasai 
beidio dyfod i ben, yr oedd y daroganwr i gael ei ystyried yn 
dwyllwr, ac i gael ei ladd. Deut. xviii. 20 — 22. Yr oedd yn ar- 
wydd diymwad fod Samuel yn brophwyd fFyddlawn yr Arglwydd, 
gan " na adawodd i un oi eiriau ef syrthio i'r ddaear." 1 Sam. iii. 
19—21. 

herwydd y gosodiadau hyn yr oedd yn beryglus iawn i neb 
gymeryd arno draddodi cenadwri oddiwrth Dduw, oni fyddai yn 
gwbl sicr o'i ddwyfol awdurdodiad, ac nid yn cael ei dwyllo gan ei 
ddychymyg ei hun. Rhoddid i'r prophwydi yn ddiau y cyfryw 
brofion ag a'u codent uwchlaw petrtfsder ac ofn yn nghylch eu ban- 



KODAU Y GWIR BROPHWYDI. 17 

foniad. Ar y cyntaf nid oedd Samuel yn adnabod yr Arglwydd, 1 
Sam. iii. 7, eithr ar ol liyny fe gafodd amlygiadau o Dduw yn llef- 
aru wrtho ag a'i cododd uwchlaw petrusder. Cawn hanes pa fodd 
y sicrhawyd ei anfoniad i Moses. Exocl. iii. 1 ; iv. 11, Rhaid fod 
moddion eraill yn cael eu defnyddio ar wahanol achlysuron, i roddi 
argraff eglur, ebrwydd, a sicr, o feddwl Duw. Pdioddwyd ar 
ddeall i Samuel yn y fan mai nid Eliab oedd eneiniog yr Arglwydd. 
1 Sam. xvi. 6, T. Dywedir i air yr Arglwydd ddyfod at Xathan, y 
noson hono, yn cynnwys cennadwri at y brenin, 2 Sam. vii. 4 — IT. 
Gwel Esa. xxxviii. 1 — 8. 2 Bren. xx. 1 — 11. Yr oedd y pro- 
pliwydi ar eu gwaith o gael amlygiadau oddiwrth Dduw, yn cael 
hefyd berffaith argyhoeddiad iddynt eu liunain mai Duw oedd yn 
llefaru wrthynt, trwy ba foddion by nag y Ueferid wrlhynt, pa un 
ai trwy freuddwyd neu weledigaetb, ai ynte trwy gynliyrfiad 
dirgelaidd ar eu meddyliau, y rhoddid iddynt yr amlygiadau 
kjny. 

I fod yn awdurdodiad ar aufoniad y gennad yn ngwydd eraill 
rhoddid i'r prophwyd weitbredu gwyrthiau o flaen eu llygaid, 
megys y rhoddwyd i Moses, ac i Eliseus. Bryd arall rhoddid 
sicrwydd trwy gyflawni y gair a leferid, I'r dyben yma yr oedd 
yn rhaid fod y daroganiad yn eglur, ac yn cyfeirio at ry w amgylch- 
iad agos: a thrwy fod y brophwydoliaeth am yr amgylcliiad ago^ 
yn dyfod i ben, y gwybyddid mai Duw a lefarodd wrth y genad, a 
derbynid y daroganau am amgylchiadau a ddygwyddai mewn am- 
seroedd pell, fel gwirioneddau sicr, er na ellid yn yr oes hono ga:> 
fod eu cyflawniad. Ehoes Micheah brawf o'i anfoniad trwy rag- 
fynegi cwymp Ahab yn y rhyfel. Hyd nes y dychwelai Ahab o'r 
frwydr yr oedd y prophwyd i aros mewn dalfa, ac os d}'chwelai 
mewn heddwch, yr oedd hyny i fod yn brawf mai twyllwr oedd 
efe, a rhoddid ef i farwolaeth. 1 Bren. xxii. 1 — 27. Yr oedd cyf- 
lawniad geiriau y prophwyd am bethau agos yn cadarnhau cymer- 
iad y gwr fel prophwyd i Dduw am ei oes. IS1 adawodd yr Arg- 
lwydd i un o eiriau Samuel ddisgyn i'r ddaear, a gioybu holl Israel 
trwy hyny, o Ddan hyd Beerseba, mai prophwyd ydoedd i'r Arg- 
lwydd. Cafwyd sicrwydd o anfoniad Esaiah wedi i'r bobl ganfod 
fod ei ddaroganau am ddymchweliad Sennacherib wedi eu cyflawni. 
Gwybyddwyd fod Ezeciel yn brophwyd Daw gan ddarfod cyflawni 
ei eiriau am Sedeciah, y dygid ef i Babilon, ond na ch'ai efe ei gweled. 
Ezec. xii. 12,. 13. Yr un niodd rhoddodd Jeremiah brawf o'i anfon- 
iad, trwy ragfynegi y byddai i Salum, mab y brenin Josiah, farw 



18 DUW YN AMLYGU EI FEDDWL. 

yn ei garchar, ac na chai weled mwyaeh ei wlad ei hun. Jer. xxii. 
11, 12, 

Kb aid oedd hefyd fod prophwydi yr Arglwydd 

1. Yn ddynion sanctaidd eu cymeriad. Yr oedd y prophwydi 
anfonedig dros Dduw oil yn ddynion sanctaidd. Nid na fyddai yr 
Arglwydd weithiau, eto yn dra anfynych, yn defnyddio dynion 
halogedig i hysbysu ei feddwl ar y pryd, megys Balaam, Pharaoh, 
Abimelech, a Nebuchodonosor ; eto nid oedd y rhai hyn yn genad- 
au awdurdodedig a swyddol dros Dduw, er amlygu iddynt am yr 
adeg ryw gyfran o ewyllys dirgelaidd yr Arglwydd. Fel yr oedd 
gwir grefydd yn dirywio yn mysg yr Iuddewon yr oedd ysbryd 
prophwydoliaeth yn colli. Fe ddichon fod hyn yn nn achos paham 
na chodasid prophwyd o Malachi hyd loan Fedyddiwr. 

2. Rhaid hefyd fod meddwl y prophwyd mewn agwedd dawel ac 
heb ei gyffroi gan anwydau. 

Mae y doctoriaid Iuddewig yn dadgan, na allai meddwl gor- 
lwythog ag euogrwydd, llethedig gan alar, neu derfysglyd gan 
nwyd, ddim derbyn a defnyddio y ddawn brophwydol mewn modd 
teilwng. Y mae yr hanes a gawn yn 2 Bren. iii. 11 — 15, yn rhoddi 
lie i ni feddwl mai gwir ydyw y syniad. Ymddengys i feddwl y 
prophwyd Elisens ymgyffroi mewn eiddigedd tuag at frenin Israel ; 
ac oni buasai ei fod yn perchi wyneb Jehosaphat, brenin Jnda, nid 
yrnofynasai a Duw drosto. Ond gan ei barch i frenin Juda, efe 
" a alwodd am gerddor, a phan ganodd y cerddor, daeth llaio yr 
Arglwydd arno ef." 

V. Y MODDION YR AMLYGAI DUW EI FEDDWL l'R PROPHWYDI. 

Yn amserau borenaf y byd gallwn farnu y llefarai Jehofah wrth 
ddynion trwy ei Angel, sef ei Fab ei hun, a thrwy ryw arwyddion 
gosodedig o'i bresenoldeb. Ar ol sefydliad cyfammod Sinai, am- 
lygai yr Arglwydd ei ewyllys : 

(1.) Trwy y Secinah, neu y cwmwl gogoniant a orphwysai ar 
yr arch yn y lie sanctaidd. Addawai gyfarfod a, Moses a llefaru 
wrtho. Exod. xxv. 22 ; xxix. 42. Num. vii. 89. 

(2.) Trwy yr Urim dr Thummim ag oedd ar ddwyfroneg yr 
Arehoffeiriad. Ymgyngorid a'r oracl yma ar achlysuron o bwys. 
>Tum. xxvii. 21. 1 Sam. xxviii. 6 ; xxiii. 9 ; xxx. 1. Ezra ii. 63. 
Ehoddid atebion, trwy ryw ymddangosiad gweledig, yn argoeli 
ewyllys yr Arglwydd. 

(3.) Trw y frcuddwydion, a gweledig aethan, trwy gynhyrfiadau ys~ 
brydol, a thrwy ymddyddan wyneb yn wyneb d Duw. 



DUW YN AMLYGU EI FEDDWL. 19 

(a.) Breuddwydion. " Meddyliau yn dyfod o weledlgaethau y nos y 
pan syrthio trwmgvosg ar ddynion" Job iv. 13. Mynych y dywedir 
i'r Arglwydd lefaru wrth ddynion trwy bun a breuddwydion. 
Ceryddodd Abimelech trwy freuddwyd yn achos Sarah. Gen. xx. 
3. Rhagfynegodd i Abraham, trwy freuddwyd, gaethiwed ei eppil 
yn yr Aipht, a'u gwaredigaeth. Gen. xv. 12 — 16. Yr oedd 
breuddwydion Joseph, Pharaoh a'i weision, a breuddwydion Neb- 
uchodonosor o'r un natur. 

(i.) Gweledigaeth.au. Ainlygiadau oedd y rhai hyn a roddid 
mewn math o lewyg. Yn y llewygfeydd hyn, tybygid, fe roddid 
portreiadau, ac fe lefarid geiriau trwy ba rai yr amlygai Duw ei 
ewyllyg. Y cyfryw weledigaeth a gafodd Esaiah, pan y gwelodd 
yr Arglwydd ar orseddfa uchel a derchafedig, Esa. yi. 2, 8, ac a 
gafodd Ezeeiel wrth afon Chebar. Ezec. i. Tybir gan lawer mai 
darluniad gweledigaethol ydyw yr hyn a ddywedir gan Jeremiah 
am y gwregys a guddiwyd ganddo yn yr Euphrates, ac am y phiol 
gwin a roddodd i'r holl freninoedd, a holl deyrnasoedd y byd ac 
i'r holl genedloedd. Jer. xxv. 15 — 29. Gellir meddwl mai mewn 
gweledigaeth y rhoddwyd i loan lawer o'r golygfeydd a gawn ni 
yn llyfr y Datguddiad. 

(o.) Y try dydd modd ydoedd cynhyrfiad ysbrydol. Wrth hyn y 
deallir math o argraffiadau ar y syniad a'r farn, heb un portread i'r 
dychymyg. Math o ysgogiad dwyfol ydoedd ar y meddwl, medd 
Maiuionides, yn cymhell y prophwyd i draethu salmau, neu hymn- 
au, neu addysgiadau crefyddol, neu ynte bethau a berthynai i'r 
wlad neu i'r cyssegr, a hyny tra yr oedd yn gwbl effro, ac mewn 
llawn feddiant o'i synwyrau. Y cyfryw oedd y cynhyrfiad a 
deimlodd Zacharias ac Elisabeth, pryd y dywedir ddarfod eu lien- 
wi ar Ysbryd Glan. Hwn, tybygid, oedd y dylanwd a deimlai y 
prophwydi y rhai a lefarent megys yu cynhyrfid hwy gan yr Ysbryd 
Glan. 

(u.) Y pedwerydd dull, a'r un a fernir uwchaf o'r cwbl, oedd 
ymddyddan wyneb yn wyneb a Duw. Am Moses y dywedwyd, " Ni 
chododd prophwyd eto yn Israel megys Moses, yr hwn a adnabu 
yr Arglwydd wyneb yn wyneb." Dent, xxxiv. 10. 

Dywedir wrthym gan y doctoriaid Iuddewig fod Moses yn der- 
byn yr amtygiadau dwyfol hyn pan oedd yn giobl effro. " Os bydd 
prophwyd i'r Arglwydd yn eich mysg, mewn gweledigaeth yr ym- 
hysbysaf iddo, neu mewn breuddwyd y llefaraf wrtho, nid felly 
mae fy ngwas Moses, yr hwn sydd ffyddlon yn fy holl d£ ; wyneb 



20 HYNAFIAETH AC OLYNIAETH Y PROPHWYDI. 

yn wyneb y llefaraf wrtho, mewn gwelediad, nid mewn dammeg- 
ion." Nuni. xii. 6 — 8. Derbyniai Moses, meddant, oddiwrth 
Dduw yn ddigyfrwng, ac nid trwy gyfrwng angel. Syrthiai dy- 
cliryn a llewyg av brophwydi eraill, ond nid oedd felly gyda Moses. 
Llefarai Duw wrtlio ef " fel gwr wrth ei gyfaill." Exod. xxxiii. 11. 
Yr oedd ysbryd prophwydoliaeth yn arosol ar Moses, ond yn 
achlysurol ar brophwydi eraill. 

YI. Hynafiaeth ac Olyniaeth y Porphwydi. 

Mae rliai yn cyfrif rhestr y propliwydi yn cyrhaedd o Adda 
hyd ddyddiau yr apostolion, ae yn eu dosbarthu i dri tbymbor — 
cyn y ddeddf — o dan y ddeddf — ac o dan y Testament ISTewydd. 
Eto prin iawn y mae yn briodol cyfrif ysbryd propbwydoliaetli 
wedi decbreu cyn dyddiau Moses. Mae T. H. Home yn cyfrif y 
propliwydi oddi tan y ddeddf, neu oruchwyliaetb Moses yn y modd 
canlynol : 

(1.) Propliwydi yn y diffaethwch : — Moses, Aaron, Miriam, a'r 
deg henuriaid a thri-ugain. Num. xi. 16, 17, 24 — 30. 

(2.) Propliwydi yn ngwlad Canaan : — Joshua, prophwyd dienw 
yn nyddiau Gideon. Barn. vi. 8 — 10. Un arall dienw a gyhoedd- 
odd farn I)uw ar dy Eli. 1 Sam. ii. 27 — 3§. Y propbwydesau 
Deborah a Hannah; Samuel, Nathan, Gad, Asaph, Heman, Jeduth- 
un, Dafydd, Solomon, Ahiah y Siloniad. 1 Bren. xi. 29, a xiv. 
Shemaiah. 2 Cron. xi. 2; xii. 5, 16. Ido, 2 Cron. xii. 15; xiii. 22. 
Gwr I)uw a brophwydodd yn erbyn yr allor yn Bethel, a'r hen 
brophwyd a drigai yn Bethel, 2 Bren. xiii. 19. Azariah mab Oded, 
2 Cron. xv. 1. Oded, 2 Cron. xv. 8, yr hwn fe allai oedd yr un ag 
Ido a grybwyllwyd eisoes. Hananiah y gweledydd, 2 Cron. xvi. 

1 ; a Jehu ei fab, 2 Bren. xvi. 1. 2 Cron. xix. 1. Elias, Micheah 
mab Imlah, 1 Bren. xxii. 25. Prophwyd dienw a geryddodd Ahab 
am ollwng Benhadad brenin Syria i ddianc, 1 Bren. xx. 35 — 43. 
Iahaziel mab Zachariah, 2 Cron. xx. 14. Eliezer, mab Dodafah, 

2 Cron. xx. 37. Eliseus, Zachariah mab Jehoiada, 2 Cron. xxiv. 20, 
21. Prophwyd dienw a gynghorodd Amaziah, mab Joas, i beidio 
eydfyned ag Ephraim i ryfel yn erbyn yr Edomiaid, 2 Cron. xxv. 7. 
Oded, 2 Cron. xxviii. 9. Uriah mab Semaiah, Jer. xxvi. 20. Jonah, 
Hosea, Amos, Joel, Esaiah, Micah, Nahum, Habaccuc, Obadiah, 
Zephaniab, Jeremiah, a'r brophwydes Huldah, 2 Bren. xxii. 14. 

(3.) Propliwydi yn ystod y caethiwed : — Ezeciel a Daniel. 
(4.) Propliwydi ar ol y dychweliad oBabilon: — Haggai, Zachariah, 
a Malachi, yr olaf o'r propliwydi o ran y swydd, ond nid, meddant, 



b. 



TRADDODI A LLEDAENU EU CENADAVRI. 21 

yr olaf o ran y ddawn brophwydol ; os gellir credu yr liyn a ddy- 
wedir am Jadua yr archoffeiriad, ac am Judas Maccabeus. 

Prophwydi o dan y Testament Kewydd /-Zacharias, Simeon, a loan 
Fedyddiwr, hyd at Grist ; ac ar ol ei esgyniad, Agabus. Act. xii. 
2S ; xxi. 11. Yr apostolion Paul, a loan, awdwr y Datguddiad. 

TIL Y MODD Y TRADDODAI AC Y LLEDAEXAI Y PR0PHWDI EU CEN- 

ADVB.L 

jSl ysgrifenodd y prophwydi borenaf ddim o'u geiriau; nid 
oedd eu daroganau ond yn perthyn gan mwyaf, os nad yn hollol, 
i amgylchiadan y tymhor, a chrybwyllir am danynt, yn nghyd ag 
am eu cyflawniad, yn y llyfr au hanesiol. Y cyfryw oeddElias, Eli- 
seus, Micaiah, ac eraill ; ond am y rhai a gynysgaeddwyd ag ys- 
bryd prophwydoliaeth yn ei wedd uwchaf, ac a awdurdodwyd i 
draetlm prophwydoliaethau i'w cyflawni mewn amseroedd pell, 
ovfarwyddAs T yd hwy i'w hy?grifenu mewn llyfr. " Cymer it' rol 
fawr, ac ysgrifena arni a pbin dyn," ebe yr Arglwydd "wrth' Es- 
aiab, Esa. viii ; a xxxiii. 8. Ac wrth Jeremiah y dywedai, " Ys- 
grifena i ti yr holl eiriau a lefarais i wrthyt mewn llyfr." Jer. xxx. 
2 ; xxxvi. 2, 28. Ezec. xliii. 11. Cedwid yr ysgrifion hyn yn ofal- 
ns fel yn cynnwys daroganau pwysig, a gyflawnid mewn amser- 
oedd dyfodol. Mae Josephus yn hysbysu i ni fod prophwydi, heb- 
law rhagfynegi pethau i ddyfod, yn arfer ysgrifenu hanes eu hoes 
eu hunain ; sef yr amgylchiadau a ddygwyddai yn eu hoes. Dyry 
hyn eglurhad i ni paham y cawn ddarnau o hanes, yn nghanol dar- 
oganau, yn britho rhai o lyfran y prophwydi. 

Gyhoeddai y prophwydi eu cenadwri, weithiau, trwy lefain neu 
waeddi yn uchel mewn rhyw le cyhoeddus, lie y clywai y bobl; 
ac at hyn, tybygid, y cyfeiria y geiriau yn Esa. lviii. 1. " Llefa ath 
geg, nac arbed, dyrchafa dy lais fel udgorn" "Weithiau hefyd, gel- 
wid ar arall i ysgrifenu y geiriau a draddodid gan y prophwyd, a'u 
darllen yn nghlustiau y bobl. Felly gwnaeth Baruch, pan oedd 
Jeremiah yn ngharchar, ac a ddarllenodd eiriau y prophwyd, yn 
nhy yr Arglwydd, ar ddydd ympryd. Jer. xxxvi. 4, 10. Bryd ar- 
all, gosodid y brophwydoliaeth ar byrth y deml, fel y gallai y rhai 
oil a ddeuent i mewn ei darllen. Ar ryw achlysuron pwysig, pan 
oedd yn angenrheidiol cyffroi y bobl i sylwi, rhodiai y prophwyd 
o anigylch mewn sachliain, a chyda phob arwydd o ymostyngiad a 
galar. Defnyddient ar yr achlysuron hyn foddion anarferol i ddeffroi 
eu cyd geuedl, trwy ystumiau hynod, i osod allan y gosb a fygyth- 
id. Yn y modd yma y gwnaeth Jeremiah rwymau a gefynau, neu 



22 TRADDODI A LLEDAEtfU EU CENADWRI. 

ieuau ; ac a'u dodes am ei wddf, i ddynodi mewn modd grymus y 
darostyngiad a ddygid ar y genedl trwy law Nebuchodonosor. 
Jer. x'xvii. Rhodiodd Esaiah hefyd yn noeth, sef lieb ei amwisg, ac 
heb ei esgidiau ; i arwyddo y cyfyngder a ddygid ar yr Aiphtiaid. 
Esa. xx. Yr un modd y gwnai Jeremiah dori yr ysten bridd, pen. 
xix ; ac Ezeciel rithwarchae ar Jerusalem, pen. iv. a dwyn ei ddo- 
drefn a mudo ganol dydd, pen. xii., i arddangos y barnau a ddia- 
gynai ar yr anufuddion, 

Gorchymynid, weithiau. i'r propbwydi gau ar eu prophwydol- 
iaethau a'u selio, fel y cedwid yr ysgrifion gwreiddiol hyd amser 
eu cyflawniad, modd y cymherid hwy y pryd hyny a'r dygwydd- 
iad. Jer. xxxii. 14, 15. " Selia dithau y weledigaeth, o herwydd 
dro8 ddyddiau lawer y bydd," ebe Gabriel wrth Daniel, pen. viii. 
26. " Cau ar y geiriau, a selia y llyfr hyd amser y diwedd." Dan. 
arii. 4. Ond os byddai y brophwydoliaeth yn cyfeirio at amgylch- 
iadau agos — at bethau a gyflawnid yn fuan, tra fyddai y bro- 
phwydoliaeth yn ngof y gwrandawyr, ni chymerid y fath ofal i 
selio a chadw yr ysgrifen. "Na selia eiriau prophwydoliaeth y 
llyfr hwu," ebe yr angel wrth loan, "oblegid y mae yr amser yn 
agos." Dat. xxii. 10. Yr oedd yn arferol tybygid, hefyd, i'r pro- 
phwydi osod eu hysgrifion yn y babell, neu ger bron yr Arglwydd, 
i'w cadw. 1 Sam. x. 25. 

Y mae sicrwydd fod ysgrifeniadau y prophwydi yn eael eu 
cadw yn ofalus gan y genedl yn amser y caethiwed yn Babilon ; 
arferid cyfeirio atynt yn fynych gan brophwydi diweddarach. 
Gwneir cyfeiriad at brophwydoliaeth Micah gan ryw rai yn amser 
Jeremiah, pen. xxvi. 18. Cyfeiriai Daniel at brophwydoliaeth Jere- 
miah. Dan. ix. 2, 6. Mae Zechariah, pen. i. 4, a vii. 7, yn codi 
rhai o eiriau y prophwydi blaenorol, ac yn bwrw fod y bobl eu 
hunain yn adnabyddus o honynt. Amlwg ydyw ddarfod i Ezra, 
^"ehemiah, Daniel, ac eraill, y rhai oeddent fyw yn ystod y caeth- 
iwed, ofalu ar gadw yn ddiogel ysgrifeniadau y prophwydi ysbryd- 
oledig, ag oedd wedi eu blaenori hwy, gan eu bod yn fynych yn eu 
coffa, ac yn sylfaenu eu dysgwyliad am eu hadferiad ar eu tystiol- 
aethau. J 



■ 



PERNOD II. 

PWYS YR YMCHWILIAD I DDWYFOLDEB CRISTIONOGAETH, i'r ANFFYDDIWS 

AC l'R CREDADYN ANFFYDDIAETH YN CODI ODDIAR ANSAWDD Y GALON 

•*— RHAID Y BYDD MEWN CREFYDD RRTHAU UWCHLAW EIN HAMGYFFRED 

— TRI MATH O BROFIOX AM WIRIONEDD Y BEIBL PROFION ODDIAR 

WYRTHIAU A PHROPHWYDOLIAETHAU NATUR Y PRAWF A GYFYD ODDI- 

WRTH BROPHWYDOLIAETHAU YR YSGRYTHYR*— HYNAFLAETH Y BEIBL, <tC. 

Nid oes un mater yn fwy pwysig i'r anffyddiwr, neu i'r Crist- 
ion, na'r ymchwiliad yn Bghyleh dwyfoldeb Cristionogaeth. 09 bydd 
yr anffyddiwr yn ddiragfarn, ac os bydd ganddo awydd i wneuthur 
ymofyniad teg, a diduedd, ni all lai nag addef ei ddyledswydd i ym- 
ofyn pa un ai gau ai gwir yw yr honiad, mai oDduw y mae. Heb 
y cyfry w ymchwilliad pa fodd y gwyr nad cwbl anghy wir yw yr 
holl haeriadau, yr ymresymiadau, a'r casgliadau a wneir yn erbyn 
gwirionedd crefydd \ Mae Cristionogaeth yn appelio at S3*nwyr 
dynion, ac yn gosod ger bron ei phrawfiadau : y mae yn galw am 
yr ymchwiliad manylaf; y mae y digred gan hyny yn rhwym, 
cyn cwbl ymroddi i anffyddiaeth, i wynebu ar yr ymchwiliad hwnw. 
Ac os nad oes arno ofn cael ei siglo yn ei amheuaeth, ni thry draw 
oddiwrtho :— os ymofyn y mae am y gwirionedd ni fydd esgeulus 
o'r moddion i'w gyrhaedd ; modd y gallo, os gau ydyw crefydd 
Mab Duw, ei gwrthbrofi ; neu ynte ei chofleidio, os gwir. Kid oes 
yma le i ddifaterwch. Mae y pwngc mewn dadl o'r pwys mwyaf. 
Mae Cristionogaeth yn gwneuthur yr honiadau uwchaf, ac os gwir 
yr honiadau hyny, y mae y perygl a'r bai o'u gwrthod yn an- 
nhraethol fawr ; ac os gau ydynt, dyledswydd y sawl a dybio 
hyny, wedi ymchwilliad teg a diragfarn, fyddai, er mwyn didwyllo 
dynion, ymroddi i'w gwrthbrofi. 

Mae y mater dan sylw yn bwysig hefyd i'r credadyn. Gos- 
odir difrawder Cristionogion mewn enw y dyddiau hyn, yn fynych 
gyferbyn a brwdfrydedd y Cristionogion cyntefig. Dichon fod y 
gwahaniacth yn cyfodi oddiar fod y sicrwydd o ddwyfolder cref- 
ydd yn llai yn y meddwl. Seiliai y Cristionogion boreuaf eu cred- 
iniaeth ar brawf. Gwelsent wyrthiau ein Harglwydd a'i apostol- 
Hon, a chlywsent eu dysgeidiaeth odidog, neu ynte derbyniasent y 
traddodiad yn uniongyrcliol oddiwrth y rhai a'u gwelsent ac a'u. 
elywsent, a gallent hwy gymharu y tywyllwch y daethent allan o 



24 PWYSIGRWYDD YR YMCHWILIAD I 

hono, a'r goleuni rhyfeddol y daethent iddo, a theinilent, trwy 
hy n y> y r argyhoeddiad sicraf o'i gwirionedd. Yr oedd purdeb eu 
bucheddau hefyd, yn ngbyda'r cysuron a fwynhaent dan obaith go- 
goniant Duw, yn selio gwirionedd a dwyfoldeb eu erefydd, ie, ar 
gydwybodau eu gelynion. Ond nid ydym yn cael y prawf hwn i'r 
un graddau yn y dyddiau hyn. Yn awr y mae miloedd yn dwyn 
enw Crist, ac yn proffesu eu bod yn ddilynwyr iddo, heb ei ysbryd 
a'i ddelw. M ddyry eu bywydau gadarnhad i wirionedd Cristion- 
ogaeth, eitlir eu hanwastadrwydd a ddyry ddadl yn ei herbyn yn 
ngenau anffyddwyr. Eto, yr un ydyw erefydd, a'run ydyw y natur 
ddynol, yn awr ag oeddeut gynt ; ac ni a allwn ddysgwyl yr un eff* 
eitliiau i ddilyn yr un aebosion. Pe byddai y grediniaeth o ddwyf- 
older erefydd Mab Duw, a'r profiad o'i nerth, mor fywiog yn awr 
ag oeddent gynt, gallem ddysgwyl yr un cadernid mewn proffes, yr 
un purdeb mewn bueliedd, a'r un cysur mewn profiad, Y mae yn 
angenrheidiol gan byny, i G-ristionogion ifodyn sicr, bob un yn ei 
feddwl ei hun, mai nid " chwedl gyfrwys" ydyw y dystiolaeth y 
gelwir arnom i'w cliredu ; ac i fod yn barod bob amser i roddi rhe- 
swm i bob un a ofyno i ni am y gobaith sydd ynom: "Profwch 
bob petb, deliwcb yr hyn sydd dda." 

Nid y w gwirionedd un amser yn colli dim wrtb gael ei chwilio ; ac 
nid raid i grefydd Crist ddim arswydo y prawf, gan mai gwirionedd 
ydyw. Po fwyaf yr ymchwilia y credadyn ymofyngar a gostyng- 
edig, cryfaf oil a fydd ei ffydd, a melusaf oil a fydd ei ddyddanweh. 
Mae pob petrusder a gwendid meddwl yn achos erefydd, ac yn 
enwedig am ei dwyfol darddiad, yn tueddu i wneuthur y broffes yn 
glofF, a'r meddwl yn ddigysur. Y mae y gwir gredadyn yn meddu 
y " dystiolaeth ynddo ei hun" yn ei brofiad a'i sercbiadau ; er o 
bosibl, nad yw ef yn alluog i sefyll ar dir dadleuaeth, ond yn an- 
ngbelfydd ; nac i ymresymu a'r anffyddiwr ond yn brin ; eto, y mae 
yn gadarn fel y graig mai o Dduw y mae, am iddo brofi ei hawd- 
urdod ar ei gydwybod ei hun, ei nerth yn ystwytho ei gyndyn- 
rwydd, a'i bendithion yn cyfateb mor gymhwys i'w sefyllfa. Fe 
wyr y dyn mwyaf gwledig a di-ddysg ei bod yn oleu dydd, er na 
wyr ddim mewn modd wyddorol am gylchdro y ddaear, am natur 
goleuni, nac am g} T faddasiad y llygad i'w dderbyn. Mae y sicr- 
wydd tumewnol hwn yn cael ei feddiannu yn unig gan wir blant 
Duw: mae yn cryf hau ac yn cynnyddu fel y bydd y Cristion yn 
myned rhagddo mewn profiad ysbrydol : ond nid oes ond ychydig 
o hono o'r fath natur ag y gellir ei roddi gan y naill i'r Hall. Ond 



DDWYFOLDEB CRISTIONOGAETH. 25 

am y profion allanol ac egwyddorol at y rhai y gelwir ein sylw yn 
bresennol yn benaf, y maent wedi cau safnau llawer un digred, wedi 
boddloni petrusder llawer un yniofyngar, ac wedi chwanegu cysur, 
a chryf hau egwyddorion llawer un o wir blant Duw. Mae y prof- 
ion allanol hyn eto yn anghenrheidiol i gyfarfod a dadleuon y rhai 
eydd yn y gwrthwyneb, ac yn foddion i attal llawer un anwagelog 
rhag syrthio i fagl y diafol. 

Mae lie mawr i gasglu nad oes ond ychydig, os neb. yn anffyddwyr, 
neu yn gwadu gwirionedd y grefydd Gristionogol, yn hollol oddiar 
gael profion digonol o'i geudeb. Yn fynycli iawn fe gyfyd y syniad 
oddiar anwybodaeth rhai, ac oddiar fyrbwyllder eraill. Fe gyfyd 
yn fynych oddiar falehder ysbryd, oddiar benderfyniad dynion i 
fynu eu ffyrdd peehadurus, ac weithiau, oddiar y syniad gau mai y 
llwybr goreu i gael heddwch i gydwybod euog ydy w gwadu ei gwir- 
ionedd. Fe ddichon fod rhai anffyddwyr yn fwy eu gonestrwydd 
na'u gilydd, ac yn fwy dichlynaidd eu bucheddau ; eto, y mae yn 
anhawdd meddwl, gan gymaint ydyw y cadarnhad a geir o ddwyf- 
oldeb Cristionogaeth, a chan mor ardderchog ydyw ynddi ei hur., 
ac addased ydyw i ddynion, nad rhaid fod ei gwrthodiad yn cyfodi 
oddiar ragfarn, esgeulusdra, neu gariad at bechod, " Canys uniawn 
y w ffyrdd yr Arglwydd, a'r rhai cyfiawn a rodiant ynddynt, ond y 
troseddwyr a dramgwijddant ynddynt" Hos. xiv. 9. 

Mae y Beibl yn ymhoni, mai dadguddiad ydyw o natur ac ewyll- 
ys Duw ; ac os felly, y mae yn rhaid y cynnwysa lawer o bethau 
uwchlaw rheswm ac amgyffred dyn : pethau na allasai byth eu 
cael allan, a phethau nad ydyw gan hyny, yn gymhwys i'w barnu. 
C}'nnwys amlygiadau am Dduw anfeidrol ac anweledig — am fyd an- 
adnabyddus i ni ; byd a all fod neu beidio, o ran dim a gyrhaeddir 
gan alluoedd dynion : — fe ddadgan am orchwyliaethau yn lly wodr- 
aeth a chyngor Duw, annhraethol uwchlaw i ni allu, trwy ddim 
ymresymiad, wybod a ydynt yn bod neu beidio: y cwbl a ddisgyn 
arnom ni o barth y pethau rhyfeddol hyn ydyw, ymofyn a ydyw y 
llyfr ag sydd yn eu dadgan yn meddu cadarnhad digonol, profion 
sicr, mai o Dduw y mae. Beth allwn ni ei wybod am breswylwyr 
nac ansoddau rhyw blaned arall yn yr eangder ? Ond pe yr anfon- 
id cenad atom o'r blaned bono, i'n hysbysu ni am ei hansawdd, ei 
hamgylchiadau, a'i thrigolion, byddem dan rwymau i fynu pob 
sicrwydd rhesymol ei fod yn gyfryw genad, o ran ei awdurdodiad, 
ei gywirdeb, a'i wybodaeth ; eto, er hyn, ni allem farnu dim am 
gynnwysiad ei genadwri, a rhyfvg a fyddai i ni wrthod cenad o awd- 

3 



26 PWYS YR YMCHWILIAD I 

urdodiad priodol, yn unig am na all em lawn amgyffred y pethau a 
draddodid ganddo. Wedi cael boddlonrwydd sicr fod y genad yu 
un awdurdodedig, ni fyddai genym ond derbyn ei dystiolaeth, ar 
Bail awdurdodiad yn unig, gan na fyddem mewn amgylchiadau cym- 
hwys i farnu cynnwysiad ei genadwri. Yr un modd y mae yn y 
Beibl, a hyny o angenrheidrWydd, bethau yn cael eu dadgan uwch- 
law ein bamgyffred, oddyeithr i ni fedru amgyffred yr Anfeidrol ei 
hnnan ; ond yn yr amgylcbiad hwn nid oes genym ond ymboli i 
awdurdodiad dwyfol y genad. Diddymid llawer o wrth-ddadleuon 
ambeuwyr ar unwaith pe yr ymgadwent at y rheol resymol hon. 

Fe roddir sicrwydd i feddwl dyn am wirionedd y Bibl dair ffordd- 
sef trwy brofion allanol, profion tumewnol, a phrofion y galon. Mae 
y cyrttaf yn perthyn i awdurdodiad y genad ; y nesaf yn perthyn i 
cnsawdd y genadwri ei hun : a'r trydydd yn pertbyn i brofiad yr hwn 
c?i derbynia. 

Nid oes neb, fel y dywedwyd, yn meddu yr olafj ond y rbai a 
seliwyd gan Ysbryd Duw, ac a seliasant, trwy gredu, mai geirwir 
yw Duw ; ac y mae y sicrwydd hwn yn fwy neu yn llai, yn ol 
graddau profiad yr un sydd yn ei feddiannu, ac ni all fod yn brawf 
i neb arall gymaint ag i'r dyn ei hun. Ond y mae y profion eraill 
a nodwyd yn aros yn wastad yr un, yn galw am arholiad i'w teilyng* 
dod, ac yn destynau ymchwiliad mewn achos o*r pwys mwyaf i 
bob dyn a garo wybod y gwirionedd. 

Mae y profion allanol yn cyfodi oddiar wyrthiau ;— gwyrthiau 
gallu, a gwyrthiau meddwl — gwyrthiau braick, a gwyrthiau gwybod- 
aeth ; neu mewn ymadroddion amlycach a mwy arferol, gwyrthiau 

a PHROPHWYDOLIAETHAU. 

Yr oedd gwaith Duw yn llefaru wrth bersonau neillduol bob 
amser yn rhoddi argraff digonol ar feddwl yr hwn y llefarai wrtho, 
mai Duw oedd yn llefaru, fel nad oedd raid wrth un wyrth arall 
er sicrwydd iddo ; ond pan yr anfonai Duw genad drosto, i lefaru 
wrth ei gyd-ddynion, rjiaid oedd cael arwydd a fyddai ddigonol i 
brofi mai cenad dros Dduw a fyddai. herwydd hyn nid ydym yn 
darllen am wyrthiau hyd ddyddiau Moses. Ac nid oedd eisiati 
gwyrthiau gymaint i roddi sicrwydd i feddwl Moses ei hun mai 
Duw oedd yn llefaru, gan y gallai yr Arglwydd roddi argraff felly 
ar ei feddwl trwy lefaru yn ddigyfrwng, fel y gwnaethai ag Abra- 
ham ; ac Isaac, a Jacob o'i flaen, ac ar proffwydi ar ei ol, trwy 
" osod ei law arnynt" a'u cynhyrfu gan Ysbryd yr Arglwydd ; ond 
i'r dyben i roddi awdurdodiad arno fel cenad dros Dduw at rai 



DDWYFOLDEB CRISTIONOGAETH. 2? 

eraill, rliaid oedd ei gynysgaeddu a thyst-lythyrau (credentials). 
" Tyred yn awr^ 1 ebe yr Arglwydd^ "ami a'th anfonaf at Pharaoh ; 
fel y dygecli fy mhobl, plant Israel, allan o'r Aipht." Dadleuai 
Moses, pan elai at Israel a dywedyd wrthynt, mai Duw eu tadau 
a'i hanibnasai atynt, y gofynid iddo ei enw, a gofynai, " pa beth a 
ddywedaf wrthynt?" " Fel hyn," ebe Duw," yr adroddi wrth feib- 
ion Israel; Ydwyf a'm hanfonodd atoch." Arglwydd Ddttw eich 
tadau . . . a'm hanfonodd atoch, dyma fy enw byth." Moses a ddy- 
wedodd, " Eto, wele ni chredant i mi, ac ni wrandawant ar fy llais, 
onid dywedant,rTid ymddangosodd yr Arglwydd i ti." Exod. iii. 
a iv. I gyfarfod a'r wrthddadl hon, rhoddes yr Arglwydd iddo allu 
i wneuthur gwyrthiau rhyfeddol ; a rhoddwyd enghraifft o honynt 
iddo yn y fan. Trowyd ei wialen yn sarff, a'r sarff drachefn yn 
wialen — gwnaed ei law yn wahanglwyfus, a thrachefn yn iaeh, a 
rhoddwyd iddo allu i droi dyfroedd yr afon yn waed. 

Atebodd y gwyrthiau hyn y dyben i argyhoeddi Israel mai 
Duw oedd wedi anfon Moses, ac yn wir, i argyhoeddi Pharaoh a'r 
Aiphtiaid hefyd : a bu gorfod ar y swynwyr eu hunain, gan eglur- 
deb yr awdurdodiad, i addef " bys Diiw yw hyn." Exod. viii. 
18, 19. 

Yr oedd y cyfry w wyrthiau yn angenrheidiol er mwyn sicrhau 
meddyliau cyd-oeswyr y genad mai Duw a'i hanfonasai, a chronicl- 
wyd yr hanes er mwyn tenedlaethau dyfodol. Tr&ddo&id propkwyd- 
oliaethau hefyd am bethau i ddyfod, ac argreffid eu dwyfoldeb ar 
feddyliau y b obi a'u clywent trwy wyrthiau. Ki allai y rhai a 
welent y gwyrthiau, ganfod hefyd gyflawniad y proffwydoliaethau ; 
eithr gwelent y gwyrthiau, a chredent y prophwydoliaethau. 
Rhoddwyd y prophwydoliaethau yn neillduol er mwyn oeswyr dy- 
lynol. Gosodir ni, gan hyny, y rhai ydym yn canfod cyflawniad y 
prophwydoliaethau a gredwyd gan eraill, ar gystal tir a'r rhai a 
welsent y gwyrthiau. Yr ydym ni yn gweled gwyrthiau na wel- 
aent hwy, yr un modd ag y gwelsent hwy wyrthiau na welsom ni. 
Mae y wyrth o ragfynegi pethau i ddyfod, gannoedd a miloedd o 
flynyddoedd cyn iddo gymeryd lie, a hyny am bethau croes i ddys* 
gwyliad pawb, ac am bethau nad aethai erioed i galon dyn eu 
dychymygu, a'u rhagfynegi gyda manyldra ac anffaeledigrwydd, 
yn gymaint syndod, ac yn perthyn yn gystal i Dduw, ag oedd agor 
mor, gwlawio manna, neu hollti Iorddonen. 

Mae ein braint ni, ar y rhai y daeth terfynau yr oesoedd, yn 
llawn cymaint a braint y rhai a welsent wyrthiau Moses, neu yr 



28 PWYS YR YMCHWILIAD I 

Iesu. Cy farchai yr Arglwydd y llygad a'r galon ; a'r tin modd y 
rhai gynt a'r rhai sydd yn awr ar gael. Gwelent hwy y gwyrthiau, 
a chredent y prophwydoliaethau ; felly ninau — gwelwn gyflawniad 
y prophwydoliaethau, a chredwn yr hanes a gawn am y gwyrthiau. 
Yn y modd yma, trwy gyflawni gwyrthiau a'u croniclo, a thrwy 
gronielo prophwydoliaethau a'u cyflawni, fe gynnysgaeddir holl 
dylwythau y ddaear a, phrofion diymwad ac amlwg, o wirionedd 
llyfr Duw, ac o ddwyfol darddiad y grefydd Gristionogol. 

Y gwaith y mae anffyddwyr yn fwj^af cyfarwydd ynddo ydyw 
dadleu yn erbyn y gyfundrefn a gynnygir iddynt, ac nid gosod i 
fy n y y r un gyfundrefn yn ei lie. Cytunant oil ar feio yr un sydd, 
ond ni allant gytuno a'u gilydd am yr un yn ei lie. Medrant dynu 
i lawr, ond ni allant adeiladu. Medrant ddinystrio, ond ni allant 
adgyweirio. Teg a fyddai iddynt sefyll at yr un sydd, o leiaf hyd 
nes y dangosent eu gwell. Cyfansoddi cyfundrefn well a ddylasai 
fod eu hatncan cyntaf ; yn lie hyny, mae y gorehwyl cymhwysaf 
heb ei gyflawni eto : ac yn wir, nid Rawer cais a wnaed gan an- 
ffyddwyr erioed i osod i fyny gyfundrefn i gyfateb i angen y byd. 
Gochelent hyn, o bosibl, rhag gwneyd eu hunain yn wawd, fel y 
gwnaeth Robert Owen, awdwr y " Byd Moesol Newydd" (" New 
Moral World"). Gwnaeth ef gais ar sefydlu cyfundrefn newydd 
yn lie Cristionogaeth, a pha beth ydoedd ? nid Iuddewiaeth na 
Mahometaniaeth, ond cymysg o anifeiliaeth a diafliaeth — cyfundrefn 
ag y mae ar y byd annuwiol a rhyfygus ormod o wylder i'w har- 
ddel ; a chyfundrefn, ag mai y gwasanacth goreu a fedr ei ddysg- 
yblion wneyd iddi ydyw ei chuddio a'i chelu, rhag mor anferth 
ydyw ei hanfadrwydd. 

Pa brofion sydd na roddwyd hwy er sicrhau i ni fod Cristion- 
aeth o Dduw ? Ob dysgwyliwn i lyfr Duw gynnwys dadguddied- 
igaethau rhyfeddol, wele ni a'u cawn — os rheolau pur — os cysondeb 
perffaith — os amcan daionus, neu awdurdod effeithiol, fe'u gosodir 
yma ger bron. Ni chaed erioed yn y byd gyfundrefn cyffelyb i 
grefydd Mab Duw, ac ni ellir dychymygu am yr un cyifelyb iddi, o 
barth ei chyfaddasiad i holl angenion ac amgylchiadau dynolryw. 
Yr oedd y gwyrthiau a wnaed er ei chadarnhau, o'r fath nad oedd 
le i dwyll nac amryfusedd ; cyflawnwyd hwy ar g'oedd, ger bron 
tyrfaoedd, ac ardystiant yn y modd amlycaf, diriondeb y Gwared- 
wr, a gallu Mab Duw. Ni allai dysgyblion Crist gamsynied nm 
danynt, gan y cynnysgaeddid hwy eu hunain a thafodau dyeithr, 
ac a phrophwydoliaeth, a gallu i wneuthur gwyrthiau ; cysegrent 



DDWYFOLDEB CRISTIONOGAETH. 29 

eu bywydau i ledaenu yr efengyl, heb un dysgwyliad am elw nac 
anrhydedd bydol, ond er gwaethaf dirmyg a dyoddefaint Preg- 
ethwyd yr efengyl mewn amser byr trwy lioll amlierodraeth Rhuf- 
ain, ae hwnt iddi. Cawn dystiolaeth ddiysgog am luaws mawr a 
ddychwelwyd i'r ffydd, ac a ferthyrwyd am ei chyffesu ; a chydna- 
byddid gwirionedd y gwyrthiau gan y rhai mwyaf brwdfrydig a 
ffyrnig o'i gelynion, gan eu priodoli i ysbrydion drwg. Eto, fe 
wrthodir y profion liyn oil, am fod oesoedd lawer wedi myned 
heibio er pan y rhoddwyd hwy. Ond nid yw yr wrthddadl hon 
ddim yn briodol i brophwydoliaethau yr Ysgrytbyr. Mae cyf- 
lawniad y rhai hyn yn perthyn i bob oes, a fu, y sydd, ac a ddaw. 
Mae y prawf hwn yn gyrhaeddadwy i bob un a fyno chwilio, ac 
yn ami, y mae yn amlwg i bawb ; ac nid yw olrheiniad amser ond 
yn gwasanaethu i'w gryf hau fwy-fwy. 

Gan anfFyddiaid fe ddefayddir pob esgus i osgoi y prawf a 
roddir o ansawdd ddwyfol cynnwysiad yr Ysgrythyrau, ac o'r 
prawf a roddir trwy wyrthiau ; ac mewn gair, cauant eu llygaid 
rhag iddynt weled. Ceisiant ro'i heibio prophwydoliaeth gyda 
math o ddiofalwch heb edrych i mewn iddo, gan honi fod pro- 
phwydoliaethau yn rhy dy wyll a dyrys, yn rhy ddirgelaidd ac an- 
mhennodol i fod yn brawf priodol. Camsynied yw hwn hefyd. 
Mae yr wrthddadl yn hawdd i'w gwneuthur, ac yn llwybr rhwydd 
iawn i ochel y drafferth o chwilio, eto fe fyddai ychydig o olygiad 
teg ar y prophwydoliaethau yn ddigon i brofi fod yr wrthddadl yn 
ddisail. Fe ddichon fod rhai prophwydoliaethau, wrthynt eu hun- 
ain, yn ymddangos yn amheus a thywyll, eto, parai golygiad cy- 
ffredinol arnynt oil, eu cysonedd a'u gilydd, a*u cyfaddasiad i'r dy- 
gwyddiadau a ragf\ r negir, i'r ymofynydd mwyaf diofal deimlo mai 
lleferydd yr Hollwybodol ydynt. Ond y mae llawer o'r prophwyd- 
oliaethau mor eglur a phennodol ag y gallent fod, fel y gwelir eto ; 
yr un modd ag y mae hanesiaeth yn cadarnhau gwirionedd y bro- 
phwydoliaeth, felly y cawn fod y brophwydoliaeth yn egluro yr 
hanes. A phe buasai y rhan brophwydoliaethol o'r Ysgrythyr wedi 
bod yn fwy eglur am gwymp a chyfodiad teyrnasoedd, buasai yn 
gwasgu, tybygid, yn ormodol ar ryddid dyn ; rhoddasid, trwy 
hyny, fantais i ddynion i ddwyn o amgylch ddybenion eraill, ac 
nid cadarnhad y gwirionedd ; ac yn lie bod yn brawf eglurach o 
ddwyfoldeb Cristionogaeth, buasid yn ei ystyried fel achos o gyf- 
lawniad y brophwydoliaeth, trwy yr ymgyngreiriad a barasai yn 
mhlith Cristionogion. Buasai hyn yn wrthddadl gryfach gan yr 



30 PWYS YR YMCHWILIAD I 

anffyddiwr nag ydyw yr un a honir yn awr ganddo. Mewn an> 
gylehiadau na ellid eu camddefnyddio, neu lie y byddai y rhai a 
fyddai yn offerynol i ddwyn yn mlaen eu cyflawniad yn hollol an- 
wybodus o honynt, dyna y pryd y eeir y brophwydoliaeth mor 
eglur a hanesiaetli ei hun. Ond pa bryd bynag y byddai gwybod- 
aeth o bethau dyfodol yn debyg o fod yn niweidiol i heddwch a 
llwyddiant y byd, dyna y pryd y gwisgir y brophwydoliaeth a iaith 
allegawl, y fath na all dim ond ei chyflawniad ei chwbl egluro. 
Ehaid i brophwydoliaeth, mewn rhyw amgylchiadau, fod mewn cy- 
maint o dywyllwch ag a fyddai yn annhreiddiadwy ar y cyntaf, yn 
gystal a bod mor oleu ag i chwalu pob araheuaeth, yn y diwedd ; a 
chan na all fod yn brawf o wiredd crefydd nes ei chyflawni, gall 
barhau yn aneglur nes ei deongli gan hanesiaeth, a pheidio hod yn 
gwbl oleu nes dwyn i ben y rhes.tr o oruchwyliaethau y mae yn gydr 
iol a hwynt. Y ffordd oreu, tybygid, i ateb yr wrthddadl hon am 
aneglurdeb ac amwysedd prophwydoliaeth ydyw gosod i lawr nifer 
helaeth o ragddy wediadau a gyflawnwyd yn llythyrenol ; ac at hyn 
o amcan y rhoddir cyfeiriad neillduol yn y tu dalenau canlynol, 

Am natur y prawf a ddyry prophwydoliaeth o wirionedd cref- 
ydd, nid rhaid dywedyd ond ychydig. Mai Duw a all ragfynegi 
pethau i ddyfod sydd eglur. Y mae yn gyfartal i un wyrth, ac yn 
wir, gwyrth ydyw. Mae rhagwybodaeth Duw o weithredoedd 
ereaduriaid cyfrifol a rhesymol, yn un o'r pethau mwyaf anolrhein- 
adwy a berthyn i'r Jehofah ; priodoledd amlwg y Duwdod ydyw, 
Hysbys iddo ef ydyw y cwbl a fu, y sydd, neu a ddaw, ac ni all 
fod un sicrwydd cryfach o wirionedd y Beibl na'r hyn a roddir i ni 
trwy brophwydoliaeth; sel Duw ydyw, yr hwn na ellir ei ddyn- 
wared, yn cael ei roddi ar amlygiadau o bethau nad oedd hysbys i 
neb ond i feddwl y Duwdod ei hun. A oes y fath sel wedi ei gosod 
sydd bwnc i'w chwilio allan, ac es ceir sicrwydd diymwad o'i bod 
wedi ei rhoddi, y mae yn profi yn ddiamheuol fod yma gyfryngiad 
goruwchnaturiol, a sicrheir gwirionedd y peth a nodwyd felly 
hwnt i bob dadl. 

Os gellir profi fod prophwydoliaethau yr Ysgrythyr yn ddilys, 
ac heb eu ffugio gan neb ; os ydynt y fath na allai un rhagwybod- 
aeth dynol eu rhagfynegi ; os desgrifi wyd yr amgylchiadau dyfodol 
hyny gannoedd, ie, miloedd o flynyddoedd cyn iddynt ddygwydd ; 
ac os bydd yr hanes yn cyfateb i'r brophwydoliaeth ; yna mae y 
dystiolaeth a ddyry y brophwydoliaeth yn arwydd ac yn rhyfeddod 
i bob oes ; ni all fod tystiolaeth eglura,ch na sicrwydd cadarnach ; 



BDWYFOLDEB CRISTIONOGAETH. 31 

AC os na chredir Moses a'r prophwydi, ni chredai dynion chwaith 
pe codai un oddiwrtli y meirw. Ac yn wir, pe codai un oddiwrth 
y nieirw hefyd, rhaid fyddai, er argyhoeddiad, gael sicrwydd o'r 
ffaith. Md dim llai na lief Hollalluog a allai godi y marw o'i fedd, 
ae nid dim llai na llais Hollwybodaeth a all ddadgan dirgelion 
tywyll amser i ddyfod ; dirgelion ag sydd mor anhawdd treiddio 
iddynt ag a fyddai broydd dyfnion marwolaeth. 

Mae genym y sicrwydd mwyaf am henafiaeth y Beibl. Yr oedd 
llyfrau yr Ysgrythyr yn hanfodol i wladwriaeth Israel ; ie, yr oedd 
eu meddiannu yn aclios neillduol o hynodrwydd arbenig y bobl 
liyny; cynnwysir ynddynt en cyfreithiau moesol, a gwladol; eu 
hanesiaeth, a'u prophwydoliaethau. Derbyniasid hwy gan yr 
Iuddewon fel o darddiad dwyfol, ac felly y cyboeddid eu bod, ac fel 
y cyfryw y cedwid bwy ganddynt. Profwyd eu bod yn hen, deu- 
naw can' mlynedd yn ol, Mae Tacitus, hanesydd Rhufeinig, yr 
bwn a anwyd tuag ugain mlynedd ar ol Crist, yn eu galw hen ys- 
grifeniadau yr offeiriaid ; a galwai hwy felly gyda golwg arbenig 
ar y prophwydoliaetbau am Grist a gynnwysid ynddynt. ]S"id 
oeddent mewn un modd yn guddiedig ac anadnabyddus ; yr oedd- 
ent wedi eu cyfieithu i'r Groeg er ys 250 o ilynyddoedd cyn geni 
Crist, a darllenid hwy bob Sabboth yn y synagogau. Derbynid 
ltyfrau Moses fel rhai ysbrydoledig, gan y Samariaid, gelynion ffyr~- 
nig yr Iuddewon, a chedwid hwy yn eu hiaith eu hunain. Mae 
profion aneirif ar gael fod yr Iuddewon yn defnyddio mwy o ofal i 
gadw y llyfrau hyn heb eu newid na'u llygru, nag a wnaeth neb 
gyda dim ysgrifiau eraill erioed. Nid yw eu dilysrwydd a'u hen- 
afiaeth yn dibynu ar dystiolaeth Cristionogion, y rhai a fyddent yn 
agored i ddrwg-dybiaeth, ond ar dystiolaethau gelynion yn benaf. 
Mae hyd yn nod iaith yr Hen Destament yn hen iawn ; mor hen a'i 
bod wedi myned allan o lefariad cyffredin cyn dyfodiad Crist yn y 
cnawd, 

Am henafiaeth yr Ysgrythyrau, gan hyny, mae genym fwy o 
sicrwydd nag sydd genym am ddim hen hanesion eraill, ac fe ddeng- 
ys y dynion hyny a haerant y gwrthwyneb, eu bod yn dra anwyb- 
odus, ':'heb ddeall na pha bethau y maent yn eu dywedyd, nac am 
ba bethau y maent yn taeru." Prawf neillduol o anwybodaeth 
ydyw fod dynion yn haeru am brophwydoliaethau yr Ysgrythyr 
ddarfod eu hysgrifenu ar ol i'r dygwyddiadau crybwylledig yn^ 
ddynt gymeryd lie. Fe draddodwyd y prophwydoliaethau mewn 
dull nad oedd bosibl na 4<leuai y twyll i'r golwg yn ebrwydd q 



32 PWYS YR YMCHWILIAD X 

dilai, os twyll ydoedd ; ac mewn dull hefyd, os gwir y draethid, 
na allai neb ei wybod a'i hysbysu ond yr Hollwybodol ei hun. 
Ehagfynegwyd dymchweliad a dinystr dinasoedd ac amherodr- 
aethau, mewn adeg ag yr oeddent yn eu gwychder a r u cadernid 
mwyaf — mewn adeg na allai rhagolygiad dynol ganfod dim arwydd 
o'r fath beth, ac mewn dull mor fanwl a neillduol na feiddiasai un 
twyllwr ei ddefnyddio — dull ag y byddai olrlieiniad amser yn sicr 
naill o'u gwirio neu eu dynoethi. Fe brophwydwyd am ddinystr 
Babilon a Ninefeh, mewn amser y buasid yn ystyried y dyn hwnw 
yn wallgof a ddywedasai y fath beth, heb ei fod dan gynhyrfiad 
Ysbryd yr Hwn sydd yn gweled y diwedd o'r dechreu. Ac wele, 
y prophwydoliaethau hyny wedi eu gwirio i'r Ilythyren, yn dyst- 
arwyddion o hollwybodaeth Duw, o ddwyfol ysbrydoliad y pro- 
phwydi sanctaidd, ac o wiredd ac urddas crefydd y Beibl. Pro- 
phwydwyd am ddymchweliad amherodraethau Caldea, Persia, 
Groeg, a Rhufain — am wasgariad yr Iuddewon — am ddyfodiad y 
Messiah, ac am lwyddiant ei deyrnas. Traethwyd y pethau hyn 
yn mhell cyn iddynt gymeryd lie. Y neb a all gredu mai ffrwyth 
damwain, neu ddychymyg dyn, yn dyfalu dan ei ddwylaw, oedd 
Lyn oil, a all gredu unrhy w beth : anffyddiwr rhagfarnllyd ydyw, 
yn cau ei lygaid rhag y goleuni, ac ni fyn gydnabod y gwirion- 
edd. 

Md oes dim yn fwy amlwg a diddadl na bod cyfnewidiad mawr 
ar wedd grefyddol a gwladol pethau wedi cymeryd lie er pan y 
llefarwyd y prophwydoliaethau. Y mae cyfundrefti grefyddol wa- 
hanol iawn i'r un ag oedd mewn bod y pryd hyny, wedi deillio o 
wlad Judea, ac wedi ymdaenu dros y rhan fwyaf o'r byd gwareidd- 
iedig. Yr oedd llawer o bethau hynod yn perthyn iV chyfodiad 
a'i chynydd. Mae hanes Awdwr y grefydd Gristionogol fel y*i 
hysgrifenwyd ar y pryd, ac a gydnabyddid yn gywir gan ei ddil- 
ynwyr, yn hanes mor ddigyffelyb, fel ag i beri syndod rhyfeddol 
yn meddyliau anffyddwyr eu hunain. Ie, gofynai un o honynt, a 
oedd yn bosibl mai dyn yn unig oedd y Person urddasol y traethir 
ei hanes; a chydnabyddai fod ffugio y cyfryw un, yn fwy angrhed- 
adwy na'i/ocf.* Nid oedd ganddo ddim awdurdod wladol — can- 
molai bob rhinwedd — yr oedd ei holl fywyd mor ddifrychau a 
pherffaith, ag oedd ei athrawiaeth — lladdwyd ef fel drwg-weith- 
redwr. Eto, lledaenwyd ei grefydd yn gyflym, ac er erlid ei ddil- 
ynwyr yn y modd creulonaf llwyddai ei achos. Mae Cristionog- 

* Rousseau's JimiUus, 



DDWYFOLDEB CRISTIOXOGAETH. 33 

neth wedi peri cyfnewidiadau mawrion. Er y pryd y sefydlwyd 
hi, ac yn y gwledydd y sefydlwyd hi, mae addoli eilunod wedi dar- 
fod ; nid oes aberthu dynion mwy — mae eaethwasanaeth yn darfod 
yn raddol o'i blaen o'r ddaear, mae gwybodaeth yn amlhau, a 
gwledydd yn cael eu gwareiddio. Ymeangodd y grefyddGristion- 
ogol dros ran fawr o'r byd, ac y mae yn ymeangu ; ond gwrtbodir 
hi gan yr Iuddewon, yn mysg y rbai y cododd, a cban y rhai y'i 
lledaenwyd gyntaf. 

Er y pryd y cychwynodd Cristionogaetb mae cyfnewidiadau 
mawrion wedi dygwydd yn ngwedd cenedloedd a gwledydd. 
Jerusalem a ddinystriwyd ac a anrlieitliiwyd gan y Rhufeiuiaid ; 
mae Palestina yn anialwch mewn cymbariaetb i'r hyn a fa, ac yn 
anaml ei tbrigolion ; mae yr Iuddewon wedi eu gwasgaru yn 
mblitb y cenedloedd, ac yn aros byd beddyw yn genedl wa?gared- 
ig, eto, heb ymgymysgu a cbenedloedd eraill ; nid yw yr Aipbt, a 
fu yn un o'r cenedloedd enwocaf, yn deyrnas mwy; mae ]S"inefeh 
w T edi diflanu, a Babilon yn garneddau ; mae ben amberodraetb 
Rhufain wedi ymranu yn deyrnasoedd amryw ; mae Rhufain ei 
bunan yn orsaf llywodraeth (Tnatur wabanol i bob un a fu eriocd 
yn y byd ; newidiwyd atbrawiaeth yr efengyl am gyfundrefn o pr- 
mes ysbrydol, ac awdurdod gwladol ; mae y Saraceniaid yn ddy- 
symwtb wedi cyrbaedd awdurdod mawr, ac wedi goresgyn rlian 
fawr o Asia ac Ewrop ; mae yr Arabiaid yn cadw eu cymeriad 
milwraidd a meddiant o'u gwlad ; mae yr Affrieani lid eto yn aros 
yn bobl wael, ac yn cael eu trin fel slafiaid ; cyrliaeddodd amher- 
odraetb y Twrc awdurdod mawr, parhaodd i godi am rai canrif- 
oedd, ond arafoedd, a thraehefn adfeiliodd, ac erbyn hyn y mae yn 
gogwyddo tua'i cbwymp. Dyma yw rbai o brif amgylebiiidau 
hauesiaetb y byd o ddyddiau y prophwydi byd yn awr; ac o- 
cawn ni fynegiad o bob un o bonynt, o'r eyntaf hyd yr olaf, yn y 
prophwydi, gallwn yn rbesymol benderfynu na allasai neb eu hani- 
lygu ond Brenin y cenedloedd, a'u bod yn brawf diymwad o wir- 
ionedd y grefydd Gristionogol. 

Yn y traetbawd canlynol gwneir cais ar roddi bras ddesgrifiad 
o'r cyfryw bropbwydoliaethau, a ragfynegwyd, yn eglur, ac a 
gyflawnwyd mewn modd diddadl. Fe fydd olrhain y propbwyd- 
oliaethau hyn yn orchwyl ag a duedda i wneyd ein cyd-genedl yn 
fwy cyfarw}'dd ar ranau o'r Ysgrythyr lied ddyelthr iddynt, fe all- 
ai, or blaen ; ac fe fydd dadganiad cy wir o'r amgylchiadau y cyf- 
lawnwyd y prophwydoliaethau ynddynt, yn foddjon i helaetbu 



34 PROPHWYDOLIAETHAU AM GRIST 

maes eu gwybodaeth — eu cadarnliau yn fwy yn ngwirionedd Duw 
— a'u parotoi i gyfarfod ag ymosodiadau gelynion crefydd, fel ag 
i wrthsefyll eu grym, ac fe allai i'w liargyhoeddi o'u camsynied. 



PEN NOD III. 



PROPHWYDOLIAETHAU AM GRIST AO AM Y GREFYDD GRISTIONOGOL. 

1. Nid oedd y grefydd Iuddewig ond un o ragbarotoad i ddwyn 
i mewn oruchwyliaeth berffeithiach. 

Yr oedd y grefydd Iuddewig yn ddwyfol ei gosodiad, ac yn tra 
ragori ar bob crefydd arall yn y byd. Safai wrthi ei liunan, yn 
wrthgyferbyniol i bob un arall ; bonai nad oedd ond un gwir 
Dduw, ac mai efe yn unjg oedd i'w addoli, eto, addefai nad oedd 
ei goruchwyliaeth hi, er ei bod yn gymhwys i ateb dybenion neill- 
duol ei gosodiad, ond rbag-redegydd i oruchwyliaeth oleuach, bur- 
ach, ac eangach. 

~Ei pherthynai ond i un genedl yn neillduol ; cyfyngid hi, o ran 
llawer o'i defodau, i wlad Judea yn unig ; nid oedd ei moesoldeb 
yngyflawn; yr oedd ei ffurf-wasanaeth yn cynnwys defodau la- 
w^er, blin ac anhawdd eu dwyn. Act. xv, 10. " Yrhon (iau) ni allai 
ein tadau ni, na ninau ei dwyn" Yr oedd saint yr Hen Destament, 
medd Paul, yn " gaethion dan wyddorion y byd." Gal. iv.,3; fel 
bachgen o etifedd dan oed. Mewn cymhariaeth nid oedd sefydl- 
iadau } T grefydd Iuddewig ond " eg wyddorion llesg a thlodion." Gal. 
iw 9 ; a rhaid oedd fod dirymiad i'r gorchymyn ag oedd wedi myn- 
ed o'r blaen, " o herwydd ei lesgedd ai afles." Heb. vii. 18. "ffj 
pherffeithiodd y gyfraith ddim, namyn dwyn gobaith gwell i 
mewn a berffeithiodd." Heb. vii. 19. Eglur ydyw, gan hyny, nad 
oedd goruchwyliaeth Moses, neu y grefydd Iuddewig, ond arweinr 
iad i mewn, a rhagbarotoad i oruchwyliaeth well. 

honi ei hun, yr oedd yn analluog i g}-flawni yr addewid a 
roddwyd i Abraham, "Ac ynot ti y bendithii* holl deuluoedd y 
ddaear," er mai ar yr addewid hon y gosodwyd ei sail, ac mai y 
cyflawniad o honi oedd ei phrif amcan. 

2. Y Messiah, yn ei berson, ei swyddau, a'i waith oedd prif destyn 
prophwudoliaeth o'r dechreuacf. 



All GREFYDD GRISTIONOGOL. 35 

Trwy brophwydoliaeth am Grist y rhoddwyd y liewyrch cynt- 
af o obaith i'n rliieni cyntaf, yn yr hon y darluniwyd ef fel " Had 
y wraig." Gen. iii. 15. Rlioddwyd yr un addewid i Abraham 
mewn ffurf eglnrach. Soniai Jacob yn eglur am ddyfodiad Gwar- 
edwr. Llefarai Moses am ei ddyfodiad dan yr enw Prophwyd, yr 
hwn a godai yr Arglwydd o blith y bobl. Deut. xviii. 15, 18. Ond 
fe leferir yn eglurach fyth am dano, yn y llyfrau a ddynodir fel 
rliai prophwydoliaethol, fel y cawn weled ar ol kyn. Rhagfynegir 
petliau gwrth-gyferbyniol ac anghyson a'u gilydd, t\-bygid, i gyfar- 
fod yn y G wared wr, yr hwn oedd i fod yn hollol ddigyffelyb, o ran 
urddas, swydd, a chymeriad, ac ar yr hwn yr oedd bywyd y byd 
yn dibynu. Xid oes un ystyr arall i'w roddi i lawer o ymadrodd^ 
ion, megys, " Wele dy frenin yn dyfod." " I Seion y daw y Gwar- 
edwr." " Wele fi yn anfon fy nghenad — yn ddisymwth y daw yr 
Arglwydd i'w deml, sef, angel y cyfammod, yr hwn yr ydych yn 
ei chwenych :" — a Uawer o ymadroddion cyffelyb ag sydd yn britho 
yr Hen Destament. Ond pe rhoddid o'r neillda y rliai hyn oil, 
mae prophwydoliaeth Daniel yn ddiymwad yn profi yr honiad, fod 
dyfodiad y Messiah wedi ei ragfynegi yn yv Hen Destament. Cad^ 
arnheir yr un peth gan grecliniaeth yr Iuddewon o oes i oes. Er eu 
chwalu i bedwar gwynt y nefoedd, ac er eu siomi yn eu dysgw)'l- 
iad am ddeunaw can' mlynedd ar ol yr amser a ddynodwyd iddo 
ymddangos, eto y mae y dysgw} T liad am y Messiah, yn eu cylymu 
fyth wrth eu gilydd, na all un pellder mo'i ddattod, nac un awdur- 
dod ei ddin3^strio. 

3. Mae yr hyn a ddywedwyd yn Ysgrythyrau y prophioydi am y 
Messiah wedi cyd-gyfarfod yn gyflavm a digoll yn lesu Grist 

Mae y maes hwn yn helaeth iawn ; ni allwn yn y llyfryn hwn 
broffesu rawy na gosod ger bron ychydig o'r prif lineliau ag y can- 
fyddir yn fwyaf amlwg, y brophwydoliaeth am Grist yn yr Hen 
Destament, a'i chyflawniad yn y Newydd, megys amser ei ym- 
ddangosiad — lie ei enedigaeth — y teulu yr hanai o bono — ei fywyd, 
a'i gymeriad — ei ddyoddefiadau, a'i angau ; natur ei athrawiaeih ; dy- 
ben ac effaith ei ddyfodiad, ac eangder ei deyrnas. 

Amser ei ddyfodiad. Penodwyd hwn gan nifer o amgylchiadau 
yn cydgyfarfod, fel ag i gyfeirio yn deg at yr adeg yr ymddangos- 
odd Crist. " Nid ymedy y deyrnwialen o Judah, na deddfwr oddi 
rhwng ei draed ef," ebe Jacob, "hydoni ddel Siloh, ac ato ef y 
bydd cynnulliad pobloedd." Gen. xlix. 10. Yn ol y brophwydol- 
iaeth hon yr oedd Juda, neu hiiiogaeth Juda, i barhau yn genedl 



86 PROPHWrDOLIAETHAU AM GRIST 

gyda'u gilydd — dan ly wyddiad brenin — i gael eu lly wodraethu yn 
ol eu cyfreithiau eu hunain, ac i gael eu barnwyr o fysg eu brodyr. 
Yn cyfateb i'r bropliwydoliaeth hon, pan y ganwyd yr Iesu, fe ly w- 
odraethid yr Iuddewon gan frenin, yn eu gwlad eu hunain, ac yn 
ol eu cyfreitliiau eu hunain, ac arferai llys y genedl awdurdod a 
gallu. Yr oedd y llwythau eraill eisoes wedi eu bwrw ymaith, 
neu wedi eu gwasgaru yn mhlith y bobloedd.* Juda yn unig oedd 
ar gael, ac yr oedd y deymwialen olaf y pryd hyny heb ymadael ; 
yr oedd y deml yn gyfan, ac yn syndod i'r byd. Eto, mewn byr 
amser aeth hyn oil heibio, gan ddynodi yn y modd egluraf fod y 
Messiah wedi dyfod. Tua'r amser yr oedd Crist yn ddeuddeg oed, 
ac yv yrnddangosodd yn gyhoeddus gyntaf yn y deml, y diorsedd- 
wyd, ac yr alltudiwyd Archelaus y brenin, y gosodwyd Coponius 
yn rhaglaw ami, ac y darostyngwyd breniniaeth Juda, y gweddill- 
ion olaf o ardderchawgnvydd Israel, i fod yn rhan o dalaeth Syria. 
Tarawyd y deymwialen o ddwylaw Juda ; syrthiodd y goron oddi- 
ar ei ben, ac ymadawodd ei ogoniant. Ac yn mhen ychydig ar 61 
marwolactli Crist; dinj^striwyd y deml, ac ni adawyd maen ar faen; 
dryUiwyd y genedl yn ehwilfriw, a gwasgarwyd hi yn mysg yr 
hoi! bobloedd. 

Mai. iii. 1. — " Wele fi yn anfonfy ngenad ac efe a arloesa y ffordd 
o'm blaen i ; ac yn ddlsymwth y daw yr Arglwydd, yr hwn yr ydych 
yn el ycl.no iw djml ; sef angel y cyfimmod yr hwn ydych yn ei 
ekwenych ; wele efe yn dyfod, medd Arglwydd y lluoedd" 

Ni allai geiriau ddynodi dyfodiad y Messiah yn eglurach ; dad- 
ganant hefyd mor cglur a hyny, ei ymddangosiad yn y deml, cyn ei 
dinystrindi Dyli 1 syiwi yma fod Malaohi yn olaf o'r prophwydi i 
ni* ol ei brophwydoliaethau ef, yv oedd y weledigaeth yn cael e; 
selro, a'r lien Destument yn cael ei orphen. Er i lawer o bro- 
phwydi fod o'i flaen, eto, ar ei ol ef ni ehyfododd prophwyd yn Is- 
rael ; ac y mae yr holl Iuddewon, hen a diweddar, yn dysgwyl am 
genad i barotoi ffordd yr Arglwydd, ar ei ddyfodiad i'r bj r d. Yr oedd 
rhestr hir y prophwydi yn awr yn terfynu ; a gorphenir rhol yr 
lien Destament, trwy rvbuddio y genedl i gofio cyfraith Moses, a 
thrwy amneidio mai y genad a anfonid nesaf a fyddai rhagdegydd 
y Messiah ei hun. Wedi 400 o flynyddoedd, heb i un prophwyd 

* " Wedi y cwbl a ysgrifcnwyd ar y bropliwydoliaeth hon," meddai Davison, 
"gallaf ei golygu fel dadgan arbenigo ddau beth: hir barhad rhyw awdurdod yu 
llwyth Juda yn anad y llwythau eraill, ac yiuadawiad yr awdurdod hwnw ar ddy- 
fodiad Crist." 

Y dpyrnwialcD, mcdd Esgob Warburton, ydoedd Duwlywiaeth, {Theocracy), 



a'r grefydd gristioxogol. 37 

gyfodi, ar ol Malachi, ymddangosodd prophwyd arall ; nid amgen 
nag loan, yr hwn a anfonasid i barotoi y ffordd o flaen y Messiah. 
Mae tystiolaeth Josephus yn cadarnhau yr hyn a ddywed yr Ys- 
grythyr am loan Fedyddiwr. 

Yr oedd y Messiah i yraddangos cyn ir ail dcml gael ei dinystrio. 

Hag. ii. 6 — 9. — " A dymuniant yr holl genedloedd a ddaw ; 
llanwaf hefyd y ty hwn a gogonaint, medd Arglwydd y lluoedd. Bydd 
mwy gogoniant y ty diweddaf hwn ndr cyniaf, medd Arglwydd y llu- 
oedd : ac yn y lie hum y rhoddaf dangnefedd" Mae y gwrth-gyfer- 
byniad a wnaethai y prophwyd rhwng y ty diweddaf a'r cyntaf, 
newydd son fod yr olaf fel peth heb ddim, yn ngolwg y genedl 
wrth y if cyntaf ; y dull difrifol o osod y dadganiad ger bron : 
" Canys fel byn y dywed yr Arglwydd. Unwaith eto, ennyd fecli- 
an yw, mi a ysgydwaf y nefoedl a'r ddaear, a'r mor, a'r syclidir :" 
rhagor'aetb y ty diweddaf ar aur ac arian ; yr ymadrodd a ddefn- 
yddir mor gymhwys i'r Messiah, '* dymnniant yr holl genedloedd ;' 
n'r fendith gysylltiedig a'i ddyfodiad, oil yn gwasanaethu i ddynodi 
mai am y Messiah y mae yn llefaru ; yr hwn ydoedd gobaith Israel, 
ac i'r hwn yr oedd yr holl brophwydi yn dwyn tystiolaeth ; ac i 
ddangos y rhoddai ei breser.oldeb yn y deml fwy o ogoniant ami 
nag a berlhynai i'r deml gyntaf. Gwelwn fod y Messiah i ym- 
ddangos yn ol prophwydoliaethau yr Hen Destament, tra yr oedd 
llywodraeth yn aros yn llwyth Juda, cyn dinystriad yr ail deml, 
ac yn ebrwydd ar ol ymddangosiad y prophwyd ag oedd i ddilyn 
Ma^achi. 

Fe ddynodir yr amser eto yn fwy penderfynol fyth trwy bro- 
phwydoliaeth Daniel. 

Dan. ix. 24, 25. — "Deng wythiios a thriugain a derfynwyd ar dy 
bobl, ac ar dy ddinas sanctaldd, i ddybenu camwedd, ac i selio pechod- 
au, ac i umeuthur cymrnod dros anwiredd, ac i ddwyn cyfiawnder tra- 
gywyddol, ac i eneinio y sancteiddiolaf. Gwybydd gan hyny, a deall y 
bydd o fynediad y gorchymyn allan am adferu ac am adeiladu Jerusa- 
lem, hyd y blaenor Messiah, saith wythnos, a dicy wythnos a thriug- 
ain : yr heol a adeiladir drachefn, a'r mur, sef mewn amseroedd blin- 
ion." Yr oedd cyfrif trwy wythnosan o flynyddoedd yn beth cy- 
ffredin yn mhlith yr Iuddewon, bob saith mtynedd yr oedd eu 
blwyddyn sabbothol ; yr oedd deg wythnos a thriugain yn y modd 
yma yn cynnwys 490 o itynyddoedd. 

Y mae yn beth hynod, wedi cymaint o amser, fod gan lleied o 
anghysonedd barn yn mysg dysgedigion, am yr yspaid amser ag 



88 PROPHWYDOLIAEIHAU AM GRIST 

oedd o'r gorchymyn i adeiladu Jerusalem, ar ol caethiwed Babilon, 
at enedigaeth Crist, a'r amgylchiadau canlynol, y rhai a grybwyll- 
ir yn y brophwydoliaetli. Mae y cysonedd hynod rhwng yr hanes 
yn y Testament Newydd, a hanesiaeth yr Iuddewoo, ar adraniad- 
au amser a osodir i lawr, yn brawf ychwanegol o'i gywirdeb yn ei 
berthynas a Christ. Mae y cysonedd hwn yn fwy nodedig am na 
chrybwyllir ef gan y rhai sydd yn rhoddi yr hanes ag sydd yn ei 
gadarnhau, rhag i neb amheu fod yr amser wedi cael ei gyfaddasu 
yn ystrywgar gan amseryddwyr, i ateb eu dybenion eu hunain. 

Wedi ehwilio syniadau iluaws o ddysgedigion enwog ar bro- 
phwydoliaetli Daniel, canfyddwn eu bod yn gwahaniaethu yehyd- 
ig oddiwrth eu gilydd yn nghylch y modd y mae egluro y bro- 
phwydoliaetli. Myn rhai yr enwir " deng wythno3 a thriugain," 
heb ystyriaeth fanwl o'r rhif hyny, ond fel pe dywedid, o fewn 
cyleh deng wythnos a thriugain y dygwydd y pethau hynod a 
grybwyllir. Mae gwahaniaeth hefyd am yr amser y dechreuir cyfc 
rif yr wythonsau, ac am yr amser y maent yn dybenu. Mae y 
rhan fwyaf o'r rhai a ddaeth dan ein sylw, ac yn eu plith y cawn 
Newton, Keith, Prideaux, StackhoUse ac eraill, yn cytuno y dylid 
dechreu y cyfrif o'r seithfed flwyddyn o deyrnasiad Artaxerxe3 
Longimanus, pryd y rhoddwyd gorchymyn i Ezra i adferu ac adeil* 
adu Jerusalem, trwy gorffori y genedl mewn trefn wladol ac eg* 
lwysig, a hefyd trwy adeiladu heolydd Jerusalem, a muriau o am- 
gylch y ddinas. 

Rhenir yr yspaid o 70 o wythnosau gan yr angel yn dair rhan ; 
sef saith wythnos, dwy wythnos a thriugain^ ac un wythnos ; yr hon 
hefyd a renir yn ei haner yn ddwy ran : ac yn yr yspaid oil yr 
adeiladid yr heol a'r mur, mewn amseroedd blinion— y lleddid y 
Messiah— ^y gwnai Tr aberth a'r bwyd^offrwm beidio, ac y sicrheai 
y cyfammod a llawer. 

Yn yspaid y " saith wythnos" cyntaf, neu y 49 blynedd, y bu 
Ezra am 13 blynedd, a Nehemiah am 36, yn adeiladu Jerusalem. 
" Amseroedd blinion" oedd y rhai hyn, o herwydd y llwgr a ddaeth- 
ai i mewn trwy briodasau dyeithr, a gwyrthwynebiad gelynion o 
fewn ac oddi allan. 

fynediad y gorchymyn allan hyd y Blaenor Messiah yr oedd 
tc saith wythnos, a dwy wythnos a thriugain," sef naw wythnos a 
thriugain, neu 483 o flynyddoedd, a ehyrhaeddai y nifer yma hyd 
yr amser yr " eneiniwyd y sancteiddiolaf," neu y cysegrwyd Crist 
i'w weinidogaeth gyhoeddus; ac wedi cyflavmi y saith wythnos 



a'r grefydd gristionogol. 89 

crybwylledig, a dwy wythnos a thriugain, y lleddid y Messiah ; 
Did o fewn y blynyddoedd hyny ond ar ol eu dybenu. 

Ac efe a sierha y cyfainmod a llawer, dros " un wythnos/' sef, fe 
sierha ei gyfammod grasol a llawer o ddychweledigion o blitb. yr 
Iuddewon, trwy ei weinidogaeth ei hun a'i apostolion, dros ysbaid 
saith mlynedd, or amser j dechreuodd weinidogaethu, hyd yr am- 
ser y bernir i Saul bregethu yr efengyl gyntaf i'r cenedloedd yn 
Arabia, yn union ar ol ei droedigaeth. 

Fel hyn yr oedd dcng wythnos a thriugain, sef 490 o flynydd- 
oedd, yn terfynu sefyllfa neillduedig y genedl Iuddewig a dina? 
Jerusalem, o'r seithfed flwyddyn o deyrnasiad Artaxerxes 
Longinianus, hyd yr amser y pregethwyd yr efengyl i'r cenedl- 
oedd. 

"Ac ynhaner yr wythnos y gwna efe i'r aberth a'r bwyd-offrwm 
beidio," hyny yw, Crist, trwy ei farwolaeth yn rnhen tair blynedd 
a banner ar ol ei fedydd, a ddityma (a'u gwna yn afreidiol) yr holl 
aberthau a'r offrymau c} T sgodol o bob math.* 

Y mac yn ymddangos nad yW y dinystr a wneir ar y "ddinas 
a y r cysegr," trwy luoedd ffiaidd ddim yn cymeryd lie o fewn y deng 
wythnos a thriugain, ond i'w canlyn, fel goruchwyliaeth gysyllfc- 
iedig a lladdiad y Messiah, ac a therfyniad neillduolrwydd cenedl 
IsraeL 

Mae genym bob sicrwydd oddiwrth Iuddewon ac eraill, gelynion 
Cristionogaeth eu hunain, fod y prophwydoliaethau hyn yn hen 
iawn, wedi eu rhoddi mewn amser pell iawn cyn amser Crist. Mae 
genym gymaint o sicrwydd hefyd eu bod yn wastad, ac am oes- 
oedd, wedi cael eu hystyried yn rhagddywediadau am y Messiah ; 
a bod dysgwyliad cyfFredinol wedi cael ei greu trwyddynt am ei 
ddyfodiad, yn mysg yr Iuddewon ; a thrwyddynt hwy, yn mysg 
gwahanol genedloedd eraill, yn mysg y rhai y gwasgarasid yr 
Iuddewon. Pe ar ol yr amgylchiadau eu hunain y ffugiwyd y 
prophwydoliaethau, pa fodd y gallasai y dysgwyliad hwnw gyfodi 
yn mynwes yr Iuddew ? ba le y cododd y dyb fod rhyw unmawr 
i ddyfod ? A pha fodd hefyd y dywed yr Iuddewon y dyddiau hyn, 
fod amser ymddangosiad y Messiah wedi hir fyned heibio, ac mai 
.barn am eu pecnodau hwy ydyw yr oediad ? Mae hon yn dystiol- 
aeth ddiamheuol fod y fath un wedi ei ragfynegi cyn cyfnod Crist- 
ionogaeth, ac yn brawf hefyd o wirionejl^L prophwydoliaethau er- 
aill am eu gwrthodiad hwy o hono. ^feddai Tacitus, "Yr oedd 

* Gwel Geiriadur Ysgrythyroi ac Airtseryddiaetli y Parch. S, Lloyd B. A. Bala, 



40 PROPHWYDOLIAETHAU AM GRIST 

Uawer yn meddwl, y cynnwysid yn hen ysgrifeniadau yr offeiriaid, 
y e'ai y dwyrain yr oruchafiaeth y pryd hwnw, ac y byddai i'r 
rhai a ddeuai o Judea gael lly wodraeth gyffredinoh" " Yr oedd," 
meddai Suetonius, " syniad gwastadol a chyfFredinol yn meddiannu 
yr holl ddwyrain, fod deddf yn bod y byddai i ryw rai o Judea y 
pryd hwnw gael lly wodraetli gyffredinol." Ac fe hona Josephus, 
mai y d} 7 sgwyliad hwn am y Messiah a barodd i'r Iuddewon fyned 
i ryfel a'r Rhufeiniaid. 

4. Dynodir yn amlwg iawn yn y prophwydoliaethau nid yn 
unig yr amser, ond hefyd y teulu yr hanai y Messiah o hono, a'r lie 
y gcnid ef ynddo. 

Yr oedd i fod yn Israeliad, o Iwyth Juda, o deulu Dafydd, ac o 
dref Bethlehem. Yr oedd i fod yn Had Abraham. Cyfodid y Pro- 
phwyd mawr o blith y brodyr, plant yr Israel. Rhagoriaeth llwyth 
Juda oedd mai o hono yr hanai y Blaenor penaf. 

Prophwydwyd yn amlwg mai o deulu Dafydd y deuai, ac y 
genid ef yn Methlehem. " Yna y claw allan wialen o gyfF Jesse, a 
Blaguryn a dyf o'i wraidd ef." Esa. xi. 1. " Wele y dyddiau yn 
dyfod, medd yr Arglwydd, y cyfodaf i Ddafydd Flaguryn cyfiawn." 
Jer. xxiii. 5, 6. Am le ei enedigaeth y dywedir, "A thithau Bethle- 
hem Ephratah, er dy fod yn fechan yn mhlith miloedd Juda, eto o 
honot ti y daw allan i mi un i fod yn lly wydd yn Israel : yr hwn yr 
oedd ei fynediad allan o'r dechreuad, er dyddiau tragywyddoldeb." 
Micah v. 2. Fod Iesu Grist wedi hanu o lwyth Juda, a theulu Daf- 
ydd, a'i eni yn Bethlehem, nid oes hanes am neb yn amheu. Rhoddir 
ei achau naturiol a chyfreithiol i lawr gan Matthew a Luc, y rhai a 
gedwid yn ol arfer yr Iuddewon, gyda'r gofal mwyaf ; ac appelid 
gan rai o'r ysgrifenwyr Cristionogol boreuaf at y cyfrif amherodrol, 
a orchymynwyd ei wneyd, yn yr amser y ganwyd Crist, gan Ca3sar. 
" Oni ddywedodd yr Ysgrythyr," ebe yr Iuddewon cwerylgar, y 
rhai wrth geisio gwrthbrofi, oeddent yn cadarnhau, mai Iesu oedd 
Crist, "mai o had Dafydd, ac o Bethlehem, y mae Crist yn dyfod/' 
loan vii. 42. Mor ofalus yr ymddeng}'s rhagluniaeth Duw i ddwyn 
o amg} T lch y brophwydoliaeth! Rhoddes yr amherawdwr orchy- 
m^'n i dret.hu, neu gofrestru yr holl fyd. I'r dyben, rhaid oedd i 
bob un fyned i'w ddinas ei bun. Daeth Mair a Joseph o Nazareth, 
yn Galilea, i Bethlehem, a thra yr oeddent yno daeth tymp Mair i 
e«gor ar y Mab bj'chan ; yn y modd yma cyflawnwyd, mewn modd 
damweiniol, eto manwl, brophwydoliaeth Micah, a chofrestrwyd yr 
amgylchiad yn nghron'clau yr amherodj'aeth. Gyda syndod y 



AVgREFYDD GRISTIONOGOt. 41 

#aniyddwn mor fanwl a sicr y cyflawnwyd y prophwydoliaethau a 
ymddangosai yn anghyson a'u gilydd. Tra y soniai Micah fod y 
Llywydd i ddyfod o Bethlehem. Soniai Esaias am y goleuni mawr 
yn cyfodi ar Zabulon a Naphtali, wrth ffordd y mor, y tu hwnt i'r 
lorddonen, Galilea y Cenedloedd. Ond yn y cyfiawniad, gwelwn 
fod yr anghysonedd ymddangosiadol yn diflanu, a Micah ac Esaiah 
yn cyd-ddyweyd am yr un Iesu ; yr hwn a anwyd yn Methlehem 
yn ol y naill, ond a weinidogaethai gan mwyaf yn Galilea, yn ol y 
Hall. 

5. Yn y prophwydoliaethau hefyd fe ddynodwyd prif linellau 
tibc amgylchiadau ei oes di gymeriad. 

Darluniwyd tlodi a gwaeledd ei sefyllfa allanol. " Dirmygedig 
yw a diystyraf o'r gwyr." " Nid oes na phryd na thegwch ynddo 
— dirmygedig oedd, ac ni wnaethom gyfrif o hono. ,> Esa. liii. 2, 3. 
G-elwid ef — y dirmygedig o enaid — un ffiaidd gan y genedl — a 
gwas llywodraethwyr. Esa. xlix. 6. Fod Iesu Grist yn ateb i'r 
prophwydoliaethau hyn, mae ei holl hanes yn dyst : ac onid o 
herwydd eu siomi gymaint yn ei ymddangosiad, y gwrthodwyd ef 
gan yr Iuddewon ? Dirmygedig oedd yn ngolwg y genedl. " Onid 
hwn yw y saer, mab Mair ?" Onid hwn jw mab y saer ? Onid 
Mair y gelwir ei fam ef ? Fe'u rhwystrwyd hwy ynddo ef. Dys- 
gwylient frenin, ac wele saer !-dysgwylient ryfelwr galluog, ond wele 
athraw llariaidd! — dysgwylient un i ddarostwng eu gorthrymwyr 
gwladol, ac wele un yn amcanu yn unig at eu llwyddiant ysbryd- 
ol ! Cyfeiriwyd yn y brophwydoliacth ato yn marchogaeth ar as- 
yn i Jerusalem — yn cael ei werthu am ddeg ar hugain o arian — ei 
fflangellu, ei wawdio, a phoeri arno ; y trywanid ei ddwylaw a'i 
draed — y rhoddid iddo fustl a finegr — y rhenid ei ddillad trwy 
goelbren — bwriadwyd ei fedd gyda'r rhai anwir, ond y cyfoethog 
a'i derbyniodd ef yn ei farwolaeth ;* ond er ei gladdu, ni chai wel- 
ed llygredigaeth. Mor lluosog a manwl y rhagddywediadau, eto, 
mor gy wir y'u cyflawnwyd oil. M chaed erioed neb yn ateb idd- 
ynt ond Awdwr ein ffydd ni. Ac nid oes yr un grefydd arall a all 
ddangos gymaint ag un amgylchiad wedi ei ragfynegi am ei Hawd - 
wr. Edi^cher, Zech. ix. 9; a xi. 12. Esa. 1. 6. Salm xxii. 16; 
Ixix. 21; xxii. 18. Esa. liii. 9. Salm xvi. 10. 

Ond er i ymddangosiad ac amgylchiadau y Messiah fod yn wael, 
prophwydwyd am dano er hyny, fel un urddasol iaion, ac yn tra 
ragori ar felbion dynion. Y byddai " cyfiawnder yn wregys ei 

* Cyfieithiad Michaelis o Esa. liii. 0. 

4 



42 PROPHWrDOUAETHAU AM GBIST 

lwynau, a fFyddlondeb yn wregys ei arenau." Esa. xi 5. "Na 
wnaethai gam ac na chaed twyll yn ei enau." Esa. liii. 9. " Y 
byddai Ysbryd yr Arglwydd arno." Esa. xi. 2. -Mai fel " bugail y 
portha efe ei braidd." Esa. xl. 11. Na " ddryllia y gorsen ysig> 
ac na ddiffoddai y Uin yn mygu." Esa. xlii. 3. Mai " cyiiaWh ac 
achubydd" fyddai, a " llariaidd." Zech. ix. 9. Y gorthrymid ac y 
cystuddid ef, "end nid agorai ei enau." Esa. liii. 7. Amser a 
ballai i ni olrhain y prophwydoliaethau a ddesgrifiai ansawdd fen- 
digaid ei feddwl, cariad ei fynwes, purdeb ei fywyd, a'r gras a dy- 
walltwyd ar ei wefusau. Yr oedd y gwrthddrych a ragfynegid fel 
hyn yn un na welsid eto yn y byd. Ni fu neb erioed yn cyfateb 
i'r darluniad. Ond yn yr Iesu, Awdwr, a Pherffeithydd ein fiydd 
ni, y cyfarfu pob desgrifiad, y perffeithiwyd pob llinell. Yr oedd 
ei ddoethineb a'i wybodaeth yn ddigyffelyb— *ni lefarodd dyn er- 
ioed fel hwn — yr oedd ei larieidd-dra a'i amynedd — ei burdeb di* 
frychau — ei dosturi a'i ostyngeiddrwydd — ei wroldeb a'i ymrodd- 
iad, y fath na chyfarfu yn neb erioed : nid oes i'w gael, mewn 
gwirionedd, neb y gellir cymhwyso y darluniad iddo, yn mhlith 
dynion, ond Immanuel ei hun. 

Pa mor wahanol ydoedd i Mahomet! Cymerai hwn arno ei 
fod wedi derby n cymeradwyaeth ddwyfol o'i ffieidd*dra blaenorol, 
a chaniatad i gyflawni troseddau dyfodol. Ond am Grist, ni lych- 
winiwyd ei enaid erioed a meddwl annihur, na'i fywyd ag un tros- 
edd. " Deddf ei Dduw oedd yn ei galon ef." 

Yr oedd marwolaeth Crist mor ddigyffelyb ag oedd ei fywyd ; a'r 
prophwydoliaethau mor fanwl yn desgrifio ei ddyoddefaint, ag y 
desgrifient ei rinweddau. Heblaw fod Oen y Pasg bob blwyddyn 
yn arddangos ei ddyoddefaint a'i angau — ac helaw y cysgodau am- 
rywiol a gwastadol a'i darlunient yr un ag oedd raid iddo farw : 
ac heblaw lluaws o ymadroddion yn y Salmau a gymhwysir i Dda- 
fydd fel cysgod, ond i'r Messiah fel sylwedd. Y mae y prophwyd 
Daniel fel y sylwyd o'r blaen, wrth ddynodi amser ei ymddangos- 
iad, yn dadgan yn eglur ac yn y fan, y lleddid ef Dan. ix. 26. 
Ato ef liefyd y cyfeiria geiriau y prophwyd Zachariah xiii. 1. 
Deffro gleddyf yn erbyn fy mugail, ac yn erbyn y gwr y sydd gyf- 
aill i mi, taro y bugail a defaicl y praidd a wasgerir. Edrychant ar- 
raf fi yr hwn a wanasant. Zech. xii. 9. Ymadroddion anilwg yn 
dynodi ei ddyoddefaint a'i angau. 

Mae y prophwyd Esaiah yn gosod allan ddyoddefaint Crist gyda 
raanyldra banesydd. Gallem ddychymygu mai darllen hanes am- 



A'r GREFfDD GRISTIONOGOL. 43 

gylchiadau a f u yr ydym,. ac nid rhai i ddyfod, wrth ddarllen ei 
brophwydoliaethau ; yn enwedig diwedd y lii. pennod, a'r cyfan 
o'r liii., o'i lyfr. Rhoddir yma ychydig, allan a lawer, o'r ymad- 
roddion sydd yn cyfateb i'r brpphwydoliaeth hon yn y Testajnent 
Newydd. 

Dirmygedig yw a diystyraf o'r gwyr. u At yr eiddo ei htm y 
daetb, a'r eiddo ei hun nis derbyniasant e£" Gwr'gofidus ac hynefin d 
dolur. "Wylodd yr Iesu wrth fedd Lazarus, a thros Jerusalem ; teiml- 
ai yn llym angharedigrwydd dynion ; dyoddefodd ddywedyd yn ei 
erbyn gan bechaduriaid. Pa fatb ydoedd ei ing pan y gweddiai, 
"Fy Nhad os yw bosibl, aed y cwpan hwn heibio oddiwrthyf! Fy 
Nuw, fy NuW, pabam y'm gadewaist I" Yr oeddem megys yn cuddio 
hwynebau oddiwrtho. " Ei boll ddysgyblion a'i gadawsant ef, ac a 
fFoisant." " Nid hwnw ond Bar abbas : a'r Barabbas hwnw oedd 
leidr." Y milwyr a'i gwatwarasant ef, gan blygu eu gliniau iddo 
mewn gwawd, a pboeri arno. Efe a dorwyd o dir y rhai byw. 
Croesboeliwyd ef yn mlodau ei oedran. Efe a wnaeth ei fedd (neu 
ei fedd a apwyntiwyd) gyddr rhai anxoir, a chyddr cyfoethog yn ei 
farwolaeth. Joseph, gwr cyfoethog o Arimathea, a aeth i ofyn ei 
gorff ef, ac a'i gosododd yn ei fedd ei hun. Efe a gyfrifivyd gyda^r 
troseddwyr. Gyda dau leidr y croeshoeliwyd ef. Mor lygredig oedd 
ei wedd yn anad neb, di bryd yn anad meibion dynion. Cyflawnwyd 
hyn yn y chwys gwaedlyd, trwy bigau y goron ddrain, y poeredd, 
y fflangellu, a'r euro a gwiail, yr hoelion yn ei draed a'i ddwylaw, 
a thrwy y way wfFon yn ei ystlys. 

Ac i'r dyben i ddynodi, gyda mwy o eglurder fyth, mai dyo- 
ddefiadau y Messiah y cyfeirid atynt yn y modd uchod, y mae des- 
grifiad neillduol yn cael ei roddi hefyd o urddas ei berson, angred- 
iniaeth yr Iuddewon, diniweidrwydd y dyoddefydd, achos ei 
ddyoddefaint, a'i dderchafiad dilynol ; ac y rnae hyn oil yn ber- 
ffaith gj T son ag athrawireth yr efengyl. Efe a godir, a ddyrchefir, 
ac afydd uchel iawn. Pwy a gredodd i'n hymadrodd, ac i hoy y dad- 
guddiwyd braich yr Aj-glwydd ? Canys efe a dyf o'i flaen ef fel blag- 
uryn, &c. Ardystir yma mai cyflwr isel Crist yn y byd oedd yr 
achos i'r Iuddewon ei wrthod ; a hwn oedd y rheswm a roddwyd 
ganddynt hwy eu hunain. Efe a gymerth ein gwendid ni, ac a ddug 
ein dolur iau ; Efe a archollwyd am ein camweddau ni, ~&c. Wele 
yma achos ei ddyoddefaint. Felly hefyd y dywed y cyflawniad, 
" Crist hefyd unwaith a offryniwyd i ddwyn ymaith bechodau 11a- 
wer." " Efe ei hun a ddug ein pechodau ni yn ei gorff ar y pren," 



Ai PROPHWYDGLIAETHAU AM GRIST 

Nyni oil a grwydrasom fel defaid, troisom bawb Vnffordd ein hun, aV 
Arglwydd a roddes arno ef ein hanwiredd ni i gyd. " Canys yr oedd- 
ech megys defaid yn myned ar gyfeiliorn : eithr yn awr chwi a 
ddychwelwyd at Fugail ac Esgob eich eneidiau." 

M chaed neb erioed ond Crist Iesu yn cyfateb i'r brophwydol- 
iaeth hynod non, ac ni ceir neb byth. Yn hollol wrthwyneb i or- 
uchwyliaeth arferol Rhagluniaeth, fel y'i gosodir allan yn llyfrau 
yr Iuddewon, y roae yma ddiniweidrwydd perffaith yn dyoddef, a 
hyny trwy osodiad Duw — yma mae marwolaeth yn dilyn perffaith 
nfudd-dod — y gwas cyfiawn wedi ei adu gan Dduw ; a'r un per- 
ffaith ddifrycheulyd yn dwyn cosbedigaeth dynion euog. Darlun- 
ir ef yma yn taenellu (neu yn puro) cenedloedd lawer oddiwrth en 
hanwiredd, trwy rinwedd ei aberth ; yn cyfiawnhau llawer trwy 
ei wybodaeth, ac yn rhanu yr yspail gyda'r cedyrn ; am iddo dyw- 
allt ei enaid i farwolaeth. Mae y brophwydoliaeth hon yn 
gwneuthur angrediniaeth yr Iuddewon yn dystiolaeth yn eu her- 
byn, yn unig fel rhagddywediad peth ; ac yn troi tramgwydd y 
groes yn rheswm o blaid Oistionogaeth. Eglnrhad ar y brophwyd- 
oliaeth hon gan Philip a fu yn foddion dychweliad i'r Eunuch o 
Ethiopia. Bu yn foddion hefyd, mewn oes diweddarach i orchfygu 
rhagfarn, a dadymchwel anffyddiaeth Iarll Rochester, un o'r dadleu- 
wyr cryfaf, mw'yaf dichellgar, a llwyddianus, dros rysedd pechad- 
urus, ac un o brif elynion ffydd Crist. 

Y mae yn ffaith anwadadwy, a syn hefyd, fod yr Iuddewon hyd 
heddyw yn meddu y prophwydoliaethau hyn, ac yn offerynau i'w 
cadw, tra y maent yn tystio mor gryf yn eu herbyn hwy eu hun- 
ain, ac mor eglur am y Gwaredwr ag oedd yn gyntaf i ddyoddef, 
yna i gael ei dderchafu, nes y mae yn rhoddi y cadarnhad cryfaf, 
a ellid ei gael, i wirionedd crefydd Crist. Gwelwn wrth adrodd- 
iad diaddurn, o rai o'r prophwydoliaethau a dysiant am ddyoddef- 
aint y Messiah, nad rhaid iddynt wrth ddim traisddeongiiad, ond 
eu cymeryd yn eu hystyr amlycaf a mwyaf llythyrenol, i beri idd- 
ynt gyfeirio at ddyoddefaint a marwolaeth Crist. Mae fod yr 
Iuddewon yn tystio hanfodiad y brophwydoliaeth yn mhell cyn 
cyfnod Cristionogaeth, a'i bod heb ei nevv'id hyd heddyw: — mae yr 
bancs a ddyry yr efengylwyr am fywyd a marwolaeth Crist; tyst- 
io! aeth Tacitus fod Crist awdwr Cristionogaeth wedi dyoddef mar- 
wolaeth, yn nheyrnasiad Tiberius Ca?,sar, dan raglawiad Pontius 
Pilat ; ac y mae y dadleuon a wneid i'w herbyn gan elynion eyntaf 
Cristionogaeth, o herwydd sefyllfa wael ei Hawdwr, ac o herwydd 



a'r grefydd gristtonogol. 45 

dull ei farwolaeth, yn rlioddi i ni fwy o brawf o gyflawniad o'r 
holl brophwydoliaethau hyn, nag a allesid feddwl oedd yn ddich- 
onadwy, wedi treigliad cymaint o amser. 

Mae prophwydoliaeth Esaiah mor hynod a raanwl yn cyfateb i'r 
hyn oedd Crist, yn erberson a'i amgylchiadau, nes y gorfyddir i 
wrthwynebwyr y Beibl wneyd yr haeriadau niwyaf ynfyd a disail 
er mwyn osgoi grym y cadarnhad a roddir i wirionedd yr Ysgryth- 
yrau. Oddiar liyn yr haerodd rhai ddarfod cyfansoddi y bro- 
phwydoliaeth ar ol dechreuad Cristionogaeth. Digon, a mwy na 
digon o ddadynichweliad i'r cyfryw haeriad ffol ydyw dyweyd, fod 
y brophwydoliaeth ar gael, yn y cyfieithad Groeg o'r Ysgrythyrau 
Hebraeg, 283 o flynyddoedd cyn dyfodiad Crist yn y cnawd! Er- 
aill, ac yn eu mysg rai Iuddewon, a honant mai prophwydoliaetli yd- 
3^w am Jeremiah y prophwyd ! Ond pa fodd y canfyddir y cyffel- 
ybrwydd rhwng y desgrifiad a roddir a hanes Jeremiah, sydd yn 
anhawdd dychymygu ; oblegid fe ddarlunir y person yn y bro- 
phwydoliaeth yn un difai ; cwbl rydd oddiwrth bechod ; ac un 
gwahanol i ni, y rhai a grwydrasom fel defaid : un yn dyoddef am 
bechodau rhai eraill, ac yn dyoddef gydag amynedd mawr : — un yn 
eiriol dros y troseddwyr a ddygasant arno y dyoddefaint ; un ag 
oedd, er ei dori ymaith, a'i ladd, i fyw drachefn; ac i gael lluaws 
mawr o ddilynwyr, ac i fod yn dra derchafedig. Ond yr oedd 
Jeremiah yn ddarostyngedig i'r un gwendidau a dynion da eraill ; 
ni archollwyd, ac ni laddwyd ef, am bechodau ei bobl ; ac am y 
dyoddefaint a gyfarfu o'u hachos, yr oedd mor bell o'u dwyn mewn 
amynedd, nes y melldithiodd y dydd y'i ganwyd arno. Jer. xx. 14, 
15. Ac y gweddiodd am gael dialedd arnynt, Jer. xx. 12 ; ac am i 
Dduw eu tynu hwynt allan megys defaid iW lladdfa a'u parotoi er- 
byn dydd y lladdfa. Jer. xii. 3 f Md oedd iddo ychwaith ddilyn- 
wyr lawer, ac ni chodwyd mono ac ni dderchafwyd, ac nid aeth yn 
uchel iawn. 

6. Prophwyd wyd yn eglur iawn am natur ac eangder teyrnas 
Crist, am ansawdd, a llwyddiant ei achos. Rhagfynegwyd y bydd- 
ai iddo fynegi ewyllys a chyngor Duw ; y byddai ei lywodraeth yn 
heddychol. Tywysog tangnefedd y gelwid ef — yr eneinid ef i 
efenglu i'r rhai llariaidd — yr anfonid ef i rwymo y rhai ysig eu cal- 
on, — i gyhoeddi rhyddid i'r caethion, ac agoriad carchar i'r rhai sy'n 
rhwym. Esa. lx. 1. Y rhoddid ef yn gyfammod pobl ac yn oleun^ 
cenedloedd, i agoryd llygaid y deillion, i ddwyn y carcharor o'r 
carchar. Esa, xlii. 6, 1, Mai yn ei ddyddiau ef y blodeuai cyfiawn, 



43 PROPHWYDOLIAllTHAU AM GRIST 

y barnai efe y bobl mewn cyfiawnder, a'r trueiniaid a barn, Salm, 
Ikn. Yr oedd i ddybenu camwedd, i selio pechodau, ac i wneuthur 
cymmod dros anwiredd. Dan, ix. 24. Yr oedd i gysuro pob galatus. 
Esa. lx. 8. Yn cyfateb i hyn oil y mae yr hanes a roddir am Iesu o 
Sazareth, ac am natur ei deyrnas, ac ansawdd bur, heddychol, a 
bendigaid ei efengyl. Y mae yn wir yr anurddwyd y grefydd Grist- 
ionogol yn arswydus gan lygredigaethaU ; eto, yr oedd y llygredig- 
aethau hyny wedi eu rhagfynegi. Mae rhagfarn wedi llychwino a 
ehymylu ei hynawsedd. Trwy hug 6 ofergoeledd, trais, a gwaed, 
attffurfiwyd tegwch ei gWedd. Eto, mae crefydd Mab Duw, fel y 
<laeth o enau ei Hawdwr, ac ysgrifiau ei apostblion, yn bur a di^ 
lychwin, ac yn tueddu i wasgar heddwch, a llwyddiant dros y byd. 
Y mae yn arwain at Wareiddiad dynolryw, a choleddiad eu cyn* 
ireddfau, mewn rhinwedd a daioni ; mae yn gwella cyflwr, ac yn 
perffeitho natur dyn. Y mae fel y prophwydwyd am dani yn 
peri i eilunod gilio, ac yn derchafu yr Arglwydd yn unig. Esa, ii. 
Vt — 19. Y mae yr efengyl yn amlygu llwybr cymmod i bechadur 
gyda Duw, yn llawn o addewidion cyfoethog i'r rhai oil a ufudd- 
bantiddi; newyddion da i'r rhai llariaidd ydyw, a moddion i Ian- 
hau y byd oddiwrth bob ffieidd-dra a drygioni. 

Pan y cydmarom Gristionogaeth, a pbob cyfundrefn grefyddol 
adnal)yddus yn y byd pan yr ysgrifenwyd y prophwydoliaethau 
hyn, gwelwn yn amlycach ei rhagoroldeb ; a gwelwn befyd yr an- 
mhosiblrWydd i gynneddfau a rbagolygiad dynol allu, byd yn nod 
ei ddesgrifio, yn mlaen Haw. Duw, o'r bwn y deillia, yn unig a 
alTasai ei bysbysu a'i ddesgrifio. Yr oedd holl grefyddau y cenedl- 
oedd yn afian, ffiaidd a chreulawn, Addoli duwiau yr oedd eu 
drygau yn anfad. Yr oedd eilunaddoliaetb yn gorcbuddio y byd, 
ac ni wyddai dynion am anrhydedd uweh nag ymostwng mewn 
gorchwyledd i bren a maen, i anifeiliaid ac ysgrubliaid. 

Am gyfundrefn o'r fath ag yw yr efengyl, yr oedd y byd oil yn 
ahadnabyddus, nid aethai i galon dyn ddycbymygu am ei chyffelyb. 
Ysbryd Duw a gyffyrddai a chalon, ac a tbafod y prophwyd, i 
fynegi am dani. Ni allai neb arall ei begluro a'i desgrifio mewn 
prophwydoliaeth, ac nid y w banes yn hysbysu i ni fod un gyfun- 
drefn ar gael, yn cyfateb mewn un modd i'r desgrifiad, ond crefydd 
Crist. Ie, ni allai Iuddew dan fanteision amlacb na neb arall, o 
hono ei bun, osod allan y fath ddarluniad ag a roddir yn y pro- 
phwydi, am ansawdd a helaethrwydd teyrnas y Messiah. Yr oedd 
i fod mor wabanol yn ei defodau, ei rhagorfreintiau, a'i heangder, 



a'r grefydd gristionogol. 4? 

Vr grefydd Iuddewig. Yr oedd culni a rhagfarn meddwl yr Iudd- 
ew gymaint hefyd, o barth y cenedloedd, fel na ellid dysgwyl oddi- 
wrtho ef ddim eyffelyb i'r hyn a ddarllenwn, oni b'ai ei fod dan 
ddylanwad ysbryd arall, gwahanol i'r eiddo ei him. 

Ac heblaw fod natur ac ansawdd crefydd Crist yn y modd yma 
wedi eu darlunio, cyfeiriwyd hefyd at amrywiol amgylchiadau cy- 
sylltiedig, ag ydynt wrth eu hystyried, yn rhoddi prawf ychwan- 
egol o ddwyfoldeb y brophwydoliaeth. 

Prophwydwyd y byddai iddi fyned allan o Jerusalem ; y gwrth- 
odid hi gan y rhan fwyaf o'r Iuddewon ; y gwrthwynebid hi, ar y 
cy ntaf, gan yr awdurdodau by dol ; y bwrid i lawr eilunaddoli aeth 
ganddi ; y coleddid hi gan freninoedd a rhai breision y ddaear ; y 
byddai iddi barhau yn hir, ac ymeangu yn mhell. " Y gyfraith. a 
a' allan o Seion, a gair yr Arglwydd o Jerusalem," meddai y bro- 
phwydoliaeth; Esa. ii. 3, 4; ac felly y bu. "Ac efe a fydd yn 
noddfa, ond yn faen tramgwydd ac yn graig rhwystr i ddau d^ 
Israel," meddai y brophwydoliaeth ; Esa. viii. 14; y mae y cyf- 
lawniad o hyn yn amlwg i bob dyn hyd heddyw. Y mae brenin- 
oedd y ddaear yn ymosod, a'r penaethiaid yn ymgynghori yn 
Dghyd yn erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Grist ef," ydyw iaith 
y brophwydoliaeth ; Salm ii. 2; ac felly yn gymhwys y bu, yn ol" 
pob hanes credadwy ag sydd ar gael. " A'r Arglwydd yn unig a 
ddyrchefir yn y dydd hwnw, a'r eilunod a fwrw efe ymaith yn 
hollol, a hwy a ant i dyllau y creigiau, ac i ogofeydd llychlyd," 
medd y brophwydoliaeth ; Zech. xiii. 2 ; yn gyfatebol i hyny y 
cawn fod Cristionogaeth, yn mhob man y daw, yn darostwng eilun- 
addoliaeth. " A bydd y dwthwn hwnw, medd Arglwydd y llu- 
oedd, i mi dori enwau yr eilunod allan o'r tir, ac ni's cofir hwynt 
mwyach." Esa« il 1^—19. Pwy na wel gyflawniad o'r brophwyd- 
oliaeth lion yn ngwedd Ewrop y dyddiau hyn? Dylem gofio 
ddarfod prophwydo yn y modd yma mewn amser nad oedd 
dim goleuni dwyfol yn tywynu ar un rhan o'r byd, ond ar 
Judea, a hyny yn wanaidd. Yr oedd yr holl fyd yn gorwedd 
mewn drygioni, ac yn eistedd mewn tywyllwch. Yr oedd yr hoil 
genedloedd wedi ymwerthu i ofergoeledd gwag, i arferion llygr- 
edig, a syniadau anfad. Md oedd terfyn yn mron ar dduwiau y 
genedl fwyaf ei dysg a'i gwareidd-dra yn y byd. Yr oedd caeth- 
ion yn llawer amlach na gwyr rhyddion, ac nid oedd un gobaith 
dynol am waredigaeth o gaethiwed tymhorol nac ysbrydol ; mewn 
aileg o'r fath yma y cododd prophwydoliaeth ei lief yn ngwlad 



48 PROPHWYDOLIAETHAU AM GRIST 

Judea, ac y soniai am wawr i dori ar ardaloedd maitli o dywyll- 
wch. Yr oedd yn wir yn " ganwyll yn llewyrchu mewn lie ty- 
wyll." ba le eto y gofynwn y gallai y drychfeddwl am ansawdd 
wahanol ar bethau gyfodi ? Ai nid oes yma brawf o hollwybod- 
aethDuw? prawf fod y prophwydi hefyd dan ei ddylanwad, a 
phrawf fod teyrnas y Messiah, o ddwyfol darddiad, a than ddwyfol 
amddiffyniad ! 

Mae par had ac eangrwydd teyrnas Crist wedi eu rhafynegi yn 
eglur iawn yn y prophwydoliaethau. " Ei enw a bery yn dragy- 
wydd ; ei enw a bery tra fyddo haul, ac ymfendithiant ynddo : 
yr holl genedloedd a'i galwant ef yn wynfydedig." " Efe a lywodr- 
aetha o for hyd for, ac o'r afon hyd derfynau y ddaear." Salm 
lxxii. 8, Vl. " Mi a roddaf y cenedloedd yn etifeddiaeth i ti, a ther- 
fynau y ddaear i'th feddiant." Salm ii. 8. "Holl derfynau y ddaear 
a gofiant ac a droant at yr Arglwydd." Salm xxii. 2^7. " Rhoddaf 
di yn oleuni cenedloedd, fel y byddych yn iachawdwriaeth i mi hyd 
eithaf y ddaear." Esa. xlix. 6. "A gogoniant yr Arglwydd a 
ddadguddir, a phob cnawd yn nghyd a'i gwel." Esa. xl. 5. " A 
bydd yn y dyddiau diweddaf fod mynydd ty yr Arglwydd wedi ei 
barotoi yn mhen y mynyddoedd, ac yn dderchafedig goruwch y 
bryniau; a'r holl genedloedd a ddylifant ato." Esa. ii. % Micah 
iv. 1. "Am droi atat luosawgrwydd y mor, golud y cenedloedd a 
ddaw i ti." Esa. lx. 5. " Helaetha le dy babell, ac estynant gor- 
tynau dy breswylfeydd ; nac attal, estyn dy raffau, a sicrha dy hoel- 
ion, canys ti a dori allan ar y Haw ddeau, ac ar y Haw aswy, a'th 
had a etifedda y cenedloedd, a dinasoedd anrheithiedig a wnant yn 
gyfanneddol." . Esa. liv. 2, 3. Dyma rai, ac nid oes yma ond 
ychydig o'r aneirif brophwydoliaethau ag sydd yn britho yr Ys- 
grythyrau, am helaethiad, llwyddiant, a pharhad teyrnas y Cyf- 
ryngwr. 

Dylem ystyried fod y prophwydoliaethau uchod a'u cyffelyb yn 
golygu holl ystod amser Cristionogaeth, ac yn rhagfynegi am yr hyn 
sydd eto i'w ddysgwyl, yn gystal ag am yr hyn sydd eisoes wedi cy- 
meryd lie. Digon i ni ar hyn o bryd eu bod mewn rhan wedi eu 
cyflawni. Am helaethrwydd terfynau Cristionogaeth, mwy nag am 
ei natur, nid oedd yn mhlith dynion, pan roddwyd y prophwydol- 
iaethau hyn, un dyb nag amheuad. Yr oeddent wedi eu rhoddi 
oesoedd lawer cyn bod y grefydd y maent yn desgrifio ei mynediad 
yn mlaen mor fanwl, a phan y cydmarom, ie, ansawdd bresennol 
yhy w wlad ag y niae yr efengyl wedi ymweled a hi, a'r ansawdd 



a'r grefydd gristionoggl. 49 

oedd arni cyn ei dyfodiad, ni a ganfyddwn yn amlwg, fod goleuni 
wedi tori ar dywyllwch du ; a chanfyddwn fod ofergoeledd a bar- 
bariaeth yn cilio o flaen gwybodaeth ac amaethiad crefyddol. Yn 
erbyn pob daroganiad a dysgwyliad dynol, ac yn ngwrthwyneb i 
awdurdod a gallu gwladol, y mae efengyl Iesu Grist, yr lion a breg- 
ethwyd ar y cyntaf gan ychydig o bysgodwyr tlodion mor Galilea, 
wedi bwrw i lawr yn rohob man y daeth, bob teml eilunod, wedi 
dymchwelyd yr allorau gau, ac wedi ymlid o'r palas ac o'r bwtliyn, 
yr eilunod meirwon, a'u haddoliad: mae yr holl fyd gwareiddiedig 
yn cydnabod ei hawdurdod, y mae wedi dal ei tliir o'r declireu hyd 
yma yn waethaf yr erledigaeth greulonaf, a'r gwrthwynebrwydd 
cryfaf; yn waethaf ymosodiad gelynion cyhoedd, a chuddiedig; ac 
yn waethaf hefyd holl ymgyrch tueddiadau llygredig a nwydau 
cyfFros calonau dynion. Y mae, trwy hyn, yn gwirio jxrophwydol- 
iaeth ei Hawdwr am ei eglwys, " A phyrth uffern nis gorchfygant 
hi." 

Pa ddyn heb fod dan ysbrydoliaeth Daw, a allasai ddesgrifio 
natur, effeithiau, a chynnydd, y grefydd Gristionogol, pryd nad 
oedd gan neb un math o ddrychfeddwl am ei hanfodiad ? Yr oedd 
y gyfundrefn grefyddol lion yn gwbl wahanol o ran ffurf a helaeth- 
rwydd i'r un Iuddewig, ac yn hollol wrthwyneb o ran ei hansawdd 
a'i ffurf, i grefyddau y byd paganaidd, fel nad oedd dim goleuni i 
gael arni, nac adnabyddiaeth o honi, ond trwy ysbrydoliaeth yr 
Hollwybodol. Os edrychid ar y byd paganaidd, nid oedd o'i fewn 
ond aml-dduwiaeth yn mhob ffurf ddichonadwy, a hyny yn ei 
lawn rwysg, wedi ymblethu yn mysg pob graddau, ac wedi ym- 
gordeddu a holl arferion a syniadau y preswylwyr; ac eto, pro- 
phwydir ei dymchweliad. Nid oedd y grefydd Iuddewig ond lleol, 
yn perthyn i Jndea yn unig, ac iddi ddefodau na ellid eu cyflawDi 
mewn un man, yn ol gosodiad dwyfol, ond yn Jerusalem ; eto, wele 
y prophwyd yn mynegi yr ai y gyfraith allan o Seion, a gair yr 
Arglwydd o Jerusalem, ac yr ymdaenai dros y byd. Mor annhebyg 
ac anghredadwy oedd y prophwydoliaethau hyn o gael eu dargan- 
fod gan ddoethineb dynpl, na'u cyflawni gan allu dynol ! Mae cyn- 
nydd Cristionogaeth, fel hanes yn unig, yn rhyfeddol ; ond fel testyn 
prophwydoliaeth, y mae yn wyrthiol. 

Mae y darluniad uchod yn cynnwys drych bychan a chryno o'r 
prophwydoliaethau am ddyfodiad, bywyd, athrawiaeth, marwol- 
aeth, a derchafiad Crist, cynnwysedig yn yr Hen Destament; yn 
ngh^'da llwyddiant, parhad, helaethrwydd, anatur eideyrnas, Maa 



30 PROPHWYDOLIAETHAU AM GRTST. 

y fath amrywiaeth o amgylchiadau, gan hyny, wedi eu rhagfynegi 
am ryw un person, gynnifer o flynyddoedd cyn ei eni, o ansawdd 
mor hynod, a'r cwbl yn cael eu cyflawni yn Nghrist, ac nid yn neb 
arall a ymddangosodd erioed, yn ei nodi ef allan fel y Messiah 
gyda sicrwydd anwadadwy. Pe buasai ond un dyn wedi gadael ar 
ei ol lyfr o ddaroganau am Grist, ac ynddo wedi dynodi yn fanwl, 
amser, lie, a dull ei ddyfodiad-— wedi mynegi am ei fywyd, ei far- 
wolaeth, a'i adgyfodiad ; buasai y fath brophwydoliaeth, neu y fath 
gyfres o brophwydoliaethau, rhyfeddol, manwl a chydiol a'u gilydd, 
yn beth rhyfeddaf a welwyd erioed, ac yn deilwng o'r ystyriaeth 
ddwysaf. Ond y mae y wyrth yn rhyfeddach o lawer : oblegid y 
mae yma restr o ddynion, am bedair mil o flynyddoedd yn mron, 
pell oddiwrth eu gilydd, o ran amser a lie, eto, yn darogan yr un 
peth, heb un anghysonedd, y naill ar ol y Hall, dros yr holl oesoedd 
meithion, Yma, gan hyny, y gwelwn ni law Duw, ac yma y 
rhoddir i ni y sicrwydd mwyaf mai yr Iesu yw y Messiah. 

Yn mhellach, trwy gyflawniad y prophwydoliaethau, yr hyn a 
gyferfydd yn unig yn Iesu Grist, y dynoethir pob twyllwr a gau 
Fessiah, a fu neu a fydd, ac y dangosir hwy yn gau. Yn mhlith y 
prophwydoliaethau, y mae rhai amgylchiadau yn cael eu rhagfyn- 
egi, na allant ddygwydd ond unwaith, ac yn gysylltiedig a rhyw 
amserau, ac a rhyw leoedd, na ellir eu dynwared gan Fessiah gau. 
Megys, rhaid oedd i'r gwir Fessiah ddyfod i'r byd cyn dinystriad yr 
ail deml, oblegid yr oedd i ddyfod iddi a dysgu ynddi. Rhaid 
oedd iddo ddyfod cyn ymadawiad y deyrnwialen o Juda. Yr oedd 
yn rhaid iddo osod sylfeini ei eglwys yn Jerusalem, gan mai o Seion 
yr oedd yr efengyl i gael ei lledaenu trwy y byd. Rhaid oedd i'r 
luddewon wrthod y Messia cyn eu gwasgariad, oblegid yr oedd eu 
gwasgariad yn gosb arnynt am ei wrthod. Ac hefyd, yr oedd yn 
rhaid i alwad y cenedloedd gael ei effeithio ganddo ef a'i apoatol- 
ion, gan y dynodir ef yn neillduol gan y prophwydi yn y modd 
yma. 

Yn awr, y mae y deml wedi colli : mae Jerusalem yn meddiant 
estroniaid ; mae y deyrnwialen wedi hir ymadael o Juda ; maefyr 
luddewon wedi eu gwasgaru, a'r cenedloedd wedi eu galw. Rhaid 
ynte, fod y Messiah wedi dyfod ; ac y mae mor amlwg a hyny, na 
all neb arall roddi drachefn y profion a roddwyd ganddo o'i ddy- 
fodiad, ac o ganlyniad ni all neb gyflawni yr hyn a ragfynegwyd gan 
y prophwydi a ddygid i ben gan y Messiah, 



PENNOD FV\ 

fROPHWYDOLIAETHAU AM HAD ABRAHAM. — HYNODRWYDD T GENEDL, A*t 

THARDDIAD CYSYLLTIAD PROPHWYDOLIAETH A'l HANES O ABRAHAM 

HYD Y CAETHIWED o'r CAETHIWED HYD Y MESSIAH— O DDYDDIAU 

CRIST HYD YN AWR, 8EF GORESGYNIAD EU GWLAD, GWASGARIAD Y GEN* 
EDL, ANGHYFANNEDD-DRA EU TIR, SEFYLLFA ISEL, OFNUS A DIAMDDD7FYN 
YR DUDDEWON YN EU GWASGARFA—EU HANGREDINIAETH J ETO, NA\ 
WNEID PEN ARNYXT, OND Y BERNID EU GELYNION, AC Y DYCHWELID 
BWY iV GWLAD — -HYNODRWYDD Y PROPHWYDOLIAETHAU HYN- — EU 
CYFLAWNIAD AMLWG— "3EFYDLIAD CRIST [QNQGAETH—*CODI AR DDYM- 
CIIWELIAD GWLAD WRIAETH ISRAEL. 

MaE yr Ysgrythyrau, yn yr Hen Destament a'r Newydd, wedi 
eu britho a'r prophwydoliaetb.au hyn ac wedi eu traddodi o bryd i 
bvyd, yn ystod mil o flynyddoedd. Mae pechodau a tlirychineb yr 
luddewon — ansawdd a pharhad eu gwasgariad ; eu heiddilwch, a'u 
gwan-galondid ; eu crwydriadau dibaid ; eu caledwch anedifeiriol ; 
a'u hariangarwch ; parhad eu hysbeiliad, a cbyifredinolrwydd eu 
gwaradwydd, ac er yr boll ortbrymder a'r trychineb, eu hanfodiad 
oesol, a'u bymdaeniad dros y byd — mae byn oil wedi cael eu rbag- 
fynegi gydag amlygrwydd a inanylrwydd hanes, er ys tros dair 
mil o flynyddoedd bellach. 

Y mae fod cenedl yn abl, fel y gall yr luddewon, i olrhain eu 
haniad i un dyn neillduol, o'r hwn y gelwir bwy yn bad — cenedl 
wedi parhau er ys 3300 o flynyddoedd, beb gymysgu k cbenedloedd 
eraill, yn ffaith beb ei bath. Nid oes ond y genedl bon felly. 
Cyfansoddir y Prydeinaid presennol, o Frythoniaid Rhufeiniaid 
Saeson, a Norm an di aid; ac er nad oes eto fil o flynyddoedd er paa 
y daeth y pleidiau byn at eu gilydd, y maent er byny, wedi ym- 
gymysgu yn y fath fodd, fel nad ellir ond o'r braidd, eu gwahan- 
iaetbu oil. Felly befyd y mae gyda cbeDedloedd eraill: yr eithriad, 
a'r unig eithriad adnabyddus, ydyw plant Israel. Yr oedd 11 ai o sail 
I ddysgwyl y f atb beth o barth iddynt bwy, tybygid, nag i neb aral] 
wrtb ystyried, 

1. Eu hynafiad cyniaf. Nid oedd Abraham, na llywydd, atbron- 
ydd, na rbyfelwr. Nid adeiladodd gymaint a dinas i drigo ynddi. 
Pan y bu farw nid oedd yn meddiannu gymaint a lied troed o dir> 
ond ogof Macbpelab yn feddiant beddrod. Ac o'i lwynau ef trwy 
Isaac a Jacob, yr banodd yr Israeliaid, y rbai nid oeddent, ddau cant 



52 PROPHWYDOLIAETHAU 

o flynyddoedd agos, ar ol genedigaetli Isaac, ond tua deg enaid a 
thriugain. Gen. xxi. 12 ; a xlvi. 27. 

2. Sefyllfa yr luddewon pan y prophwydwyd am eu cadioedigaeth fel 
poll wahanedig. Rhoddwyd prophwydoliaeth Balaam a Moses am 
hyn yma, pan oedd Israel yn.grwydriaid yn anialwch Arabia ; y lie 
hefyd ag oedd i fod yn fedd anamserol i'r holl wyr o ryfel, ond Caleb a 
Joshua. I\ T um. xxiii. 9. Deut. iv. 31. Num. xiv. 23-25. Cylchynid hwy 
gan genedloedd mwy a chryfach nahwy eu hunain, y rhai a ymunent 
i'w dyfetha, y rhai, y gorchyrnynwyd i Israel eu llwyr dinystrio o'r 
tir. A phan y prophwydodd Jeremi am eu cadwedigaeth, yr oedd 
eu eaethiwed yn Babilon yn bygwyth dinystr arnynt, a deg llwyth, 
allan o'r deuddeg, eisoes wedi myned ar ddisperod. Ystyriwn eto, 

3. Eu haflwydd neillduol fel cenedl. Mae rhyfeloedd, gwarchae , 
newyn, haint, eaethiwed, gorthrymder, a pbob trueni a tbrycbineb, 
yn britbo eu holl banes. Cawn gyfeirio at hyn eto ; digon yn awr 
ydyw adgoffa i'r darllerydd, na allai y prophwydoliaethau am dan" 
ynt gyfodi oddiar gasgliadau naturiol oddiwrth ansawdd ymddang- 
osiadol petbau; nid oedd dim ond ysbryd prophwydoliaeth, sef Ys 
bryd yr Hollwybodol, a allasai weled "y diwedd o'r dechreu, ac er 
cynt yr hyn ni wnaed eto." 

Er mwyn eglurdeb ni a ranwn hanes yr luddewon yn dri dos- 
bartli sef o Abraham hyd y eaethiwed yn Babilon; o'r eaethiwed hyd 
ddyfodiad Crist, ae o farivolaeth Grist hyd yn bresenoL 

L Cysylltiad Propitwydoljaetii a hanes plant Israel, o Ab- 
raham HYD Y CAETIIIWED YN BABILON. 

1. Galwyd Abraham eu tad o'r dwyrain, o blith eilunaddolwyr, 
i fyned i'r wlad a ddangosai Duw iddo. — Addawyd iddo fod yn 
genedlaeth fawr a chref.— Gen. xii. 1 — 3. Y byddai ei had fel llwch 
y ddaear, ac fel ser y nefoedd, Gen. xiii. 16 ; a xv. 5. Rhoddwyd 
yr addewidion hyn iddo, pan yr oedd heb uu plenty n, ac mewn 
gwth o oedran. Edrycher hefyd, Gen. xlvi. 3; Exod. xxxii. 13; 
Gen. xvii. 2, 4— -1 6 ; a xxii. 17. Pan aeth Israel i waered i'r Aipht 
nid oedd had Abraham ond deg enaid a thriugain, fel y soniwyd,ond 
eynnyddasant yn ddirfawr yn yr Aipht ; yr oedd eu cynnydd mor 
fawr nes cyffroi eiddigedd y brenin, fel ag i benderfynu eu gorthrymu ; 
eto, cynnyddent fyth ; ac er maint y creulondeb a ddefnyddid tuag 
atynt, parhaent i gynuyddu, nes oeddent, ar eu mynediad allan o'r 
Aipht, wedi llai na 500 o flynyddoedd ar ol y rhagfynegiadau uchod, 
yn 600,000 o wyr heblaw gwragedd a phlant 

Prophw ydwyd hefyd am eu gwaredigaeth o'r Aipht, dri chan* 



AM HAD ABRAHAM. 53 

inlynedd cyn hyny, " Gan wybod gwybydd, y bydd dy had di yn 
ddyeithr mewn gwlad nid yw eiddynt — a hwythau a'u cystuddiant 
bedwar can' mlynedd. Ac yn y bedwaredd oes y dychwelantyma, 
canys ni chyflawnwyd eto anwiredd yr Amoriaid," Gen. xv. 13, 16. 
" A'r genedlaeth hefyd yr hon a wasanaethant, a farnaf fi, ac wedi 
hyny y deuant allan a cbyfoeth mawr," adn. 14. Nid oes acbos ym- 
belaethu ar y cyflawniad rliyfeddol a fu o'r brophwydoliaeth lion, 
gan fod pob darllenydd o'r Beibl yn canfod y cyfatebolrwydd yn y 
cyflawniad. 

Dywedasid wrth Moses wrth Horeb, " "Wedi it' ddwyn fy mhobl 
allan o'r Aipht, chwi a wasanaethwch Dduw ar y mynydd hwn." 
Ex. iii. 12. Nid oedd nerth na Hid Pharaoh yn abl iV battal, rhaid 
oedd i'r brophwydoliaeth gael ei gwirio, ac felly y gwnaed mewn 
modd rliyfeddol. Dygwyd hwy, ar ol hyny, trwy anialwch gwag 
erchyll, wedi crwydriadau am ddeugain mlynedd ynddo, a'r tir a 
addawsai Efe wrth Abraham en tad, gannoedd o flynyddoedd o'r 
blaen. Nid oedd nn offeryn a lunid i'w lierbyn yn abl llwyddo i 
attal eii dyfodiad. Cofiai yr Arglwydd y llw a dyngasai efe wrth 
Abraham, a safai Hoflalluawgrwydd o blaid geirwiredd yr addewid. 

Mae Joshua cyn ei farwolaeth, gan hyny, yn galw ystyriaeth y 
bobl at hyn yma, ac yn dyweyd, " Chwi a wyddoch yn eich holl 
galonau, ac yn eich holl eneidiau, na phallodd dim o'r holl bethan 
daionus a lefarodd yr Arglwydd eich Dnw am danoch chwi : hwy 
a ddaethant oil i chwi, ac ni phallodd dim o honynt." Jos. xxiii. 14. 

Bn feirw yn yr anialwch lawer o'rrhai a dueddent at eilunod. 
Cododd oes arall, wedi ymarfer llai ag addoliad y gau ddnwian yn 
yr Aipht : oes a welsent weithredoedd yr Arglwydd tuag at y 
Canaaneaid, ac oeddent, oddiar hyny, yn sefyll yn nghyfammod yr 
Arglwydd yn fwy ffyddlawn na'u tadau. A hyn a wnaethant dros 
gryn amser. Darllenwn i "Israel wasanaethu yr Arglwydd holl 
ddyddian Joshua, a holl ddyddiau yr henuriaid a fu fyw ar ol Jos- 
hua, ac a wybuasant holl waith yr Arglwydd a wnaethai efe er Is- 
rael." Jos. xxiv. 31. Eto, yr oedd surdoes enciliad yn ymweithio yn 
ddystaw ac arafjm eu plith. Yr oedd gweddillion o'r Canaaneaid 
yn aros heb eu dyfetha ganddynt, y rhai a ftiont fel y rhagddywed- 
wyd y byddent, " yn ddrain yn eu hystlysau hwynt, a ? u duwiau yn 
fagl iddynt." 

Rhagddywedwyd am yr enciliad a gymerodd le ynmhlith meib- 
ion Israel, " A dywedodd yr Arglwydd wrth Moses, "Wele, ti a or- 
weddi gyda'th dadau, a'r bobl yma a gyfyd, ac a buteiniant ar ol 



84 PROPfiWYDOLIAETaAU 

duwiau dyeithriaidy tiry maent yn myned i mewn iddo, ac s!m 
gwrthyd i, ac a dyr fy nghyfammod a wnaethum ag ef." Deut xxxi, 
16. Ac yn y modd hyny yn gymhwys y bu. Gwnaethant ddrwg 
yn ngolwg yr Arglwydd, gwasanaethasant Baalim, aethant ar ol 
duwiau eraill, duwiau y bobloedd ag oedd o'u hamgylch, ac a ddig* 
lasant yr Arglwydd. Barn. ii. 10 — 12. Propbwydwyd hefyd yr un 
mor fanwl am y gosb a ddeuai arynt am eu henciliacL " A'm dig a 
enyn yn eu herbyn y dydd hwnw— a drygau lawer, a chyfyngderau 
a ddygwyddant iddo ef." Deut. xxxi. 17. A chyda'r un ffyddlondeb 
y cyflawnwyd y bygythiad. "Allidiodd digllonedd yr Arglwydd 
yn erbyn Israel— ac efe a'u gwerthodd hwy i law eu gelynion o am- 
gylch. I ba le bynag yr aethant, llaw yr Arglwydd oedd er drwg 
yn eu herbyn hwynt ;fel y Ue/arasai yr Arglwydd, aafel y tyngas- 
ai yr Auglwydd wrthynt hwy ; a bu gyfyng iawn arnynt." Barn, ii, 
14, 15. 

Pan ddaeth yr amser i Israel ddymuno iddynt freninj ymddang- 
osai am ennyd fel pe buasai y brophwydoliaeth am y deyrnwialen, 
gan Jacob, wedi methu. Prophwydwyd mai yn llwyth Juda y 
byddai yr awdurdod benaf, "Nidymedy y deyrnwialen o Juda,'* 
Gen. xlix. 10. Ond wele, wr o lwyth Benjamin, o'r enw Saul, yn cael ei 
eneinio a'i osod yn frenin ar Israel. Ond ni buhyn ond megys erthyb 
Ehoddodd Duw " iddynt frenin yn ei ddig, a dygodd ef ymaith yn ei 
lid." Hos. xiii. 11. Ni pharhaodd y freniniaeth, yn y llwyth hwn, ond 
byr amser. Gyda Saul y dechreuodd, a chydag ef y diflanodd. Nod- 
wyd ei olynwyr gan Dduw ei hun allan o lwyth arall, o deulu Jesse, a 
llwyth Juda : yn ol gair yr Arglwydd trwy Samuel y prophwyd, " Ond 
yn awr," ebe fe wrth Saul, " ni saif dy freniniaeth di, yr Arglwydd a 
geisiodd iddo wr wrth fodd ei galon ei hun." 1 Sam. xiii. 14. 

Yn nyddiau y brenin enwog hwn, a*i fab Solomon, y cyflawn- 
wyd y brophwydoliaeth am derfynau tir Israel, yr hon a roddasid i 
Abraham, " I'th had di y rhoddais y wlad hon, o afon yr Aipht hyd 
yr afon fawr, afon Euphrates." Gen. xv. 18. Yn gyferbyniol i 
hyn y cawn yn yr hanes, fod " Solomon yn llywodraethu ar yr holl 
deyrnasoedd, o'r afon hyd wlad y Philistiaid, ac hyd derfyn yr 
Aipht." 1 Bren. iv. 21. 

Wrth Solomon hefyd y digiodd Daw, oblegid i'w galon droi 
ymaith oddiwrth Arglwydd Dduw Israel. Ac oblegid na chadwasai 
gyfammod yr Arglwydd, na'r deddfau a orchymynasai iddo, bygyth- 
iai yr Arglwydd rwygo y freniniaeth oddiwrtho, a'i rhoddi i'w was 
ef. Eto, na wnai efe hyn yn ei ddyddiau ef, ond yn nyddiau ei fab 



AM HAD ABRAHAM. t5 

ef, er mwyn Dafydd ei dad; ac na rwygai efe yr -holl- freniniaeth, 
ond y rhoddai efe un llwyth i'w fab ef, 1 Bren. xi. 9—13. Yn ol y 
brophwydoliaeth hpn,ac yn ol yr arwydd a roddasid gan y prophwyd 
Ahiah, i Jeroboam y bu, 1 Bren. xi. 29. Oblegyd yn nyddiau Reho- 
boam mab Solomon, yr enciliodd deg llwyth o Israel oddiwrtho, a 
dau lwyth yn unig a arhodd gyda'r brenin. Canol*dydd breninaeth 
Israel oedd breniniaeth Solomon. byny allan adfeiliodd yn gyflym. 
Ac er na ymadawodd y deyrnwialen yn llwyr o Juda, hyd ddyfod* 
iad y Messiah, eto adfeilai o oes i oes, nes ei cholli yn y diwedd yn 
mhreniniaeth Crist ei hun, modd t y collir y seren ddysgleiriaf yn 
mhelydrau claerwych goleuad mawr y byd. 

Am y deg llwyth, yr oedd y goron yn symud yn wastadol o'r 
naill deulu i'r Hall. Jeroboam yn gyntaf a'i cafodd, ond ni phar* 
haodd yn y teulu yn mhellach na'i fab. Yna Baasha, gwr o deulu 
arall, a ddaeth fr orsedd, ac un genhedlaeth yr arosodd yn ei deulu 
yntau. Yna Zimri, ei was, a gafodd y goron, ac ar ei ol ef Omri, gwr 
o deulu arall a'i hetifeddodd. Treiglodd deirgwaith yn ei deulu ef, 
yna Jehu a'i cymerodd, a pharhaodd yn ei deulu dair neu bedair cen- 
edlaeth, yna disgynodd i feddiant gwr o deulu arall, o'r enw Shallum ; 
yna etifeddwyd hi yn olynol gan Menahem, Peeah, a Hoshea ; pob un 
o deulu gwahanol. Ond fe barhaodd coron Juda yn y teulu yn was- 
tadol,ac ni fu ar orsedd Juda ond gwr o deulu Dafydd, a hwnw, gan 
mwyaf, o haniad uniongyrchol. Nid oedd y gwahaniaeth hwn yn 
cyfodi oddiar fod breninoedd Juda yn rhagori gymaint ar freninoedd 
Israel ; (yr oedd llawer o honynt yn dra annuwiol,) ond am mai yn 
y llwyth hwn yr oedd y fendith ; am mai o Juda y codai ein Har- 
glwydd ni. herwydd hyn yr oedd gofal manwl a chyson am yr 
had Sanctaidd, trwy yr holl oesoedd, a than bob cyfnewidiad ; er 
mwyn cyflawni yr addewid i'r tadau, a dwyn i ben iachawdwriaeth 
dragywyddol i bechaduriaid. 

Yr oedd prophwydoliaeth hynod Moses, Deut. xxviii. 37, eto heb 
ei chyflawni, " Yr Arglwydd a'th ddwg di, (a'th frenin a osodych 
arnat) at genedl nid adnabuost ti na'th dadau di ; a gwasanaethi 
yno dduwiau dyeit-hr, pren a maen." Yr oedd ail-adroddiad wedi 
ei roddi i Solomon yn ei wychder mawr, o'r un brophwydoliaeth : 
" Yna toraf Israel oddiar wyneb y tir a roddais iddynt hwy, a'r tf , 
yr hwn a gysegrais i'm henw, a fwriaf allan o'm golwg." 1 Bren. 
ix. 1. Yr oedd yr adeg i gyflawni y daroganau hyn ynnesau; ond 
nid oedd dim yn fwy anghredadwy gan yr Israeliaid, nag y eyf- 
lawnid hwy. Er i'r naill brophwyd ar ol y Hall eu bygwth eil- 



£6 PftOPHWYDOLIAETHAtT 

Waith ac eilwaith, mai fel hyn y byddai, eto ni chredent; a 
pharhau a wnaethant i ddilyn eu ffyrdd cildynus, ac i rodio 
yn ol eu dychymygion. Tybient na halogid eu teml byth ; edrych- 
ent ar eu dinas yn anorfodadwy ; tybient fod eu breninoedd, eu 
hoffeiriaid, a'u prophwydi, yn gyfryw na ellid eu cyffwrdd gan es- 
troniaid ; a dychymygent mai anmhosibl oedd iddynt hwy, pobl 
gysegredig Jehofah, byth fyned i gaethiwed. Eto, " anmhosibl 
oedd myned gair Duw yn ddiryin," a chafodd yi? Iuddewon brofi, 
riad oedd gwychder eu teml, cadernid eu dinas, amledd eu haberth- 
au, a nifer eu milwyr, yn un amddiffyniad iddynt, wedi i Dduw 
ymadael a hwynt. ArWeinir ni bellach at yr 

II. Ddosbarth yn hanes y genedl Iuddewig : sef o'r Caethiwed 

HYD DDYFODIAD CRIST. 

Mae yr ysbaid hwn yn cynnwys tua 600 mlynedd, a chawnbrof- 
ion lawer, dros yr holl amser hwn, o ofal manwl yr Arglwydd am 
ei enw ef. Fel yr oedd gan yr Arglwydd ddybenion tuag at ei 
elynion a thuag at y byd, yn gystal a thuag at Israel, yn eu caeth- . 
iwed yn yr Aipht, felly yr oedd ganddo hefyd yn eu caethiwed yn 
Babilon. Amcanai yn ddiamheuol trwy yr oruchwyliaeth hon tuag 
at Israel, i hysbysu ei enw, fel y gwir Dduw yn mhlith y cenedl- 
oedd, ac i barotoi tylwythau y ddaear i gyfarfod sly amser ag oedd 
bellach yn dynesu ; amser y tynid i lawr ganolfur y gwahaniaeth 
rhwng Iuddewon a Chenedloedd, ac na fyddai gwahaniaeth mwy- 
ach rhwrig y naill genedl a chenedl arall. 

Gallwn feddwl fed gwasgariad cynnifer o nloedd o Israeliaid dros 
amherodraeth Caldea, a'i saith-ar-hugain a chant o daleithau, yn 
tueddu i wasgar gwybodaeth am Dduw Israel i blith tylwythau 
lawer. Ehoddwyd fFafr i Ddaniel a'i gyfeillion ger bron y brenin 
a'i lys, a hyny mewn achos a ddygai gysylltiad ag enw ei Dduw. 
Nid oedd neb a allai adrodd i'r brenin ei freuddwyd na'i ddeongli, 
ond y Daniel hwn, ac yn y deongliad cyfeiriwyd yn neillduol at 
freniniaeth y Messiah, ag oedd i ddechreu mor fechan, ac i gyn- 
nyddu mor ddirfawr. Gan i Daniel gael ei godi mor uchel, a'i 
wneuthur yn brif gynghorwr i'r brenin, gallwn ddysgwyl ei fod 
wedi son yn ami yn y cylchoedd uwchaf am y Tywysog Messiah, 
yr hwn oedd i gyfodi o had yr Iuddewon, i ddybenu camwedd, ac 
i ddwyn i mewn gyfiawnder tragywyddol. Ac nid annhebyg nad 
yr amgylchiadau hyn o'r eiddo, a barodd i hiliogaeth doethion 
Babilon ddyfod i Judea, yn nyddiau Herod frenin, i ymofyn am yr 
hwn a aned yn frenin yr Iuddewon, ac offrymu i'r Mab bychan, 



AM HAD ABRAHAM. 5^ 

aur, a thus, a myrr. Parai y waredigaeth ryfeddol a gawsai y 
gwyr ieuaingc, y rhai, o herwydd eu ffyddlondeb i'w Duw, a dafl- 
wyd i'r ffwrn danllyd boeth, effaith fawr dros ben ar feddwl y 
brenin, ei lys, a'i ddeiliaid ; gan y rhoddwyd gorchymyn breninol 
na ddywedai neb air yn erbyn Duw Israel dan boen marwolaeth. 
Tueddai yr amgylchiad rhyfeddol a gyfarfu a Nebuchodonosor, yn 
ol gair Daniel, ei adferiad eilwaith i'w synwyr a'i orsedd, a'i gyffes 
am y gwir Dduw, i ddyfnhau yr un syniad am Israel a'u Duw. Yr 
un modd y gwn'ai ymddangosiad y darn llaw, a deongliad yr ys- 
grifen — ffyddlondeb Daniel, a'i waredigaeth o ffau y llewod ; ei 
dderchafiad yn nhoyrnasiad Darius, a'r gorchymyn breninol, a'r 
ddeddf, ar fod i bawb barchu ac addoli Daw Daniel, ac mai " efe 
oedd Dduw byw, ae yn parhau byth." Yr oedd yr holl amgylch- 
iadau hyn, a'r hyn a ddilynodd yn nheyrnasiad Cyrus"y Persiad, yn 
tueddu yn rhyfeddol, ac effeithiol, i ledaenu gwybodaeth o'r gwir 
Dduw ; ac i dderchafu ei enw yn mhlith y bobl a dybid yn uwchaf 
^u dysgeidmcth, ac yn cangaf eu h-awdurdod, o neb arall yn y byd. 

Yr oedd cysylltiad neillduol rhwng ysbryd prophwydoliaeth a 
rhagluniaeth Duw, trwy yr hyn y gwaredwyd Israel ac.y dychwel- 
wyd y gweddill yn ol i'w gwlad. Ysbryd prophwydoliaeth, y fath 
na feddai y Caldeaid cr -eu holl ddoethineb, a ddygodd Daniel i 
sylw y brenin K"ebuchodonosor gyntaf, ac a ro'es iddo dderchafiad 
yn ei lys. Ysbryd prophwydoliaeth a wnaeth argraff ar y brenin 
fel pan adferwyd ef i'w synwyr a'i freniniaeth, y moliannai ac y 
mawrygai Frenin y Nefoedd. 

Yr un ysbryd drachefn a ddaroganodd gwymp Belsassar, ac a 
roddes iddo ffafr yn ngolwg Darius y Mediad. Nid oes lie i betruso 
chwaith nad oedd dangos i Cyrus y brophwydoliaeth a lefarasid 
gan Esaiah 200 mlynedd yn ol, am dano ef wrth ei enw, fel un a 
gyflawnai ewyllys Duw, trwy " ddywedyd wrth Jerusalem, Ti a 
sdeiledir ; ac wrth y deml, Ti a sylfaenir," Esa. xliv. 28, yn foddion 
arbenig i osod y bobl hyn, meibion y gaethglud, yn ffafr y brenin. 

Prophwydwyd gan Jeremi, pen. xxix. 10, " herwydd fel hyn 
y dy wed yr Arglwydd, Pan gyflawner yn Babilon ddeng mlynedd a 
thriugain, yr ymwelaf a chwi, ac a gyflawnaf a chwi fy ngair da- 
ionus, trwy eich dwyn chwi drachefn i'r lie hwn." Eisteddasai saith 
brenin yn olynol ar orsedd Babilon er pan gaethgludwyd Juda yno ; 
ac erbyn hyn, yr oedd teulu arall yn liywodraethu y wlad: eto, er 
hyn, rhaid ydoedd i air yr Arglwydd gael ei ddwyn i ben. Tra yr 
oedd y Mediad "yn gloywi ei saethau," ac yn "casglu ei darianau," 

5 



»o PROPHWYDOLIAETHAU 

ao yn cynnuli ei wyr fel locustiaid i lysoedd Babilon, bychan f 
gwyddai efe, mai i gyflawni anicanion daionus Duw tuag at Israel 
yr oedd hyn, trwy ddinystrio y gorthrymydd. Ni ellid eu gwaredu 
nes y byddai y Mediaid yn meddiannu y ddinas (Jer. li, 11), ac eto, 
nid y Mediad, ond y Persiad oedd i agor y dorau pres a'r pyrth 
haiarn. Esa. xlv. 1. Ond pan ddaeth yr amser i ben, prysurodd 
yr Arglwydd eu gwaredigaeth, nes oedd y gwaredigion eu hunain 
fel " rhai yn breuddwydio." Salm cxxvi. h Trwy gyfres hynod o 
oruchwyliaethau, dymchwelwyd awdurdod Babilon gan y Mediaid 
a'r Persiaid. Eisteddai Darius y Mediad ar yr orsedd, disgynai eil- 
waith i'w fedd, a chyinerai Cyrus y Persiad, y deyrnwialen, oil 
mewn ysbaid dwy flynedd. Yn y flwyddyn gyntaf o deyrnasiad Cy- 
rus, y daeth y ^0 mlynedd i ben ; ac yn y flwyddyn hono, tra nad 
oedd o'r braidd wedi ei sefydlu ar yr orsedd, cyhoeddai trwy ei boll 
deyrnas, a byny mewn 3 7 sgrifen, " Arglwydd Dduw y nefoedd a or- 
ebymynodd i mi adeiladu iddo ef dy yn Jerusalem, yr bon sydd yn 
Judea. Pwy sydd o honocb o'i boll bobl ef? bydded ei Dduw 
gydag ef, ac eled i fyny i Jerusalem, yr bon sydd yn Juda, ac adeil- 
aded df Arglwydd Dduw Israel (dyna y Duw), yr bwn sydd yn 
Jerusalem." Ezra L 2, 3, 

£Tid oes man cymbwysacb, tebygid, i ddwyn i mewn brophwyd- 
oliaetbau Daniel, na'r man yma, gan fod llawer o honynt yn golygu 
amgylobiadau i gymeryd lie yn yr ysbaid amser o ddycbweliad Is- 
rael o Babilon, a'i dymcbweliad gan y Rbufeiniaid. 

Dygasid Daniel i Babilon gyda rhai o'r bad breninol a'r tywys- 
ogion yn y caethgludiad cyntaf. Bernir ei fod y pryd byny tua 18 
oed, ac iddo ef a'i gyfeillion gael eu gwneuthur yn ystafellyddion 
i'r brenin : a byn a fu yn ol y brophwydoliaetb a gerddasai o'r 
blaen am hyn. " Cymerant hefyd o'th feibion di, y rhai a ddaw o 
lionot, sef y rhai a genedli,/eZ y byddont ystafellyddion yn llys bren- 
in Babilon. 1 ' Esa. xxxix. 1. Pan oedd Daniel tua 22 oed, cafodd 
ei dderchafu i fod yn benaeth ar holl dalaetb Babilon, ac yn ben i'r 
swyddogion ar holl ddoethion Babilon, pen. ii. 48, o herwydd iddo, 
trwy ysbryd prophwydoliaeth, fynegi i'r brenin Nebuchodonosor ei 
freuddwyd, a'i ddeongli, yr hyn ni allasai holl ddoethion Caldea. 
Breuddwydiasai y brenin freuddwyd, trwy yr hwn y trallodwyd ei 
ysbryd am wybod y breuddwyd. Cynnygiai y Caldeaid ddeongli y 
breuddwyd ond i'r brenin ei fynegi iddynt, ondheb byny barnent mai 
anmhosibl oedd i neb wneyd, a honent fod y brenin yn ceisio gan- 
ddynt beth na cheisiasid ei gyffelyb erioed o'r blaen. Eto, bygythiai 



AM HAD ABRAHAM. 59 

y brenin bwynt. " Oni fynegwch y breuddwyd i mi, a'i ddeongliad, 
gwneir chwi yn ddrylliau, dch tai a osodir yn domen." Aetbai y 
breuddwyd oddiwrtbo, a gosodai arnynt y prawf bwn, sef dwyn 
ar gof iddo y breuddwyd a freuddwydiasai ; gan farnu, efallai, onid 
oeddent yn abl i gael allan y breuddwyd, na allent cbwaith gyda 
dim sicrwydd ddeongli ei ystyr, wedi ei adrodd iddynt ; ac yn byn 
hefyd y dangoswyd tra ragoriaetb Daniel ar boll ddoetbion Babi- 
lon. Cafwyd yma acblysur manteisiol iawn i Daniel ddangos mai 
ei Dduw ef oedd y Duw byw, ac mai efe oedd dadguddydd dirgeled- 
igaethau. A pbryd yr oedd doetbion Babilon, a Daniel yn eu mysg, 
dan ddedfryd marwolaetb oddiwrtb y brenin, wele y dirgelwch yn 
cael ei amlygu gan Dduw i'w was Daniel, mewn atebiad i'w weddi- 
au ef a'i gyfeillion^ am yr bon waredigaetb y " benditbiai Daniel 
enw Duw, o dragywyddoldeb hyd dragywyddoldeb, canys doetb- 
ineb a nertb ydynt eiddo ef." 

" Ti frenin," ebe efe, "oeddit yn gWeled, ac wele ryw ddelw 
fawr : y ddelw fawr bon yr oedd ei dysgleirdeb yn rbagorol, oedd 
yn sefyll gyferbyn £ tbi, a'r olwg ami ydoedd ofnadwy. Pen y 
ddelw bon ydoedd o aur da, ei dwyfron a'i breicbiau o arian, ei bol 
a'i morddwydydd o bres, ei cboesau o baiarn, ei tbraed oedd betb o 
honynt o baiarn, a pbetb o bonynt o bridd. Edrycb yr oeddit byd 
oni tborwyd allan gareg nid trwy waitb dwylaw, a bi a darawodd 
y ddelw ar ei tbraed o baiarn a pbridd, ac a'u maluriodd bwynt. 
Yna yr baiarn, y pridd, y pres, yr arian, a'r aur, a gyd-faluriasant, ac 
oeddent fel man us yn dyfod o'r lloriau dyrnu baf ; a'r gwynt a'u 
dug bwynt ymaitb, ac ni cbaed lie iddynt ; a'r gareg bon a daraw- 
odd y ddelw a aetb yn fynydd inawr, ac a lanwodd yr holl ddaear." 
Dan. ii. 31—35. 

Nid rbaid, mewn ffordd o ddeongliad ar y breuddwyd darogan- 
awl bwn, ond adrodd banes adnabyddus yr oesoedd a ddilynodd. 
Y fath ydyw cyflawniad cyson, a'r cyfatebolrwydd perffaith, rbwng 
yr amgylcbiadau a'r rbagfynegiad. Y pen aur ydoedd Kebucbod- 
onosor fel brenin Babilon, llywydd amberodraetb Caldea neu Babi- 
lonia ; ac ynddo ef y cynnwysid, yn ddiau, ei deulu a'i lywodraetb. 
Priodol y gelwid ef y " pen aur," oblegid mawr gyfoetb ei frenin- 
iaetb. Gelwid Babilon y dref aur. Esa. xiv. 4. Yr oedd amber- 
odraetb Caldea yn fawr dros ben, a cbyfoetb Babilon yn ddiareb ; 
eto, ni pbarbaodd yn bir ; dybenodd yn Belsassar, wyr i STebucbod- 
onosor, prin ddeng mlynedd a tbriugain ar ol traddodi y bro- 
pbwydoliaetb. 



50 PROPHWTDOLIAETHAlf 

"Ac ar dy ol di y cyfyd breniniaeth arall is na thi." Gosodid 
lion allan trwy ddwyfron a breichiau o arian. Y mae yn dra ad- 
nabyddus mai y freniniaeth o gododd ar ol yr un Fabilonig oedd 
breniniaeth y Mediaid a'r Persiaid, yr lion ni chyrhaeddodd i'r un 
gradd o eangder a mawredd a'r nn o'i blaen. Yr oedd hefyd yn 
fwy llygredig a gwarthus ei moesau. Dywed Dr. Prideaux, ac nid 
lieb sail, tebygid, mai breninoedd Persia oeddent yr epil gwaethaf © 
ddynion a lywodraethodd wlad erioed. 

Y bol a'r morddwydydd pres, a ddarlunient, " y dry dedd frenin- 
iaeth arall yr hon a lyivodraetha ar yr holl ddaear" 

Mae yn hysbys mai Alexander Fawr a ddymcbwelodd frenin- 
iaeth y Persiaid. Penderfynir, gari hyny, yn dra naturiol, mai 
breniniaeth Groeg oedd hon. Yr oedd y Groegiaid yn nodedig am 
fod en harfogaeth o bres. Gelwid hwy yn fynyeh yn Groegiaid 
pres-arfog. Yr oedd y deyrnas hon i lywodraethu ar yr holl ddaear. 
Gorchymynodd Alexander iddo gael ei alw brenin yr holl f yd, Isid 
fod Alexander mewn gwirionedd wedi gorchfygu y byd oil, ond ei 
fod wedi darostwng llawer iawn o genedloedd Ewrop, Asia, ac 
Affrica, y rhai oedd yr holl fyd adnabyddus y pryd hyny. 

Ei choesau o haiarn, ei thraed oedd beth o honynf.o haiarn, apheth 
o honynt o bridd. 

" Bydd hefyd," meddai Daniel, " y bedwaredd freniniaeth yfi 
gref fel haiarn, canys yr haiarn a ddryllia ac a ddofa bob peth ; ac 
fel haiarn yr hivn a ddryllia bob peth, y maluria ac y dryllia hi." 
Dan. ii. 40. Ni ellir meddwl fod y desgrifiad hwn yn gweddu i'r 
un amherodraeth amgen na'r un Rufeinig. Yr oedd hon yn fwy ac 
yn gryfach na'r un o'i blaen. Fel yr oedd y ddwy fraich o arian 
yn arwyddo breninoedd Media a Phersia, felly yr oedd y ddwy goes 
haiarn yn gosod allan y ddau brif ynad (consuls) Rhufeinig yn y 
rhai yr oedd y prif awdurdod yn cyfarfod. Yr oedd yma bridd a 
haiarn yn gymysgedig ; ymlygrodd y Rhufeiniaid mewn cyfathrach 
a chenedloedd anwar. Rhanwyd yr amherodraeth yn ddeg o 
deyrnasoedd llai, yn cyfateb i fysedd traed y ddelw. " Ymgymysg- 
ent," meddai y brophwydoiiaeth, "a had dyn, ond ni lynant y naill 
wrth y Hall." Ffurrlai y breninoedd gynghrair, a chyfathrach a 
breninoedd eraill, ac au gilydd, trwy briodasau a chyfammodau ; 
eto, nid gwir undeb, ni lynent y naill wrth y Hall. 

Yn mhen 48 mlynedd ar ol y breuddwyd uchod, yr hwn a dde- 
onglwyd gan Daniel, yn yr ail flwyddyn o deyrnasiad Nebuchodon- 
osor, aml} T gwyd yr un pethau mewn gweledigaeth i Daniel, dan ar- 



AM HAD ABRAHAM. 61 

wyddion gwahanol ; yn lie delw fawr cyfansoddedig o bedair rhan, 
cawn y pedair ymherodraeth yn cael eu darlunio ar ffurf pedwar 
anifail neu fwystfil, "Mi a welwn," ebe y prophwyd, "yn fy ngwel- 
edigaetli y nos, ac wele bedwar gwynt y nefoedd yn ymryson ar y 
mor mawr. A phedwar bwystfil mawr a ddaetliant i fymi o'r mor, 
yn amryw y naill oddiwrth y Hall." Dan vii. 2, 3. 

Yr oedd y cyntal* fel llew, ac iddo adenydd eryr; yr ail, fel 
arth; y trydydd, fel llewpard; a'r pedwerydd, yn fwystfildeg corn- 
iog, ofnadwy ac erchyll, a chryf rhagorol a chanddo ddannedd 
mawrion o haiarn, ac ewinedd o bres. Mae esbonwyr yn cytuno 
yn gyffredin mai at yr un amgylchiadau y mae y weledigaeth hon 
yn cyfeiro ag a wnaethid yn mreuddwyd Nebuchodonosor ; ond 
fod yma amrywiol bethau yn ychwanegol, ac yn cael eu darlunio 
mewn arwyddion gwahanol. 

Yr oedd breniniaeth Babilon " fel Hew, ac iddo adenydd eryr — 
edrychais," meddai y propliwyd, " hyd oni thynwyd ei adenydd, a'i 
gyfbdi oddiwrth y ddaear, a sefyll o hono ar ei draed fel dyn, a rhoddi 
iddo galon dyn." At frenin Babilon y mae Jeremiah yn cyfeirio pan y 
dywed, " Y Hew a ddaeth i fyny o'i loches — i wneuthur dy dir yn or- 
wag." Jer. iv. 1. Dywedir hefyd, t/r eAedai fel eryr. Jer. xlviii. 40. Gan 
Ezeciel hefyd, y gelwir ef yn " Eryr mawr, mawr ei adenydd, a hir 
asgell," pen. xvii. 3—1 2. Trwy fod y Hew yn uwchaf yn mhlith 
yr anifeiliaid, a'r eryr yn fwyaf yn mhlith yr adar, fe osodir allan 
uwchafiaeth a mawredd brenin Babilon a'i amherodraeth, fel y 
gwnaed trwy y pen aur i'r ddelw. Yr oedd ei adenydd eisoes yn 
yn cael eu tynu, yr oedd y Mediaid a'r Persiaid yn dechreu gwasgu 
ar ei derfynau. "Yr oedd y brenin olaf a fu i'r freniniaeth hon 
eisoes ar yr orsedd, sef Belsassar ; yn yr ail flwyddyn ar bymtheg 
o deyrnasiad hwu, fe gymerwyd Babilon, a throsglwyddwyd y 
deyrnas i'r Mediaid a'r Persiaid. Nid hawdd ydyw gwybod pa 
beth a feddylir wrth ei fod yn sefyll ar ei draed fel dyn, a rhoddi 
iddo galon dyn, os na olygir, ar ol dymchweliad amherodraeth 
Babilon, i'r bobl ddod yn fwy gwaraidd a thebyg i ddynion, trwy 
fod eu balchder wedi ei ddarostwng gan ragluniaeth. " Gosod- 
wyd ofn arnynt fel y gwybyddent mai dynion oeddent." 

Darlunir yr ail freniniaeth fel arth, — " efe a ymgyfododd ar y 
naill ystlys, ac yr oedd tair asen yn ei safn ef, rhwng ei ddannedd : 
ac fel hyn y dywedent wrtho, Cyfod bwyta gig lawer." Brenin- 
iaeth y Mediaid a'r Persiaid yw hon, yr hon, o herwydd ei chreu- 
londeb a'i syched am waed, a gyffelybir i arth, Fel j mae yr arth 



6 2 PROPHWYD LI AETH AH 

yn greadur tra gwancus am gig, felly yr oedd y Mediaid a'r Pers- 
iaid, medd Grotius, yn anrheithwyr ac yn yspeilwyr tra nodedig. 
Jer. li. 48, 56. " Efe a ymgyfododd ar y naill ystlys," neu efe a 
gyfododd un llywodraeth, fel y darllenir ar ymyl y ddalen. Cyf- 
eiria hyn, meddynt, at yr amgylchiad o fod y Persiaid, ar ddym- 
chweliad Babilon, o dan y Mediaid, ond iddynt yn fuan ymgyfodi 
uwch eu Haw hwy. " Ac yr oedd tair asen yn ei safn ef, rhwng ei 
ddanedd." Wrth yr asenan y mae Syr Isaac Newton yn deall 
teyrnasoedd Babilon, Lydia a'r Aipht, y rhai a ddarostyDgwyd gan 
y freniniaeth hon, o gorff pa un nid oeddent yn rhanau, neu aelod- 
au unedig. Cadarnhaent freniniaeth Persia fel y gwna asenau y 
corff, a chan faint y gorthrymder oedd arnynt, gellir dyweyd, eu 
bod rhwng dannedd yr arth. Yr oedd Cambyses, Ochus, ac eraill 
o'i thywysogion, mewn gwirionedd, yn fwy fel eirth nag fel dynion. 
" Wrthffrwyth bru ni thosturiant ; eu llygad nid eiriach y rhai bach." 
Esa. xiii. 18. Mae eu creulondeb yn nodedig yn hanesion yr oes- 
oedd. 

y drydedd freniniaeth a ddarlunir trwy anifail arall, tebyg i 
lewpard, " ac iddo bedair aden aderyn ar ei gefn ; a phedwar pen 
oedd i'r bwystfil ; a rhoddwyd llywodraeth iddo." Dyma frenin^ 
iaeth Groeg, yr hon dan lywyddiaeth Alexander Fawr, a fu drech 
na'r Persiaid, ac a gymerodd yr arglwyddiaeth ar eu hoi hwy. 
Priodol y cydmerir hon i lewpard, oblegid ei gyflymder, ei frychni, 
a'i wroldeb. Yr oedd buddugoliaethau Alexander yn rhyfeddol o 
gyflym. Dangosir ei gyflymder hefyd trwy fod ganddo bedair aden 
aderyn. Yr oedd eyflymder Alexander yn goresgyn gwledydd, a 
buandra ei ysgogiadau ar ei hynt filwraidd, yn un o'r nodweddiad- 
au hynotaf a berthynai iddo. Mewn ychydig o flynyddoedd y 
darostyngodd ran o Ewrop a holl Asia, i'w awdurdod. " A phed- 
war pen oedd i'r bwystfil" i ddynodi y pedair freniniaeth a godai all- 
an o'r freniniaeth hon. Cafodd amherodraeth Alexander ei rhanu, 
ar ol ei farwolaeth, rhwng pedwar o'i gadbeniaid. Rhoddwyd 
Macedonia a Groeg, i Cassander ; Thracia a Bithynia, i Lysymach- 
us ; yr Aipht i Ptolemy ; a Syria, i Seleucus. 

"A rhoddwyd llywodraeth iddo." Dengys hyn, medd Jerome, na 
feddiannodd Alexander mo'i amherodraeth, gymaint trwy ei lew- 
der buddugol, ond trwy ewyllys Duw. Heb hyny, pa fodd y gall- 
asai a deng mil ar hugain o wyr ddarostwng Darius a chwe' chan' 
mil ? A pha fodd heb ry w ddylanwad gwyrthiol, y gallasai fedd» 
iannu cynnifer o wledydci mewn amser mor fyrf 



AM HAD ABRAHAM. 63 

Y mae y bedwaredd freniniaeth yn cael ei darlunio trwy fwyst- 
fil ofnadwy, ac erchyll, a chryf ragorol, ac iddo ddannedd mawr- 
ion o haiarn. Yr ydoedd yn amryw oddiwrth y bwystfilod, y 
rhai a fuasai o'i flaen ef, ac yr oedd iddo ddeg o gym. Yn ol yr 
holl esbonwyr yn mron, yr amherodraeth Rufeinig a olygid wrth y 
bwystfil hwn. Yr oedd hon o natar a chyfansoddiad gwahanol i'r 
teyrnasoedd eraill, oblegid mai gwerin-lywodraeth ydoedd. Yr 
oedd hon yn " bwyta, ac yn dryllio, ac yn satbru y gweddill dan 
draed." Gwnaeth Macedonia yn dalaeth drethol i Rufain; felly 
Persia, Syria, a'r Aipht ; ac heblaw gweddillion amherodraeth 
Groeg, darostyngodd daleithan a theyrnasoedd eraill; a daeth i 
fod, mewn ystyr, yr hyn yr ymflrostiai y Rhufeinwyr ei bod, yn 
" terrarum orbis imperium," yn amherodraeth yr holl f yd. 

" Yr oedd iddo ddeg o gym." Deonglir hyn gan yr angel, " A'r 
deg corn o'r freniniaeth hon fydd deg brenin y rhai a gyfodant," 
adn. 24. Yn gyfatebol, ni a gawn fod amherodraeth Rhufain wedi 
ei chwalu yn ddeg o freniniaethau, naill a'i trwy goncwest neu 
etifeddiaeth ; ac ni ymddengys fod un freniniaeth amgen na'r ua 
Rufeinig yn cyfateb i'r daroganiad hwn. Ni oddef ein terfynau i 
ni ymhelaethu, trwy osod i lawr enwau y gwahanol freniniaethau 
hyny. Nid yw awdwyr yn cwbl gytuno yn y modd y cyfansodd- 
wyd y deg breniniaeth ; gall y darllenydd weled sylwiadau helaeth- 
ach yn ngwaith Esgob Newton ar y prophwydoliaethan. Yr un 
modd y bydd raid i ni fyned heibio i brophwydoliaethau eraill yn 
y llyfr hynod hwn, gan y cymerai i ni amser maith, a chyfrol fawr 
i wynebn yn deg a manwl iddynt ; awn rhagom, gan hyny, at bro- 
phwydoliaethau eraill, ag ydynt, fe allai, yn sicraeh eu deongliad, 
ac yn amlyeaeh eu cyflawniad. 

III. Prophwydoliaethau am yr Iuddewon, o ddyddiau Crist 

HYD Y DYDDIAU PRESENNOL. 

S"i a gawn yn yr xxviii. bennod o Deuteronomium ddarluniad 
prophwydoliaethol rhyfeddol o dynged yr luddewon trwy yr holl 
oesoedd. Mae y desgrifiad mor gywir a manwl a phe buasai yn 
hanes, ac nid yn brophwydoliaeth. Edrychai y prophwyd dan 
ddylanwad ysbrydoliaeth filoedd o flynyddoedd o'i flaen, a darlun- 
ir gyda chywirdeb digoll, pa bethau a ddygwyddai i had Abraham 
dros oesoedd y byd. Darlunir y drygau anifeiriol a ddeuai arnynt 
am wrthod yr Arglwydd eu Duw. Rhagfynegir goresgyniad eu 
gwlad, a gwarchead eu dinasoedd ; dywedir y deuai arnynt newyn, 
difrod a chaethiwed^-y diwreiddid hwy o'u gwlad, ac y gwasgerid 



64 PROPHWYDOLIAETHAU 

hwy trwy'rbyd ; a byddent ddarostyngedig i ortbrynider a gwartb, 
plaau, a gwallgofrwydd ; ac er hyn i gyd, na lwyr ddyfethid hwy, 
ond y byddent yn aros dros yr oesoedd meithion yn argoel goleu o 
gyfiawn farn Duw, yn erbyn pecbod, ac yn dystiolaetb sicr o wir- 
ionedd yr Ysgrytbyrau. 

1. Goresgyniad eu gwlad a gwarchead eu dinasoedd. — Yr Ar- 
glwydd a ddwg i'tb erbyn genedl o bell, sef o eithaf y ddaear, 
mor gyflym ag yr ebedai yr eryr; cenedl yr bon ni ddealli ei 
biaitb." Deut. xxviii. 49. Mae cymbwysder yn y brophwydoliaetb 
bon am y Caldeaid, a mwy fytb am y Rhufeiniaid. Cenedl o bell 
oedd, a cbyflym eu buddngoliaetbau ; cenedl o iaitb anadnabyddus 
iddynt. — " Cenedl wyneb-galed, yr bon ni dderbyn wyneb yr hen- 
afgwyr, ac ni bydd raslawn wrtb y llangc." Y cyfryw un yn 
neillduol oedd y Rbufeiniaid. Yr oedd gan y bwystfil hwn " ddan- 
nedd o haiam, ac ewinedd o bres." Dywed Josepbus fod Yespasian 
yn lladd pawb bob yn wr; beb drugarbau wrtb un oed, o wir 
ddygasedd at y genedl, ac oddiar goffa am y troseddau blaenorol ; 
gorcbymynai ladd y gwragedd yn ddiarbed, a llucbio y plant i 
lawr oddiar yr amddiffynfeydd. 

Am y genedl bon, y genedl bellenig a chreulawn hon, y dywed- 
ir yn mbellacb, " A bi a warcbae arnat ti yn dy boll byrth, byd 
oni syrtbio dy ucbel a dy gedyrn gaerau, y rbai yr ydwyt yn ym- 
ddiried ynddynt." Deut. xxviii. 52. Yn y gwarcbae a fu ar yr 
amddiffynfa yn Jotapata, gan Yespasian, cadfridog Rbufain, lladd- 
wyd 40,000 o wyr. Yr oedd boll Galilea eisoes yn nwylaw y 
Bbufeiniaid. Ond fel pe buasai amynedd Daw am roddi i'r genedl 
seibiant, unwaitb eto, i edifarhau, cyn rhoddi Jerusalem i'r gelyn, 
ymarbodd Yespasian yn ei bynt fuddugol. Ond os oedd y gelyn 
oddiallan yn ymaros, yr oedd yno elfenau cynhyrfus o fewn y gen- 
edl ag oedd yn dadsylfaenu ei heddwch. Gwyddai Yespasian byn, 
ac am byny nid oedd brys arno wynebu ar Jerusalem, ond gobiriai 
ei arosiad yn Cesarea nes bu ryfedd gan swyddogion ei fyddin, ac 
ofnent ei fod yn colli yr adeg i lwyr ddarostwng Palestina. Ond y 
Cad-lywydd craff a welai mai dyma oedd y moddion diogelaf i'w 
filwyr, a sicraf befyd iddo yntau gyrbaedd ei amcan. Yr oedd 
minteioedd o ysbeilwyr, y pryd hyny, yn gorlenwi y wlad. Cod- 
asai y dynion ffyrnig byn allan o ddilynwyr Judas y Galilead, ac 
adwaenid bwy wrth yr enw Selotiaid. Wedi iddynt anrbeitbio y 
wlad, cyrcbent yn lluoedd i Jerusalem, a cbyflawnent yno y 
gweitbredoedd mwyaf anfad a barbaraidd ; lladdent ac yspeilient 



AM HAD ABRAHAM. 65 

y dinaswyr wrtb en mynipwy, a gosodent ddybiriaid o'u nifer yn 
swydd yr arcboffeiriaid. O'r diwedd cododd y bobl yn eu herbyn. 
a lladdiadau arswydus a ganlynodd; syrtbiodd miloedd o'r din- 
asyddion, ac yn en mysg Ananias yr archoffeiriad. Dygasai y Se- 
lotiaid gyda bwy In o Idumeaid i Jerusalem, a syrthiasant gyda'n 
giiydd ar y bobl fel yr heidian o fwystfilod, i'w dyfetba, ac os 
gwrthodai neb o'r pendefigion, neu o'r gwyr ieuainge, en cyn- 
nortbwyo, fflangellent a dirdynent bwy, nes y byddai da gan y 
trueiniaid gyfarfod ag angan. Disgynodd y fath arswyd ar y bobl 
fel na feiddiai neb wylo ar ol y meirw. Dinystriwyd yn y modd 
yma ddeuddecg mil o'r trigolion. 

Yr oedd amrafaelion cbwerwon, a chelanedd anorphen, yn ffynu 
yn y ddinas, yn mysg y dinasyddion en hunain. Mynai rliai 
o'r Iuddewon roddi terfyn ar y rhyfel, rhag dyfetha yr holl 
genedl ; eraill a fytheirient gelanedd yn erbyn pawb; a lion 
oedd y blaid liosocaf, yn cynnwys dynion beilcbion, creulawn, a 
thra ysgeler. Dywed Josepbus, eu bod yn fwy fel ellyllon ufern, 
nag fel dynion. Yn y cyfamser, dywedai Yespasian, pan y cym- 
bellid ef i warcbae ar Jerusalem, mewn ffordd o ymesgusodiad, 
** Os aroswn ychydig ni a gawn lai o elynion. Mae Duw yn 
gwneyd gwell cad-lywydd i'r Rhufeiniaid na myfi." 

Y pryd byn yr oedd ansawdd tumewnol y ddinas yn erchyll an- 
nhraethol. Heblaw fod plaid jn ymladd yn erbyn plaid, a'r heol- 
ydd yn dylifo gan waed y trigolion, yr oedd newyn cynddeiriog 
yn anrheithio, a'r pla dinystriol yn ei ganlyn ; ac fel yr oedd y 
barnau arswydus hyn yn trymhau, felly cynnyddai cynddaredd y 
pleidiau ; o wir ddygasedd at eu giiydd difrodasant lawer o ym- 
borth, ac ymosodasant ar y trigolion gyda chreulondeb na chlybu- 
wyd erioed am ei gyffelyb. Chwilient y tai, ac as caent ymbortb ; 
Uaddent y preswylwyr am ei gelu : ac oni cbaent, gosodent arnynt 
yr arteithiau llymaf, gan baeru mai ei gelu a wneid. 

Pan geisiai neb ffoi allan o'r ddinas i ymuno ar Rhufeiniaid, 
delid, a lleddid bwy, gan y Selotiaid. Yr oedd y ifyrdd, yn y 
modd yma, wedi eu gorchuddio a cbelaneddau, yn pydru yn y 
gwres : yn y ddinas befyd yr oedd y cyrff meirwon yn rby luosog i 
gael eu claddu, ond yn llygru yr awyr gan eu sawyr! 

Wedi i Vaspasian gymeryd Uawer o ddinasoedd, a meddiannu 
ynmron yr boll wlad, a tbywallt gwaed lawer, ymbarolodd i ymos- 
od ar Jerusalem. Cyfryngodd rbagluniaetb dracbefn gan oedi yr 
ymosodiad, trwy i Yespanian gael ei alw adref i Eufain, a'i wneyd 



66 PROPHWYDOLIAETHAU 

ya amherawdwr; yn yr hwn amgylchiad, disgynodd llywyddiaeth 
y fyddin yn Judea ar Titus ei fab. Yr oedd trychineb Jerusalem 
yn tewychu fwy fwy. Yr oedd un loan, o Gischala, yn flaenor ar 
y mileiniaid o fewn y ddinas, a Simon, mab Giora, yn llywydd ar 
yr ysbeilwyr addiallan. Yr oedd yr olaf wedi anrheithio yr holl 
faes-drefi yn y mynydd-dir eisoes ; a daethai, weithian, yn erbyn 
Jerusalem. Yr oedd y Selotiaid o fewn, yn cario yn mlaen eu 
creulonderau ellyllaidd ; yn ymwisgo mewn dillad merch, a 
chleddyf neu ddagr ganddynt, yn trywanu pob un a gyfarfyddent, 
a Simon a'i lu yn anrheithio oddiallan. Y rhai a arosent yn y 
ddinas, a leddid gan loan a'i ganlynwyr ; a'r rhai a ddiangent, a 
leddid gan Simon. O'r diwedd cafodd Simon ddyfodfa i'r 
ddinas, a chyfarfu y ddwy blaid ffyrnig eu gilydd. Cododd 
trydedd blaid dan ly wyddiaeth un Eleazer, a rhyngddynt oil, llan- 
wyd heolydd y ddinas a gwaed— llosgwyd niferi inawr o dai a than, 
a difethwyd swm mawr o ^d ac ymborth. Yr oedd llynoedd o 
waed y rhai lladdedig o fewn cynteddau y deml. Rhwygid y 
preswylwyr rhwng y pleidiau cynddeiriog hyn, ymladdent a'u 
gilydd ar draws cyrff meirwon eu cyd-ddinaswyr, a pharai yr olwg 
ar y meirw i'w ffyrnigrwydd ymlosgi yn fwy angerddol ! 

Nesaodd Titus i warchae ar y ddinas ddiofrydedig. Amser y pasg 
ydoedd, pryd yr oedd lluaws mawr iawn o Iuddewon yn ymgyrchu 
i'r ddinas. Ni wnai hyn ond ychwanegu y trueni trwy ddifa yr 
ymborth, a lluosogi nifer y rhai lladdedig. A thra yr oedd y Rhuf- 
einiaid ffyrnig yn ymosod ar y ddinas gydag ymroddiad llwyr 
benderfynol, yr oedd yr haint, a'r newyn, a'r cleddyf, yn ysu oddi 
fewn. Anhawdd i neb ddyehymygu am eithafion trueni trigolion 
Jerusalem y pryd hwnw. Dyna'r " gorthrymder mawr, y fath ni bu 
o ddechreu y byd, hyd yr awr hono, ac ni bydd chwaith." Mat. xxiv. 
21. Dyna'r pryd, yn ol y brophwydoliaeth, "yr oedd y wraig 
dyner a'r foethus yn dy fysg, yr hon ni phrofodd osod gwadu ei 
throed ar y ddaear, gan foethau a thynerwch, yn oreuloni ei llygad 
wrth wr ei mynwes, wrth ei mab, ae wrth ei merch, ac wrth ei 
phlentyn a ddaw allan o'i chorff, a'r meibion y rhai a blanta hi : 
canys hi a'u bwyty hwynt yn ddirgel, pan ballo dim arall yn y 
gwarchae ac yn y cyfyngdra." Deut. xxviii. 56, 57. Darllenwn am 
wraig o fonedd, o'r enw Miriam, yr hon a fFoisai i'r ddinas, fel y 
gwnaethai llawer eraill, am nodded rhag cyflafan rhyfel, yn lladd ei 
phlentyn sugno, ac yn ymborthi arno. Gwnaeth hyn hefyd yn ddir- 
gel ; wedi iddi ferwi a bwyta y naill haner, cuddiodd yr hanner ar- 



AM HAD ABRAHAM. 6? 

all ; gwnaeth hyn yn ol y rhagfynegiad, wedi pallu pob dim. Dyma 
ddyddiau y gorthrymder mawr ! Wele y newyn, yr haint, a chledd- 
yf y pleidiau cynddeiriog yn dyfetha o fewn, a'r gelynion crenlawn 
yn dyfetha oddi allan, nes dinystrio nifer dirif o'r bobl. Tra yr oedd 
y gyflafan echryslawn yn ffynu oddi mewn, ymlithrai rhai trueiniaid 
allan, wedi nos, i'r dyffryn, i gasglu ychydig lysiau. G-orchy myn - 
ai Titus eu dal, eu fflangellu, eu dirdynu, a'u croeshoelio o flaen 
muriau y ddinas. Dalient 500, ao weithiau fwy, bob dydd ; a'r 
milwyr, gan eu dygasedd at yr Iuddewon, a'u hoelient yn mhob 
ystum ar groesau, nes, medd yr hanes, " nad oedd eroesau i'r cyrff, 
na lie i'r eroesau." Onid oedd yma argoel o daledigaeth cyfiawn 
farn Duw ? gwaed yr un croeshoeliedig a ddaethai arnynt hwy a'u 
plant ! 

Pan y gwelodd Titus na allai gymeryd y ddinas trwy drais a 
grym arfau, ac na allai lwyddo gyda'r Iuddewon chwaith i ymos* 
twng, efe a benderfynodd adeiladu mur uchel o amg}dch ogylch yr 
holl ddinas, a newynu y trigolion, naill ai i ymostwng neu i farw. 
Gwnaed mur o bum' milldir o hyd mewn tri diwrnod gan y fyddin 
fawr, a thrwy h3my gwiriwyd geiriau Crist, " Canys daw y dyddiau 
arnat, a'th elynion a fwriant glawdd o'th amgylch, ac a'th amgylch^ 
ant, ac a'th warchaeant o bob parth." Luc xix. 43. Bellach nid 
oedd obaith am ddiangfa : yr oedd teuloedd cyfain yn cael eu medi 
i lawr, y tai yn 11 awn o wragedd a phlant meirwon, a'r ystrydoedd 
yn llawn o gyrffyr hen wyr. Ni feddyliai yr un gladdu y Hall; nid 
oedd na dagrau nac ochain, na llais wylofain. ond dystawrwydd 
nosog fel cysgod angau, ddaliai y ddinas. 

Ymdrechodd Titus a'i holl egni i arbed y deml : eto, er ei holl 
ymdrech, gan y mynai rhagluniaeth, meddai Josephus, cymerodd 
un o'r milwyr bentewyn tanllyd, ac oddiar ysgwyddau ei gydfilwr, 
a'i lluchiodd trwy y ffenstr i un o'r ystafelloedd a gylchynai y cysegn 
ac yn ebrwydd rhoddwyd yr holl ochr ogleddol ynfflam. Ceisiodd 
Titus gan y milwyr ddiffodd y tan, deisyfodd arnynt — bygthiodd, ie, 
curodd hwynt; ond y cwbl yn ofer. Yna aeth ei hun i'r deml, ac 
i'r cysegr sancteiddiolaf, a rhagorai gorwyGhder ysplenydd y lie yn 
mhell ar ddim a gly wsai am dano erioed. Achubodd y canwyllbren, 
bwrdd y bara gosod, allor yr arogl-darth, y rhai oeddynto aurpur, 
a llyfr y gyfraith wedi ei amdroi mewn sidan eur-blethedig. Ar ei 
ymadawiad o honi, ysbeiliwyd a llosgwyd y gweddill, a galanastra, 
echrydus a ddilynodd hyn. Trengodd miloedd ar filoedd : rhai yn 
y fflaraaiijrhai oddiar y muriau a nenau y tai,a mwy trwy y cleddyf,$ 



68 PROPHWYDOLIAETHAU 

yr hwn ni arbedai nac oed, rhyw, Da sefyllfa. Rhoddwyd y ddina3 
i fyny i'r milwyr, y rliai a'i hysbeiliasant, ac a'i gosodasant ar dan 
yn mhob cwr ; dinystriasant bawb a syrthiaa i'w dwylaw. Ar yr 
l^eg o fis Gorphenaf, y peidiodd yr offrwm gwastadol, ae ar yr 
28ain, y taniwyd rhan o'r deml. Ymosodwyd ar y rhan uwchaf o'r 
ddinas a'r palas breninol ar yr 20fed o Awst, a pharhaodd yr ym- 
gyrch hyd y 7 fed o Fedi. Yn yr ysbaid hwn daeth at Titus 40,000 
o'r dinasyddion tlodion, i erfyn ei nawdd, ac yn eu plith, niae yn 
debyg, y r eglwys Grist'nogol ; a chawsant ganiatad i ymsefydlu lie 
y gwelent yn dda. 

" Ni wnaethpwyd dan yr holi nefoedd fel y gwnaethpwyd yn 
Jerusalem." Os bu trychineb erioed yn y byd, fe fa yn Jerusalem. 
Os cafodd drygioni ei rwysg yn mblith d} T nion erioed, fe gafodd ei 
rwysg yn Jerusalem. Os bu amlygiad erioed o'r hyn ydyw ealon 
dyn, wedi ei adael gaa Ddaw, fe roddwyd yr amlygiad hwnw yn 
Jerusalem. Daeth digofaint Duw, " ar y bobl a laddasant Dywysog 
y Bywyd,ac a groeshoeliasant Arglwydd y G-ogoniant, hydyreithaf." 

Wedi i'r Rhufeiniaid orphen lladd a llosgi, gosodwyd hwynt ar 
waith i ddifrodi y ddinas ; a hyn a wnaethant mor llwyr, na adawyd 
i sefyll, ond dara o'r mar gorllewinol, yn goffadwriaeth i oesoedd a 
ddeuai o'r hyn a fuasai nerch y ddinas, a medrusrwydd y buddugol- 
iaethwr. Heblaw y darn mur hwn, nid oeid dim wedi ei adael a 
allasai arwyddo fod y lie wedi ei breswylio erioed: ie, pan ddi- 
gwyddodd Titus, ar ol hyn, dd}^fod heibio, a chanfod mor llwyr a 
fu yr aarheithiad, fe wylai yn hidl, gan regu y dyhirod a'i gwnaeth 
ef yn awdwr o bono. Gwiriwyd yma eiriau ein Harglwydd wrth 
un o'i ddysgyblion, " A well di yr adelladau mawrion hyn ? Ni edit 
maen ar faen, aW nis datodir" Mare xiii. 2. Dywedir gaa Mai- 
monides yrluddew, dda; fod iTerentius Rufus, un o filwyr Rhufain, 
aredig sylfaeni y deml, a thrwy hyny y gwelwn gyflawni y bro- 
phwydoliaeth, "Am hyny o'ch achos chwi yr erddir Sion fel maes, a 
Jerusalem fydd yn gameddau" Micah iii. 12. 

2. Prophwydwyd yn eglur am wasgariad y genedl luddewig, gan 
Moses aW prophwydi. " A thi a fydli ar wasgar dros holl deyrnas- 
oedd y ddaear ;" a thrachefn, " A'r Arglwydd a'th wasgar di yn 
mhlith yr holl bobloedd, o'r naillgwri'r ddaear, hyd y cwr arall i'r 
ddaear." Deut. xxviii. 25, 64. " A'r Arglwydd a'ch gwasgar chwi 
yn mhlith y bobloedd, chwi a adewir yn ddynion anaml yn mysg y 
cenedloedd." Deut. iv. 27. Medd Jeremi, pen. ix. 15, 16, "Am 
hyny fel hyn y dywed Arglwydd y lluoedd, Duw Israel, Wele mi a'u 



AH HAD ABRAHAM. 69 

bwydaf hwynt, y bobl hyn, a wermod, ac a'u diodaf hwynt a dwfr 
bustl. Gwasgaraf hwynt liefyd yn ruysg cenedloedd nid adnabuant 
hwy na'u tadau: a mi a ddanfonaf ar eu hoi hwynt gleddyf, hyd 
oni ddyfethwyf hwynt," rt Myfi a cgrynaf dy Israel yn mysg yr 
holl genedloedd." Amos ix. 9, 

Xid oes dim yn amlyeach yn yr Ysgrythyrau na'r prophwydol- 
iaethau am ddiwreiddiad had Abraham o'u gwlad, a'u gwasgariad 
rhyfeddol dros yr holl ddaear. Xid oedd llosgiad y deml, a dinystr- 
iad din as Jerusalem, er maint y trychineb, ond dechreuad eu gofid- 
iau. Byfethwyd ar ddinystr Jerusalem tua chant a mil o filoedd, a 
bernir i ddau cant o filoedd yn ychwaneg eyrthio yn y rhyfel a 
ddilynodd. Dinystriodd y Ehufeiniaid eii dinasoedd, ac anrheith- 
iasant eu gwlad; ac am y rhai a ddiangasant oddiwrth y newyn, yr 
haint, a'r cleddyf, ymlidwyd hwy o'u hanfodd allan o Judea, a 
ffoent fel crwydriaid digartref i'r holl wledydd cylchynol. Eto, 
teimlent ymlyniad wrth y wlad a feddiannodd eu tadau • am gyn- 
nifer o oesoedd, y wlad yr edrychent ami fel treftadaeth o osodiad 
dwyfol i'w hepil hwy, ac ni ollyngent eu gafael o honi ar unwaith, 
na thrwy ddim nn dymchweliad pa mor fawr by nag. Er maint a 
ddyoddefasant yn y celanedd a ddaeth ar eu pobi, yr ysbeiliad a fa 
ar eu meddiannau.y diddymiad a wnaed ar en hawdurdod, a'r*dystry w 
a ddaeth ar eu prif ddinas, ac ar eu gwlad oil, gan Titus ; eto, buan yr 
edrychodd yr Iuddewon diangol ac alltudiedig, gyda llygaid hiraeth- 
lawn, ar eu gwlad, a choleddent eilwaith yr amcan o ddychwelyd 
iddi. Gan gau eu llygaid rhag canfod mai Iesu o Nazareth oedd y 
gwir Fessiah, edrychent am Fessiah i ddyfod, yr hwn a'u hadferai 
i'w gwlad, a deyrnasai arnynt yn Jerusalem, ac a adferai iddynt yr 
holl freintiau a gollasent, gyda chwanegiad atynt. Prin yr aethai 
triugain mlynedd heibio wedi dinystr eu teml, nes y cododd gau 
Fessiah yn eu mysg, yr hwn a gymerodd yr enw Barchochebas, sef 
mab y seren, gan ddysgu y bobl i gymhwyso ato ef brophwydol- 
iaeth Balaam, "Daw seren o Jacob." Xum. xxiv. 1*7. Cyffrowyd 
gweddillion y genedl gan obaith gau am Fessiah a Gwaredwr cadarn, 
a chan orthrymder creulawn eu darostyngwyr, i wneuthur cais 
gryrnus, egniol, ac unedig, i ad-ennill Judea, ac i fwrw ymaith iau 
y Ehufeiniaid, ag oedd yn eu llethu yn mhob man ; a thrwy hyny, 
ddiangc rhag iddynt hwy a'u gwlad gael eu dinystrio yn llwyr. 
Ymgasglodd lluoedd lawer dan faner y Messiah gau hwn ; codasant 
yn erbyn awdurdod y Ehufeiniaid, a rhyfel echryslawn a ganlyn- 
odd. Parhaodd y rhyfel ddwy fiynedd ; ymdrechodd y bobl an- 



lQ 



PROPHWTDOLIAETHAU 



nedwydd yn egn'iol, megys am y tro olaf am byth i ymddiosg odd!' 
wrth orthrymder y gelyn ; ond perffeithio eu dymchweliad a 
wnaed, a gwneyd eu gwasgariad ya fwy cyflawn a llwyr. Heidiodd 
lluoedd Rhufain eilwaith dros yr holl wlad, fel cenllif orwyllt y 
gorchuddiasant y tir, a deg a deugain o ddinaseedd, ag oeddent yn 
dechreu dadebru o'u gwywdra^ a ddymchwelwyd hyd y llawr, a 
lladdwyd a, min y cleddyf 580,000 o Iuddewon, heblaw nifeiri rhy- 
feddol trwy afiechyd, newyn, a than I Llusgwyd y gweddill i all- 
tudiaeth, o gwertliwyd hwy yn gaethion yn mlilith yr boll bobb 
oedd. Cyflawn wyd yma eiriau y brophwydoliaeth, " Hyd oni 
anrheithir y dinasoedd heb drigianydd, a'r tai heb ddyn, agwneuth- 
ur y wlad yn gwbl anghyfannedd" Esa. vi. 11. " Yr holl ddinas- 
oedd a adewir, ac heb neb a drigo ynddynt." Jer. iv. 29. " Yna 
y dywedir — yr Arglwydd a'u dinystriodd hwynt o'u tir mewn dig- 
ofaint, ac mewn digter, ac mewn Hid mawr." Deut. xxix. 28. Cy- 
hoeddodd yr amherawdwr Adrian gyfraith i warafun i Iuddew 
osod ei droed yn Jerusalem, nac ychwaith i ddynesu i'r cyffiniau, 
fel ag i gael golwg arnL Mae paganiaid, Cristionogion a Mahomet- 
ahiaid, yn olynol wedi meddiannu Judea. Daeth i fod yn j'sglyf- 
aeth i'r Saraceniaid, hiliogaeth Ismael, ond ni chaniatawyd eto i 
blant Israel ei meddiannUj er mai iddi y mynent ddyfod yn anad 
un man arall, ac mai ynddi y mae yr unig lanerch y gallant gyf- 
lawni defodau eu crefydd. Yn ysbaid y deunaw can' mlynedd yn 
mron ag sydd wedi treiglo heibio> er pan eu diwreiddiwyd hwy o'u 
gwlad, mae cyfnewidiadau mawrion wedi dygwydd mewn taleithau 
a gwledydd, a llawer o dylwythau wedi diflanu o'r golwg, ond ar 
yr Iuddewon yn unig y mae y dynged yn aros, na fyddent ond all* 
tudion yn ngwlad eu hynafi aid ; ac os caniateid i ambell un ym- 
daith yno, cyferfydd a mwy o sarhad yn y wlad hono nag mewn 
un wlad arall. Cafodd un Benjamin o Tudela allan, yr hwn a 
deithiodd trwy ranau helaeth o Ewrop ac Asia, yn y 12fed canrif, 
fod yr Iuddewon yn dyoddef gorthrymder yn mhob man, ond yn 
enwedig yn y Tir Sanctaidd. Ac hyd y dydd hwn, mae yr Iuddew- 
on a breswyliant yn Nghanaan, neu a gyrchant yno mewn henaint, 
fel na chladder eu hesgyrn mewn gwledydd estronol, yn cael eu 
trin yn greulawn gan y Groegiaid, yr Armeniaid a'r Ewropiaid ; 
tra y mae ymddygiad trahaus y Mahometan tuag atynt, a'u sefyllfa 
isel, warthus a diymadferth hwythau, yn dynodi cymhwysder geir- 
iau y brophwydoliaeth i'r by w. " Y dyeithr a fyddo yn dy fysg a 
ddring arnat yn uchel uchel j a thi a ddisgyni yn isel iseL" Deut 
xxviii, 43. 



AM HAD ABRAHAM. H 

Mae eangder a chyffredinolrwydd eu gwasgariad hefyd yn dra 
hodedig. Prophwydwyd y gwasgerid hwy dros holl deyrnasoedd y 
ddaear — yn mhlith y bobloedd — o'r naill gwr €f ddaear hydy cwr arall 
t'r ddaear — myfi a ogrynaf dy Israel yn mysg yr holl genedloedd. Ac 
er eu chwalu dros y byd, parhaut yn bobl wahaniaethol oddiwrth 
bawb. Nid oe3 gwlad ar wyneb y ddaear heb yr Iuddew. Ceir 
hwy yn Ewrop, Asia, Affrica, ac America. Dinasyddion y byd yd- 
ynt ; eto heb un wlad ganddynt. Md oes na mynydd, nac afon, 
diffaethwchj na mor, yn gosod terfynau i'w erwydriadau hwy. 
Maent yn Uuosog yn Poland, Holand, Rwssia, a ThwrcL Ceir hwy 
yn ananilach yn Germany, Spaen, Ffraingc, a Phrydain. Gadawyd 
hwy yn ddynion anaml yn mysg y cenedioedd yn Persia, China, ac 
India. Cynniweiriant wledydd oerion yr ia, a thywod llosgedig y 
diffaethwch. Clywir am danynt gan y teithiwr mewn gwledydd 
na chyrhaeddir hwy ganddo ef ei hnn^ yn nghanol perfeddion Aff- 
rica. Pel hyn mewn modd rhyfeddol, y gwiriwyd y brophwydol- 
iaeth yn ngwasgariad maith ac arswydus y bobl hyn. 

3. Mae y brophwydoliaeth yn eglur am anghyfaneddiad gwlad 
Judea. 

" Gwnaf eich dinasoedd yn anghyfanedd, ac a ddinystriaf eich 
cysegroedd." Lef. xxvi. 31. "A mi a ddinystriaf y tir, fel y 
byddo aruthr gan eich gelynion — a'ch tir fydd ddiffaethwcb, a'ch 
dinasoedd yn anghyfanedd. Yna y mwynha y tir ei Sabbothau yr 
holl ddyddiau y byddo yn ddiffaethwch, a chwithau a fyddwch yn 
nhir eich gelynion ; yna y gorphwys y tir, ac y mwynha ei Sab- 
bothau." Lef. xxvi. 32 — 34, 43. " Ie, yr holl genedloedd a ddy- 
wedant, Paham y gwnaeth yr Arglwydd fel hyn i'r tir hwn? pa 
ddigter yw'r digofaint mawr hyn?" Deut. xxix* 22—24. " A hwy 
a syrthiant trwy fin y cleddyf, a chaeth-gludir hwynt at bob cen= 
edlaeth ; a Jerusalem a fydd wedi ei mathru gan y cenedioedd, hyd 
oni chyflawner amser y cenedioedd." Luc. xxi. 24. Edryched y 
darllenydd y manau isod, a chaiff luaws o ddaroganau Ysgrythyr- 
ol am y difrod a'r anghyfanedd- dra a ddeuai ar Judea, am bechod- 
au ei phreswylwyr.* Dybenai y brophwydoliaeth gan Malachi, 
trwy alw ar Israel i gofio cyfraith Moses fy ngwas — y deddfau, a'r 
barnedigaethau — rhag i mi ddyfod a tharo y ddaear (neu y tir) a 
melldith. Mai. iv. 4. Mae y felldith i aros ar y tir cyhyd ag y 

* Esa. v. 6, 9, 10, 17 ; vi. 11—13 ; x. 23 ; xvii. 4—6 ; xxiv. 1, 3—11, 13 ; xxxii 
10—15; xxyii. 10, 11 ; xxxiii. 8, 9. Jer. iv. 20, 26—28 ; xii. 4, 7, 10—13; xix. 8.. 
Ezec. vi. 3, 6, 14 ; vil 24 ; xii. 19. Joel i. 2—4, 10, 12 ; ii. 25 26 k Amos vii. 8, 9 : 
v. 3, 5. 



72 i>febPHWYDOLIAETHAU 

bydd Israel ar wasgar, ac i ddybenu pan y dychwelir hwy i'w 
gwlad. Darlunir hefyd yn y prophwydoliaethau hyn, pa fath a 
fyddai preswylwyr y Tir Sanctaidd, tra y byddai yr ben breswyb 
wyr yn wasgaredig dros y byd. 

Mae anghyfanedd-dra Judea a'i diffrwythdra prcsenol yn rhy- 
feddod. Mae ei tblodi a'i diffrwythdra mor bynod, nes mae gelyn- 
ion Cristionogaetb wedi ceisio profi, mai ammbosibl ydyw fod yr 
banes a gawn yn yr Ysgrytbyr, am ei pboblogrwydd a'i ffrwyth- 
londeb blaenorol, yn wir. Mae ei diffrwythder presenol yn ainlwg 
i bawb, a chyd-dystiolaethir am dano gan deithwyr o bob math, fel 
nad oes lie i ambeu : i ocbel grym y gwirionedd, nid oedd gan Vol- 
taire yr anffyddiwr, ond baeru mai diffrwyth ydoedd bob amser r 
Ond i'r haeriad disailhwn, y mae genym wrth* dystiolaeth Volney, 
anffyddiwr arall, yr bwn a fu yn tcithio'r gwledydd byn. Cawn 
hefyd dystioliaeth Gibbon, yr hanesydd anffyddiog, yn cadarnhau y 
desgrifiad a ddyry Volney o'r wlad. Lleferir am y wlad gan y 
ddan olaf hyn fel gwlad hyfryd ei hinsawdd, a ffrwythlawn ei thirj; 
un a gyfrifir o'r fath hyfrydaf, ac a fernid gan y Groegiaid a'r Rhuf- 
einiaid fel y brydferthaf o'u taleithiau, ac nid islaw i'r Aipbt ei hun 
Medd Strabo,* " Mae y wlad gerllaw Jernsalem yn wir yn greigiog, 
ac i'r olwg yn ddiffrwyth, ac weithian yn berffaith ddiffaith; eithr 
fe wnaed llechweddau y mynyddau mwyaf diffrwyth yn ngbymy- 
dogaeth Jerusalem, yn ffrwythlawn, trwy ffnrfio arnynt fath o rod- 
feydd grisiog, {terraces) yn ymgodi y naill uwchlaw y Hall, lie y 
pentyrwyd pridd lawer, trwy ddirfawr lafur." Meddai Dr. Clarke, 
x ' me wn unrhyw ran o Judea, fe welir yn fuan, effaith cyfnewidiad 
er gwell yn y llywodraeth, trwy y gwneir gwastad -diroedd di- 
ffaeth yn faesydd ffrwythlawn. Dan lywodraeth ddoeth a da, 
byddai cynnyrch y wlad uwchlaw dychymyg." Ac heblaw tystiol- 
aeth haneswyr am yr hyn a f u y wlad hon, y mae olion lawer fw 
eael yn awr, yn mhob parth o honi, yn profi tu hwnt i bob dadl, 
mai gwlad ami iawn ei thrigolion ydoedd. Mae adfeilion ei dinas- 
oedd yn ddirif; mae y rhodfeydd grisiog ar lechweddau y bryDiau, 
a'r gwinwydd, a'r olewydd gwylltion, a geir ar fynyddoedd pell- 
enig ac anghysbell y wlad, yn profi fod eu sefyllfa bresennol yn 
anuhraethol islaw a fu gynt. Pa fodd ynte y gallwn roddi cyfrif 
am y gwahaniaeth ? A pha fodd hefyd y gallwn roddi cyfrif am 
hir barhad ei diffaethder, gan nad oes dim yn ei hinsawdd, na'i 

* Awdwr Groegaidd, daeaiydd'wr enwog, a philosophydd, yr hwn oedd yn by w 
yn nyddiau Crist 



% AM HAD ABRAHAM. *73- 

phridd, na'i sefyllfa, yn anfanteisiol ? A pha gyfrif a roddir fod 
liyn wedi ei ragfynegi am dani gannoedd lawer o flynyddoedd cyn 
iddo gymeryd lie ; a phryd nad oedd un arwydd eto o'r fath gyf- 
newidiad ? Er hyfryded ydyw yr hinsawdd, a firwythloned ydy w 
y tir, a phrydferthed ydyw gwyneb y wlad; er mor hawdd dan 
lywodraeth reolaidd a fyddai ei gwneyd yn wlad gyfoethog a gall- 
uog ; eto, y mae yn aros trwy yr oesoedd yn gofarwydd sefydlog 
ao amlwg, o bechadurusrwydd plant Israel, ac o wirionedd dwyfol 
yr Ysgry thy rail sanctaidd. 

Aeth y gair o enau y digelwyddog, y goresgynid y tir g an estron- 
iaid, y mathrid ef gan y cenedloedd, y deuai arno drychineb ar ddry- 
diineb, a dinystr ar ddinystr, nes anrheithio y tir, a hyn oil am 
anwiredd y rhai a breswylient ynddo. Dygwyd anrlieithiad mewn 
rhan, ac am dymbor, ar y wlad, gan y Caldeaid. Tlodwyd hi dra- 
ehefa gan gribddeliad a thrais breninoedd Syria a'r Aipht. Bu yn 
hir dan iau haiarnaidd y Rhufeiniaid. Amrafaeliai y Persiaid i'w 
plierchenogi. Ond mewn oesoedd diweddarach daetli dinystrwyr 
Hwyrada na neb o'u blaen, i'r wlad ddiofrydedig, i berffeithio yr 
anrheitliiad. Yn y flwyddyn 622 goresgynwyd ac anrheithiwyd hi 
gan yr Arabia! d, dan faner Mahomet. Er y pryd hyny, y mae wedi 
ei hei-ill a'i hadenill gan walianol bleidian ; mae wedi ei goreSgyn, 
a'i goresgyn drachefn, gan ryfelwyr y groes o Ewrop, a chan y 
elukes o'r Aipht ; y mae wedi ei hanrheithio gan y Tarfcariaid, ac 
wedi di&gyn yn y diwedd i ddwylaw y Tyrciaid. 

Anghyfaneddid y dinasoedd. Yn nnol a thystiolaeth yr hell 
d^eithwyr, gellir galw Judea yn faes o adfeilion. Oddiar fynydd 
Tabor gwelir gwastadedd maith wedi ei fritho ag olion maes-dreii, 
tyran. a cliarneddau. JMid oes o ddinasoedd hynod CapernauBaJBeth- 
saida, Tariehea, a Bethania, ond adfeilion aftuniaidd. I\id yw 
Cana ond pentref gwael, ac ni cheir yn Tecoa ond mnrddynod hen 
, iau gwych. Mac dinasNain yn bentref. Mae'r hen Lyda yn 
bentwr o adfeilion afluniaidd, ac yn argoeii lie wedi ei anrheithio 
gan dan a rhyfel. Beroir wrth olion hen Arimathea, fed y ddinas 
hono yn bedair miildir a banner o gylch, ond yn awr bra:: yn ga:\n- 
tddan. Mae Cesarea, nnwaith. mor enwog, yn anghyfanedd-dra dyo- 
taw. " Is id oes greadur," medd Dr. Clarke, " ond y ilwynogod, a 
bwystfilod rheibus, yn anneddu, o fewn llawer o fxiidiroedd, i'r lie ; 
ac o'r murddyn y ceir meini, pa bryd bynag y byddai eisiau defn- 
} T ddiau adeiladn yn Acre." Mae Tiberias ymron wedi ei gads si, ac 
nid oes olion i'w caei o'r trefydd a frith ai lanau y ! ' ■- yy Mae 

6 



1&> PROPHTOTDOLIAETHAU 

Zabulon yn bentwr. Mae adfeilion Jericho yn gorchuddio milldir 
ysgwar/ond yn anghyfanedd-dra llwyr ; nid oes coeden oun math, 
aphrin y ceir napherthnagwyrddlesni yn agos i'r lie anrheithiedig. 
Nid yw Bethel ar gael. Ki cheir yn adfeilion Sarepta, ac amrywiol 
oddinasoedd cyfagos, ond gweddillion gwael ; ac nid ' oes arwydd 
fod yno drefydd wedi bod ond y pentyrau cerig, a darnau o gol- 
ofnau maen. Fe geir, mewn rhai manau, olion heolydd, ac arwydd- 
ion o olwynion cerbydau, ac adfeilion temlau, bathaUj poBtydd, a 
chladdfeydd, heb ddim sicrwydd pa dref neu ddinas a fu yn y lie* 
gan mor llwyr ydyw yr anghyfanedd-dra. 

" Yna y mwynhd y tir ei Sabbothau yr holt ddyddiau y byddo yn 
ddiffaethwch" Dan gyfraith Moses yr oedd y seithfed flwyddyn i 
fod yn Sabboth gorphwysdra i'rtir, nid oedd hau y maes, na thori 
y winllan, Lef. xxv. 4. Y cyfryw Sabbothau meithion a fwynheir 
ynawrgan wlad yrHebreaidl Y wlad yr amaethid gynt bob 
llanerch ami ; y gwneid y bryniau yn erddi, ac y gorchuddid y 
creigiau aphridd; ac ybyddaipob llygedyn yn siriolgan gynnyrch 
a ffrwyth, wele hon yn awr yn gorwedd yn anrheithiedig, heb ei 
thrin na'i hau ; ac wedi bod felly ganrifoedd ar ol eu gilydd; ac i 
aros yn syndod anghyfaneddol, tra bydd Israel ar wasgar yn mhlith 
y bobloedd. Mae y felldith wedi disgyn, yn ol y brophwydol* 
iaeth, ar fynydd a bryn, ar yr afonydd a'r dyffrynoedd, a'u pryd- 
ferthwch wedi diflanu. Yn y fan y trigai y preswylydd gynt mewn 
heddwch, bob un dan ei winwydden a'iffigysbren ei hun, mae gor- 
mes y Twre, a rhuthriadau ysbeilgar yr Arabiaid, sef y rhai olaf y n 
rhestr faith y gorthrymwyr, wedi gwneyd y cwbl yn un maes o 
anghyfanedd-dra digymysg. Mae gwastad-dirEsdraelon,yn dri chan* 
milldir o fesuriad arwynebol,yn unigrwydd dystaw, ac yn ddiffaeth- 
wch llwyr. Mae godidawgrwydd Carmel a Saron, wedi diflanu* 
Mae tylwythau anwar yr Arabiaid yn cynniwair yn ddireol ar hyd 
y wlad, ac yn porfau eu deadelloedd ar wellt naturiol ei thiroedd 
breision. Mae pob hen derfyn wedi ei symud ag a fyddai yn dynodi 
y tiroedd. Nid oes yma gyfraith, nac amddifFyniad i fywyd na<3 
eiddo. Mae y dyffryndir yn ddidriniaeth ; collodd y bryniau eu 
gwyrddlesni, a llifa'r afonydd trwy ororau diffaith a disathr. Pob 
anurddiad yn ngallu dyn a wnaed ar Tabor brydferth: a Channel 
sydd yn drigfa anifeiliaid gwylltion. " Rhaid," meddai Yolney, " i'r 
amaelhwr hau ei dir, a'r dryll yn ei law, ac ni heuirdim mwy nag 
a fyddraid i gadw bywyd." Dywed Dr. Clarke, fod y ddaear wedi 
ei gorchuddio a nifer dirif o amrywiaeth ysgall. Oddiar yr uchel- 



AM HAD ABRAHAM. T& 

fanau cyfagos i Jerusalem, ni chanfyddir end ditfaethweh gwylltj 
ysgythrog, a mynyddig. Dim deadelloedd yn pori : dim coedydd' 
a Uysiati yn gwisgo y llechweddau : dim ffrydiau yn cerdded rhwng 
y bryniau ; ond un olygfa o ddiffaethdir ty wyll a barbaraidd. Ofer 
ydyw lluosogi profion. Digon ydyW dyweyd, fod y wlad wedi ei 
meddiannu gan y Tyrciaid, ac wedi ei hysbeilio gan yr Arabiaid er 
ys oesoedd. 

u Ac mi a'i rhoddaf yn Haw dyeithriaid yn ysbail, ac yn anrhaith 
i rai drygionus ytir" Ezec. vii. 21. " Anrheithwyr a ddaw iddi, ac 
a v i haloganV adm 22. "Bugeiliaid lawer a ddystryWiasant fy 
ngwinllan ; sathrasant fy rhandir, fy rhandir dirion a wnaethant 
yn ddiffaethwch anrheithiol," Jer. xii. 10. Yn lie bod o dan lyw- 
odraeth reolaidd, a pharhaus, y mae Judea wedi bod yn faes gor- 
esgyniadau mynych, yn dWyn iddi restr o genedloedd estronoh Pan y 
cymerwyd y wlad oddiar y Mamelukes Aiphtaidd, gan y Tyrciaid, 
edry chant arm fel anrhaith oddiar elyn; a hyd yma nid y w y llywodr* 
aeth yn dangos nemawr o anfoddlonrwydd i'r ysbeiliad cyson sydd 
ynddi, gan ei fod yn eynnyrchu elw iddynt. Ac heblaw y rhuthridau 
olynol gan genedloedd eetroDol, a'r ysbeiliad rheolaidd gan ormes- 
deyrn, y mae achosion eraill yn gwasanaethui anrbeithiad y wlad. 

Mae bugeiliaid lawer yn ei dystrywio, yn ol y brophwydoliaeth. 
Math o grwydrwid, tebyg i gipsies ein gwlad ni, y w y bugeiliaid hyn. 
Mae lluoedd o honynt yn cynniwair gwlad Canaan, ac yn sathru 
rhandir yr Arglwydd. Syniudaut, o fan i fan, gyda'u deadelloedd, 
gan ysbeilio pob peth o fewn eu eyrhaedd. Mae minteiodd o'r dy- 
eithriaid hyn yndylifo dyWysogaethau Aleppo a Damascus ; eraill 
ydynt Arabiad anwar, direol, a digyfraith ; yn ymsymud o le i le, 
megys o ddyben i sathru y wlad dan eu traed* Mor eglur y cyf- 
lawnwyd y brophwydoliaeth. 

"Cyfyd drain a tnieri ar dir fy rnhobl" Esa. xxxii. 13. Meddai Vol- 
ney, " nid y w y tir yn dwyn dim ond mieri a wermod." Y mae perthi 
drainiog, o'r enw Merar, a'u cyffelyb, yn lluosog iawn dros holl 
wastad-diroedd a bryniau anrheithiedig Palestina. "Mae holl fro Tib- 
erius," medd Burchardt,"wediei gorchuddio a phrysgwydd drainog.'' 

" Eichffyrdd a wneir yn anialwch" Lef. xxvi. 22. " Aeth y prif- 
ffyrdd yn ddisathr; darfu cynniweirydd llwybr" Esa. xxxiii. 8. Yr 
oedd yn rhaid fod y cynniwair rhwng ynaill ddinas athref boblog 
a'r Hall, yn fawr iawn yn y dyddiau gynt, o fewn y wlad hon : ac 
yr oedd cynniwair yn fwy fyth trwy y mynych gyrchu a fyddai i 
Jerusalem ar y gwyliau gosodedig, o bob cwr i'r wlad. Yr oedd y 



76 PROPIiWYDOLIAETHAtJ 

ffyrdd, gan hyny, wedi en llenwi yn y wlad hon yn fwy na gwledydd 
eraill. Ac yn amser Esaiah, pryd y traddodwyd yr olaf o'r pro- 
phwydoliaethau hyn, yr oedd y wlad yn " llawn o feircli, ac nid oedd 
dyben ar en cerbydau," Esa. ii. 1. Yr oedd yprif-ffyrdd, gan hyny, 
ynlluosog; eto, gwiriwyd y brophwydoliaeth. Bhwngtref a thref, 
nid oes rhedegwyr na cherbydau, ac nid oes neb yn ymdaith wrtho 
ei hun, gan gymaint y perygl. Mae y ffyrdd yn y mynyddau yn 
ddrwg dros ben, ac yn lie en gwastadaai y mae y preswylwyr yn 
chwanegu eu gerwinder, rhag i'r Tyrciaid gael mantais i ddwyn yno 
eu gwyr ineirch. Md oes gwest-dai inewn un man. " Hid oes," 
medd Volney, "na chert na phedairolfen drwy holi Syria." " Kid 
oes," medd teithiwr arall, ."un math o gerbyd neu gludfen yn y 
wlad." Ac inewn gwlad nad oes cludfeni o un math, y mae yn rhaid 
y bydd y ffyrdd yn anialwch, er cystal a allasent fod o'r blaen ; a lie 
y mae minteioedd o ladron yn gwylio am ysglyfaeth ar bob Haw, y 
mae yn rhaid y derfydd am gynniiocirydd llivi/br. Ond rhodded 
dysgyblion Yolney wybod i ni trwy ba gallineb dynol, y gallodd 
Moses ac Esaiah, ddarlunio yransawdd yma ar y wlad ; un dairmil 
a thri chant o 'flynyddoedd ynol; a'r Hall, ddwy fil a hanner o 
flynyddoedd? 

" Mch uchelfeydd he/yd a ddinysiriaf—ac a ddinystriaf elch cy- 
-egrocdd"* " Canys y palasau a wrt7iodir."\ " Difethaf wedMtl 
porthladd y mbr"% Gan waghuu y gwagheir y wlad"$ " Gwnaf y 
iir yn fmy anrlisithiol nar anialwch" \ 

] ""; ys adsain i iaifch y pTophwyd ydyw dadganiad Volney. Mae 

- ;. ~ bwb-w i law:;; y pi - Ii eu dinystrio ; y 

pcrihL •'•"wedi eu anrheithio ; a'r 

Idaear, wedi si diosg <$i phre&wylv)yr,jn ymddangos fel claddfa crch- 

yll. c; h -. yr un ysgrifenydd, " y tarddodd y fafch ddyni- 

yawsliaclau? Am ba achea jrmae y fatfr newidiad mor fawr, yn 

-ddhyn? Balaam y dyfethwy 
oedd? Gan dybied eu bod yn 3ddethi©h> aeth y eyfryw ddynion 
yn ffyliaid ; pan, yn lie ymgyngori a gair Daw, ; eu har- 

wain gan eu dychyraygion eu hunain. Mae y geiriau uchcd, o enau 
pleidiwr enwog anffyddiaeth, yn dadgan sicrwydd a gwirionedd y 
brophwydoliaeth. Bychan y mae y bugeiliaid crwydredig yn ci 
feddwl, wrth sathru Palestina, eu bod yn gwirio gair sicr y pro- 
phwydi ; a chad "eied a hwytbau y mcddyliai Yolney y dysgedig, ei 
fod yntau, wrth ddcmyddio y eyfryw ymholiadaa, yn gwneyd yr tin 
*Lef;xx^i.3b;31. fEsa.' xxxli. 1-1 JEzec. xxv. 16. §Esa. xxiv. & REzsc vi. 14 . 



AM HAD ABRAHAM. *!*! 

petli. Oblegyd, rhagfynegwyd yn llytliyrenol gan Moses, mai felly 
y byddai: "A dywed a genedlaeth a ddaw ar ol, sef eich plant 
ehwi, a'r dyeithr a ddaw o wlad bell, panwelont blaau y wlad hon, 
a'i chlefydau, trwy y rhai y mae yr Arglwydd yn ei chlwyfo hi. Pa- 
ham y gwnaeth yr Arglwydd fel hyni'r tir hwn, pa ddigter yw y 
digofaint ma^r hyn ? : ' 

" Darfu llawenydd y tynipanau, peidiodd trwst y gorfoleddwyr, 
darfu hyfrydwch y delyn," Esa. xxiv. 8. " "Y rhai llawen galon oil 
a ruddfanasant. Md yfant win dan ganu — tywyllodd pob llawen- 
ydd, hyfrydwch y tir a fudodd yniaith," Esa. xxiv. 7, 9, 11. Yr oedd 
offer cerdd yn cael eu defnyddio yn fynych yn ngwlad Canaan. Yn 
eu plith yr oedd y dyrnpan, y delyn, a'r nabl, a chelfi eraill. Defn- 
yddid hwy yn ngwasahaeth y deml, a cheid hwy yn eu gweiedd- 
oedd, pan y llefarodd Esaiah y brophwydoliaeth. Ac er nad y w yr 
Iuddewon yn genedl gryno ; eto, ni pheidiodd offer cerdd yn llw3/r 
yn eu mysg ; ond yn ngwlad anrheithiedig Judea mae peroriaeth 
wedi dystewi. Dywedir am yr Arabiaid, ac eraill, sydd yn pres- 
wylio y wlad yn awr, eu bod o dymher bruddaidd, digysur. Anfyn- 
ych y chwarddant. Pan y liefarant, bydd hyny yn bwyllog, heb 
ystumiau na nwyd ; byddant ddystaw weithiau am ddyddiau yn 
olynoL u Y mae ymron yn anmhosibl," meddai Malte Brun, " ymata 
oddiwrth ddagrau wrthedrych ar yr Arabiad yn Judea, a'i law dan 
ei ben, ei wyneb tua'r llawr, ei aeliau trymion, a'i lygaid wylofus, a 
chlywed ei gwynfan a'i ochain." " Nid yfant win dan ganu" Mae 
trais a chribddeiliad y llywodraethwyr yn rhwystr iddynt ymlodd- 
est na gwledda ; tybid yn y fan fod ysglyfaeth i'w gael ; ac ni chant 
yfed gwin ; y mae y swyddogion Mahometanaidd yn eu gwylio rhag 
hyny, fel peth eroes i'w crefydd. Mor briodol a chywir ydy w iaith 
y prophwyd ; ni allasai fod yn fwy felly pe hanes a roddasid am 
amgylchiad eisoes wedi dygwydd. i( Cyfyd drain a mieri ar dir fy 
mhobl, ie, ar bob ty llawenydd yn y ddinas hyfryd. Galarant am y 
tethau, am y meusydd hyfryd, amy winwydden ffrwythlawn." Esa. 
xxxii. 12 — 14. 

Nid oes un wlad fel Judea. Mae dawns ac offer cerdd o'r fath ag 
ydynt gan greaduriaid an war Affriea ; nid yw y barbariad isaf a 
gwylltaf, heb dymhorau llawenydd yn eu mysg ; ac oddiyno i fyny, 
hyd y rhai gwareiddiaf yn Ewrop, y mae offer cerdd, a dawns, a 
gwledd ; ond yn Judea anrheithiedig, y maent yn bethau dyeithr, 
ie, a pheryglus ; oblegyd deffroent raib y Twrc, a digofaint y Mus- 
sulman. " Tyioyllodd pob llawenydd, hyfrydwch y tir a fudodd ym* 



18 PRGPHWYDOLIAETHAlf 

Mae y brophwydoliaeth, er hyn oll,ynroddi amnaid, y gadewid 
yn Judea, ry w lanerchau yma a thraw, o wedd wahanol, megys i 
ardystio pa fath fu ffrwythlondeb a hyfrydwch y tir gynt ; a pha 
fath a ryddai eto pe symudid ymaith y felldith ag sydd yn ei an- 
rheithio. " Oblegid," medd y prophwyd, "tydd o fewn y tir, yn 
nghanol y bobloedd, megys ysgydwad olewydden, ac fel grawn lloffa, 
pan ddarffo cynhauaf y gwin. Eto, ynddo (yn Jacob) y gadewir 
JaLOFFioa GRAWtmm, fel ysgydwad olewydden, sef dau neu dri o ravm 
yn mlaen y brig, a pedwar neu bump yn ei changenau ffrwythlawn 
eithaf." Esa. xvii. 6 ; a xxiv. 13. Arwydda y geiriauhyn er maint 
fyddai anghyfanedd-dra Judea, y gadewid ynddi ryw weddillion o'i 
ffrwythlondeb eyntefig: fel y mae ychydig iawn ar y brigau pellaf, 
yn arddangos fod cynhauaf a Uawnder wedi bod, ac na fydd yr hyn 
a adewir, ond gweddillion a lloffion. A oes ynte weddillion o'r 
fath yn Judea ? Oes, tybygid, Y mae oddeutu Napolose, yr hen 
Sychar, erddi hyfryd, a choedydd prydferth ; yn llwyni heirdd o 
amgylch y dyffryn tlws, y saif y ddinas ynddo, Mae llanerchau yn 
ngwastadedd Zabulon, meddynt, yn gyfartal mewn tlysni a hyfryd- 
wch frrhanau tecafyn JSTghymru? Palebynag y gesyd yr Aga* 
Tyrcaidd, neu Sheikh f yr Arab, ei breswylfa, y mae y lie hwnw 
dan nawdd y gwr mawr, acyn gweini at ei gynaliaeth a'i gysur, a 
buan y gwelir tlysni a Uawnder yny He. Ond nid oes ond ychyd- 
ig lanerchau o'r fath, tebyg i loffion cynhauaf, Yn y modd yma 
y mae anrheithwyr y tir, wedi dwyn anghyfanedd-dra cyffredinol 
ar y wlad, ac yn cadw profion o'i ffrwythlondeb cysefin ; a thrwy y 
ddau yn gwirio y brophwydoliaeth. 

Am Jerusalem y dywedwyd y byddai iddi gael ei mathru gan y 
cenedloedd, hyd oni chyflavmid amser y eenedloedd. Llefarwyd hyn 
cyn ymadawiad ei gwychder, ac yn adeg yr oedd yn 11a wn o ddy * 
«ithriaid yn dyfod i'r gwyliau, a phryd yr oedd ei phreswylwyr yn 
trigo yn heddychol ynddi. Ac yn ol y brophwydoliaeth y daeth — 
y mae Jerusalem yn cael ei mathru gan y cenedloedd, ac fe wneir 
hyn hyd oni chyflawnir amser y cenedloedd. Nid yw yr amser 
liwnw eto wedi ei gyfiawni. Y mae yn syndod aruthrol na buasai 
Jerusalem, trwy ryw foddion, wedi cael ei hadfeddiannu gan blant 
Jsrael. Gwnaethant lawer cais tuag at hyny : y mae wedi ei har- 
graffu ar eu calonau; nid oes na meithder amser, na phellder lie, yn 
pbl dileu eu hawydd i ddyehwelyd iddi. Cyfrifr pob luddew ei 

* Bwyddog milwraidd yn mhlith y Tyrciaid. 

tf Jf#b ofcennaetb, neu dywyscrg, yn mbUtfc yr Ambiaid, 



AM HAD ABRAHAM. 19 

fod yn alltud yn mhob man arall. Mae yr awydd i'w pherchen> 
ogi yn ddwfn, acyn reddfol ynddynt ; eto, ni allasant hyd yma ad- 
eiladu y deml, nac enill y ddinas. Y mae y rhyfeddod yn fwy fyth 
pan y darllenwn fod gallu ac awdurdod llawer mwy na'r eiddynt 
hwy wedi gwneyd y gais gy da hwy. Yr ydymyn darllen i Julian 
y gwrthgilwr, ymherawdwr Rhufain, nid yn unig ganiatau, ond 
gwahodd yr Iuddewon i ail-adeiladu eu dinas a'u teml, ac addaw- 
odd eu hadsefydlu ynddi. Gwnaeth hyn, nid o dosturi at y genedl, 
nac o gariad at gyfiawnder a thegwch, ond o wir ddygasedd at 
Gristionogaeth : modd y gallai, trwy hyn, brofi geudeb a thwyll 
prophwydoliaeth Crist ; a thrwy hyny ddadymchwel Cristionogaeth 
ei hun. Yr oedd awyddfryd yr Iuddewon yn gyfartal i'r eiddo ef 
ei bun. Gallesid meddwl, nad oedd dim a allasai aflwyddo eubam- 
can. Gani amherawdwr Rbufain osod ei fryd.ar y gwaitb, a ehan- 
ddo awdurdod a chyfoeth digonol yn ngbyda chydweithrediad 
brwydfrydig yr Iuddewon, i'w ddwyn yn mlaen, pwy aljai ei ludd- 
ias ? Ond os llwydda, fe brofid yr Iesu yn broffwyd gau; ac ar hyn 
yma y gosodai Julian ei fryd. Cysegrodd symiau dirfawr o arian 
i'r dyben, a gosododd un o'i brif swyddogion, Alypius, i arolygu y 
gwaith. Cynnorthwywyd hwn gan raglaw y dalaith ; eto, er hyn 
oil, methu a wnaeth. Cafodd Julian ddeall fod ymladd yn erbyn 
Du w yn ormod o ryfyg ; cafodd anffyddwyr eu gwneyd yn fwy 
diesgus, a gwirionedd Cristionogaeth ei gadarnhau. Oblegid, tra yr 
oedd y gweithwyr yn brysur yn gosod sylfeini y deml, daeth allan 
o'r sylfeini ffaglau aruthrol o dan i'w rhwystro ; a pharhaodd y pel- 
eni tanllydi losgi a tharfu y gweithwyr mor ami ag y gwnaent gais 
i fyned a*r adeilad yn mlaen, nes gorfod arnynt, yn y diwedd 
roddi y gwaith i fyny yn llwyr. Cawn yr hanes wedi ei gwirio, 
gan awdwyr Paganaidd, Iuddewig. a Christionogol ; fel naallai Gib- 
bon, yr hanesydd anffyddaidd, lai nag addef fod yr amgylchiad yn 
rhyfeddoL Ac yn wir, pa un bynag* ai gau ai gwir, y chwedl am 
y fflamau t£n, y mae y iFaith yn adwadadwy fod y gwaith wedi ei 
gymeryd mewn Haw, ac wedi ei roddi i fyny drachefn — fel nad ad- 
eilad wyd na'r deml na'r ddinas, ac na sefydlwyd'yr Iuddewon yn eu 
hen gartre£ Mae gwirionedd y braphwydoliaeth ynaros, gan hyny, 
heb un ysgogiad, yn argoel amlwg o'i dwyfoldeb i'r holl fyd. 

Mae Jerusalem by th yn meddiant y cenedloed<L Mathrwyd hi 
gan y Rhufeiniaid, y Groegiaid,_y Persiaid, y Saraceniaid, y Mam- 
elukiaid, Tyrciaid, a Christionogion ; a methrir hi yn awr gan y 
gwaethaf oil, yr Arabiaid a ? r Tyrciaid* 



80 PROPHTTYDOLIAETHAU 

4. Mae y brophwydoliaeth yr un mor amlwg am sefyllfa iscl. 
orthrymedig, ofnus, a diamddiffyn yr Iuddewon, yn y gwledydd y 
gwasgarwyd hwy iddynt ; a hanesiaeth yr un mor eglur a diam- 
lieuol am eu cyflawniad. 

ff Ac yn mhlith y cenedloedd hyn ni orphwysi, ac ni bydd gor- 
plwjysdra i wadn dy droed ; canys yr Arglwydd a rydd it' yno galon 
of mis, a darfodedigaeth llygaid, a thristwch meddwl" " A'th einioes a 
fyddyn nghrog gyferbyn'd thi ; a thi a ofni nos a dydd, ac ni byddi 
sici o'th einioes." Deut. xxix. 65, Q>Q. 

" Mae breninoedd," meddai Basnage, " wedi gosod llymder en 
deddfan, a dwylaw y dienyddwyr ar waith, iV dyfetna, a dygwyd 
arnynt alanastra a thryehineb mvy arswydns fyth gan y werin bobl 
afionydd ac ofergoelns. Cytunai breninoedd a deiliaid, paganiaid, 
Cristionogion, a Mabometaniaid, er gwahaniaethn yn mhob petb ar- 
all, iV dyfetlia hwy ; eto, ni wnaed llwyr ddybenu arnynt. Mae 
y berth yn llosgi yn dan, ond heb ei difa. Ymlidiwyd hwy o ddin- 
as i ddinas, ac o wlad i wlad. Mewn rhai gwledydd alltudiwyd 
hwy, galwyd hwy yn ol, ac alltudiwyd hwy eilwaith. Alltudiwyd 
hwy o Loegr gan Edward I., ac ni oddefwyd iddynt ddychwelyd 
hyd ddyddiau Cromwel. Saith waith y gyrwyd hwy allan o 
Ffraingc, ac nid oes iddynt eto gyfiawn ryddid. Dwywaith y di- 
wreiddiwyd hwy o'u gwlad yn y ddwy ganrif gyntaf ; a thrwy yr 
holl ganrifoedd dilynol, difyrwch pob gwlad ac oes, a fu eu gor- 
thrymu a'u herlid ; chwedl gyson o wae ydyw eu hanesiaeth. 
(xorchyrnynai Cwstenyn dori ymaith eu clustiau, ac yna gwasgarai 
hwy yn wibiaid a chrwydriaid i wledydd eraill. Bu Alexander yn 
lloches yn hir iddynt ; eto, ymlidiwyd hwy oddiyno. Yr oedd 
Justinian yn fwy cyfiawn a thyner nag ambell un, eto, nid oedd yn 
ol llaw i neb mewn erlid a gorthrymu y trueiniaid hyn. Diddym- 
odd eu synagogau, gwrthododd iddynt fyned i ogofeydd i addoli, 
ac ni oddefai iddynt adael eu meddiannau iV perthynasau ar eu 
hoi : a phan y symbylid hwy trwy y fafch creulonderau i godi cy- 
tlirwfl a therfysg, yna ysbeiliwyd hwy o'u meddiannau, a lleddid 
hwy yn ddiarbed, nes oedd yr holl Iuddewon yn crynu am eu hein- 
ioes. Roddwyd iddynt galon ofnus. Torodd terfysg allan yn eu 
inysg yn Syria, dan y gormesdeyrn Phocas, yn erbyn y llywodr- 
aeth, ymladdasant yn ffyrnig am eu rhyddid, a gorfuant am ennyd ; 
eto, gorchfygwyd hwy drachefn— anafwyd rhai, lladdwyd eraill, 
ac alltudiwyd y gweddill. Gwir a ddywedodd y brophwydoliaeth, 
" a diau y byddi orthrymedig, ac anrheithiedig byth." Deut. xxix. 29. 



AM HAD ABRAHAM. 81 

Yn Spaen rhoddid en dewis iddynt, pa nn ai carchar, alltudiaeth* 
ai newid en crefydd ; ac alltudiwyd o"r deyrnas hono, gan Ferdin- 
and, 800,000. Ciliodd llawer o honynt i Portugal, ond yn mhen 
yeliydig flynyddoedd, ymlidiwyd hwy oddiyno gan y brenin olyn- 
ol. Mae deddfau y Coran wedi gosod yr holl Fahometaniaid yn en 
herbyn. Dechreuodd Mahomet ei linn en herlid, a than erledig- 
aeth oddiwrth ei ddilynwyr y maent hyd yma. Mae eylwys Rhufain, 
trwy ei chanonau, wedi gorchymyn na fwytai Cristionogion ddim 
gydag Iuddewon, na gwneyd un gyfrinach a frvy; dynodid hwy a 
nod neillduol, a chymerid en plant oddiarnynt, i'w dwyn i fyny yn 
7 mynachlog}'dd. Yn mhob gwlad yr oeddent yn wrthddrychau 
gwaradwydd a sarhad y bobl. Yr oedd amser gwiedd a llr.wenydd 
i eraill, yn adeg i'w gwawdio a'u herlid hwy. Yr oedd yn ddefod 
}~n Thonlonse, yn Ffraingc, ar y pasg, en taro ar draws en hwyneb- 
au. Yn Beziers, lluchia hwy a eheryg o Snl y Biodan hyd y Pasg ; 
Tr oedd hon yn wyl flynyddol o sarhad ar yr Iuddew, ac anfynych 
y byddai yn dybenn heb dy vvallt gwaed ; wedi i'r bobl gael en cym- 
lell i hynyma trwy bregeth yr esgob. Mae llywodraethau wedi 
jmarfer a'n hysbeilio o'u medcliannau. Pan fyddai trysorfa y Hyw- 
cdraeth yn isel, cymerid achlysnr i'w lenwi drachefn o feddiannan 
7r Inddewon. 

" A byddi wallgofy^ gan weledigaeth dy lygaid, yr hon a wel- 
ych." Gwnaethpwyd hwy yn fynychyn wallgof gan ffyrnigrwydd 
ic anobaith, dan orthrymder a thrais. Wedi dinystr Jerusalem 
fodd rhai o'r gwaethaf o honynt i gastell Massada, a phan yr oedd 
y Rhufeiniaid yn gwarchae arnynt yno, lladdasant, trwy gyngor 
Eleazer eu llywydd, eu gwragedd a'u plant ; yna dewiswyd deg o 
ddynion, i ladd y lleill oil : wedi gwneyd hyny, dewiswyd nn o'r 
deg i ladd y naw eraill ; ar ol hyny, rhoddes yr un a adawyd y 
castell ar dan, a biv.thodd ei hun a ddagr. — Darfu am 960 o honynt 
yn y modd yma, ac ni ddiangodd Ond dwy wraig a phum' bachgen, 
trwy ymguddio mewn dyfivffosydd o dan y ddaear. 

Mewn llawer o ddinasoedd a threfydd gorfyddai arnynt drigo 
mewn rhan neillduol o houynt gyda'u gilydd, fel y gwnaent gynt 
yn yr hen Jewry, yn Llnndain ; a rhaid oedd iddynt ymwisgo mewn 
gwisg neillduol, ac, mewn llawer o fanau, cauid hwy i fyny ar ryw 
awr benodol. Yn Persia, y mae yn rhaid iddynt dalu treth fisol i'r 
llywodraeth ; eto, ni chant drin tir na'i berchenogi. Ki chant ym» 
ddangos ar gyhoedd, chwaithach gyflawni eu defodau crefyddol, 
beb ddyoddef gwarth a sarhad. Pan y bwrier drwg-weithredwr I 



82 PROPHWYDOLIAETHAU 

gael ei golli yn Tripoli, gorfodir yr Iuddew cyntaf a gyfarfyddir i 
-fod yn ddienyddwr : gwarth yw hwn na roddir byth ar y Mooriaid 
brodoraidd. Mae teithwyr oil yn <5ytuno i ddyweyd, y bydd yr 
luddewon yn synu, a'r brodorion yn fFyrnigo, pan y gwneir, yn 
Asia, neu AfFrica, unrhyw gymwynas i blant Israel. Hyd o fewn y 
deg mlynedd a deugain yn ol, llosgi Iuddew oedd prif ddigrifwch 
yPortugeaid; ymdyrent yn lluoedd i weled yr olygfa, a chroch- 
waeddai y gwragedd eu hunain, o wir lawenydd, wrth eu canfod 
yn gwingo yn y t&n I 

Mae hanesion holl wledydd adnabyddus y ddaear wedi eu 
britho a chreulondeb tuag at yr Iuddew. Nid y w Prydain ei huB- 
an, y wlad gyfiawnaf a thyneraf ei chyfreithiau, ddini yn ddieuog, 
yn enwedig mewn oesoedd a fu : ac nid y w cyfreithiau ein gwlai 
eto, yn llwyr Ian, oddiwrth ormes ar y genedl ryfedd hon. 

|5. Prophwydwyd hefyd am eu hangrediniaeth, eu calongaledwch, t 
a'u cyndynrwydd, fel gwrthwynebwyr yr efengyl. Rhagfynegwyd 
y byddai iddynt gael eu taro dg ynfydrwydd, ac a dallineb, ac d sya- 
dod calon, ac yr ymbalfalent ganol dydd, fel yr ymbalfalai y dall jn 
y tywyllwch." Deut. xxviii. 28, 29. Mae eu cyndynrwydd yn 
gwrthod chwilio i deilyngdod Cristionogaeth yn hynod. Y maeit 
yn gywir fel dynion dan farn o dywyllwch a dallineb. Darllenait 
y prophwydi, ond ni ddeallant ; y maent yn ty wyllu y gwirionedd 
&'u traddodiadau. Mae llawer o'u syniadau mor anfad a chabledc- 
iis, a'u defodau mor ddisynwyr a gwag, ag y byddai dadganiad > 
honynt yn angredadwy, oni bai fod eu hawdwyr a'u barferion prej- 
ennol hwy eu hunain yn ei wirio. "Wrth gymharu eu tybiau disyn- 
wyr, eu crefydd orwag, a'u defodau ofergoelus, a" syniadau rheswm> 
ae yn enwedig a'r efengyl y maent yn ei dirmygu, gwelwn nad oes 
ymadroddion cymhwysacb a chywirach am danynt na'r rhai uchod, 
ymbalfalant ganol dydd f fel yr ymbalfalai y dall yn y tywyllwch. 

" Dos a dy wed wrth y bobl hyn, Gan glywed clywch, ond na 
ddeallwch; a chan weled gwelwch, ond na wybyddwch. Brasa* 
galon y bobl hyn, a thrymhfi, eu clustiau, a chau eu llygaid." Esa 
vi. 9, 10. Dywedir fod y prophwydi yn gwneyd y peth, y pro* 
phwydent am dano y cymerai le; gwel Jer. i. 10. Ni chyflawn- 
wyd y brophwydoliaeth hon yn hollol hyd ddyddiau y Testament 
Hewydd, fel y gwelir wrth y defnydd a wneir o honi gan Grist a*i 
apostolion. Hysbyswyd i'r prophwyd y byddai iV hanghrediniaeth 
a'u cyndynrwydd bara yn hir. " Hyd oni anrheithir y dinasoedd 
beb drigianydd, a'r tai heb ddyn, a gwneuthur y wlad yn gwbl 



AM HAD ABRAHAM. 88 

anghyfanedd." Esa. vi. 11. Ar y pryd y rhoddwyd a brophwyd- 
oliaeth hon, ymffrostiai yr Iuddewon o'u bod yn bobl briodol i 
Dduw. Yr oedd hyn *750 o flynyddoedd cyn cyflawni y geiriau, 
A pbwy a allai ddycbymygu y buasai y genedl ag oedd yn drysor 
priodol i Dduw, yn genedl ddiff^dd a gwrthodedig ; yn wrthoded* 
ig am gynifer o oesoedd, yn orthrymedig gan ddynion, ac yn wrth- 
odedig gan Dduw ? Onid oedd yma brawf fod y gwr sanctaidd 
bwn yn llefaru megys y'i cynhyrfwyd gan yr Ysbryd Glan ? 

6. Rhagddangoswyd befyd trwy bropbwydi, er maint eu try eh* 
ineb, na wneid dyben llwyr arnynt ; er i ddinystr llwyr gyfarfod a'u 
gelynion. Yr oedd yr Aiphtiaid, yr Assyriaid, y Babiloniaid, a'r 
Rhufeiniaid, pryd y daroganwyd eu llwyr ddinystr, yn eu nerth a'u 
gogoniant, ac Israel yn eddil a dinerth inewn cydmar iaeth ; yn ol 
pob tebygolrwydd yr Iuddewon a ddarfyddasent ; a'u gelynion a 
barhasent ; eto, eanfyddai y prophwyd, trwy ysbryd yr bwn $ 
wyddai y diwedd o'r dechreu, y dinystrid y cenedloedd cedyrn 
uchod, ond na wneid llwyr ddyhen ar Israel. £Tid oes gan y Babi- 
loniaid, na'r Assyriaid, ddim cymaint ag un i'w cynnrychioli o fewn 
y byd. O'r holl genedloedd o amgylch Judea, y Persiaid yn unig, 
y rbai a wnaeth gymmwynas a had Abraham, trwy eu gollwng q 
gaethiwed Babilon, sydd yn aros hyd heddyw. " Ac er hyn, yn y 
dyddiau hyny, medd yr Arglwydd, ni vmaf fi gwbl ben a chwi. Jer. 
V. 18. u Er i mi wneuthurpenamyr holl genedloedd lie y 'th wasyeraiSj 
eto ni wnaf ben am danat ti" Jer. xxx. 11. "Mi a'th gosbaf di mewn 
barn, ond ni'th doraf ymaith yn llwyr." Jer. xlvi. 28. Yn unol a'r 
prophwydoliaethau hynod hyn y gwelwn yn amlwg y bu. Mao 
gelynion Israel wedi darfod am danynt; mae Israel, er pob trych* 
neb, eto ar gael. Maent yn cael eu cosbi, ond heb eu tori ymaith 
yn llwyr. Maent yn aros dros lawer o ddyddiau, heb frenin a heb 
dy wysog, a heb aberth, eto yn aros y maent. Maent i'w cael yn bobl 
wahaniaethol, heb eu cyfrif gyda'r cenedloedd; eto, nid ydynt ya 
byw wrth eu cyfreithiau eu hunain mewn un man, ni etholant eu 
ewyddogion gwladol, ac ni fwynhdnt yn gyflawn eu crefydd eu hun* 
aim ]STi allodd yr holl erlid a'r gorthrymu a fu arnynt wneuthur 
dyben llwyr arnynt, Maent fel y berth a welodd Moses, yn hir losgi 
gan dan, ond eto heb ei difa. Pa beth a all fod yn fwy rhyfedd, 
w edi cynifer o ryfeloedd, a brwydrau, newyn a heintiau ; wedi cy- 
nifer o flynyddoedd o gaethiwed a thrueni, na'u bod yn aros heb eu 
dyfetha hyd heddyw ? ac er eu gwasgaru drps wyneb y llawr, eto, 
eu bod yn parhau yn genedl wahaniaethol, ac heb ymgymysgu $$ 



84 P&OPHWrDOLIAETEAU 

bobloedd ? Defnyddiodd breninoedd awchbymder cyfreithiau, a 
cwylaw dienyddwyr. i'w llethu. Dygodd y werin derfysglyd garnwri 
a sarhad, trwy gelanedd a gwaed, niwy anfadac echryslawn 
fcyth. Er maint y gwahaniaeth rhwng Paganiaid, Mahometaniaid, 
a Christionogion, yn hyn y cytunent oil ; yn y bwriad o letliu a 
dileu y genedl annedwydd hon. Ar wahanol amserau ymlidiwycl 
yr Iuddewon allan o bob parth o'r byd ; ond hi fu hyny ond modi- 
ion i'w gwasgaru trwy yr boll diroedd. oes i oes y maent yn 
ddarostyngedig i resyni ac erledigaeth ; ac eto, er gwaethaf hyn 
oil y maent yn aros byd heddyw ; pryd y mae Uiaws o amher- 
odraethau eedyrn wedi cwympo, beb adael dim ond eu henwau ar 
eu bob Dyma tin o'r arutbr be than y gweddai i ni en rhyfeddn heb 
eu hamgyffred. Hawdd gweled Haw rhagluniaeth yn en cadwed- 
igaeth. yn gystal ag yn eu gwasgariad. Pa fodd ynte na buasent 
wedi ymgymysgu a'r bobloedd ? Mae'r defnynau gwlaw sy'n disgyn ; 
ie. yr afonydd mawrion sy'n llifo, yn fuan yn ymgymysgu a'r eigion 
mawr, ac ni ellir eu holrhain mwy ; ac felly y dy wedasai rhagolygiad 
dynol y buasai tynged yr Iuddewon; dysgwyliadd iddynt golli yn y 
pentwr cyffredin o ddynolryw; eto yn y gwrthwyneb y mae ; er dy- 
lifo i boll barthau y byd, a chymysgu a boll dylwythau y ddaear,eto. 
y maent yn wahaniaethol oddiwrthynt oil. Pa le heddyw y mae y 
tylwytbau a beidiasant o'r gogledd i barthau deheuol Ewrop? Pwy 
all wahaniaethu yn Ffraingc y Galiaid cyntefig, oddiwrth yr ani- 
rywiol dylwythau eraill a drigasant yn y wlad bono ? Pwy ddich- 
on heddyw olrhain hen drigolion Hispaen ar wahan oddiwrth y 
Gothiaid a'r Mooriaid ? Onid yw teuluoedd yr ben Frythoniaid, 
onid ychydig eithriad, wedi ymsuddo i'r gyraysgfa gyfrredin o Ruf- 
einiaid, Saxoniaid, Daniaid, a brodorion Xormandy? Gallesid dys- 
gwyl, gan faint y gwarth a'r dirmyg a osodwyd arnynt yn mhob 
gwlad. y dymunasent anghofio ac ymwrthod a'u pertbynas a'u tad- 
au ; yn lie hyny, proffesant y berthynas ac ymffrostiant ynddi. 

Mae yr Ysgrythyrau yn tystio hefyd am y cyfammod a wnaeth 
Duw ag Abraham, i roddi gwlad Canaan i'w had yn etifeddiaeth 
dragywyddol, na thorir bytb mo'no, ond y cynnullir meibion Israel 
o'r boll diroedd y gwasgarwyd hwy iddynt, ac y dygir hwy i'w 
gwlad eu hunain, i breswylio bytb lie y trigasai eu tadau. Mae 
tair mil a saith gant o flynyddoedd wedi myned heibio er pan y 
rboddwyd yr addewid i Abraham ; y mae yn betb i grafFu arno 
gyda 6yndod, nad oes yn awr yn yr boll fyd ddim hiliogaeth i un 
dyn adnabyddus ond i Abraham, ag y gallesid mewn un modd cyf- 



AM HAD ABRAHAM. 88 

lawni yr addewid iddynt. Ni ellir bellach-olrhain hiliogaeth neb o 
gydoeswyr Abraham ; y maent wedi diflanu yn y gymysg'fa fawr. 
Ond y mae cyfleu eto i gyflawni prophwydoliaeth ar y bobl yrria, 
od oes prophwydoliaeth am danynt eto lieb ei cliwblhau ; gan eu 
bod yn bobl arnynt eu hunain, ac beb en cyfrif gyda neb o'r cen- 
edloedd. 

M a gawn weled eto fod dinystr gelynion a gorthrymwyr yr 
Israeliaid mor hynod ag ydyw eu cadwedigaeth hwy eu liunain. 
Oblegid er y dechreu, y rhai a fuont eu gelynion penaf a nodwyd 
amlycaf, yn ysglyfaeth i gyfiawn farn Duw. Mawr fu eu caledi dan 
orthryrnder yr Aiphtiaid. Dygwyd deg llwyth Israel yn gaeth gan 
yr Assyriaid, a Juda a Benjamin gan y Babiloniaid. Erlidiwyd bwy 
yn y modd 'creulonaf gan y Syro-Macecloniaid, yn enwedig gan An- 
tioehus Epiphanes; dattodwyd eu liywodraeth, a gwasgarwyd } T 
genedl, gan y Khufeiniaid. Ond pa le yn awr y mae yr amherodr- 
aetliau liyn ? Oni ddiflanasant fel breuddwyd, ae oni chollodd, nid 
yn unig eu gallu, ond Iiyd yn nod eu Iienw, oddiary ddaear ? Dym~ 
ehwelwyd, a llwyr ddarosfcyngwyd yr Aiphtiakl, Assyriaid, a'r 
Babiloniaid, gan y Persiaid. Y Persiaid hefyd, dylid eofio, oeddent 
adferwyr yr luddewon yn gystal a dinystrwyr eu gelynion. Ym- 
ddengys, gan hyny, yn wyrth ragluniaeth, fod y goresgynwyr wedi 
diflanu oesocdd o flaen y goresgynedig. Yn y modd-yma y gwir- 
iwyd yr addewid a roddwyd i Abraham, " Bendithiaf hefyd dy 
fendithwyr, a'th felldithwyr a felldigaf." Gen. xii. 3. 

Y cyfryw ydyw y prophusydoMaethmi am had Abraham, ftv eyf- 
ryw hefyd ydyw yr amgylchiadau o'u cyfiawniad ; oddiwrth y cyf- 
ryw bethau, fe all y gwanaf ei gynneddfau ymresymu yn gadarn. 
Pe buasai had Abraham wedi eu liwyr ddinystrio ; neu wedi ym- 
gymysgu a'r eenedldedd ; pe buasent, mewn ysbaid deunaw canrif 
ar ol eu gwasgariad, wedi diflanu fel cenedl ; neu yn wir, pe buas- 
ent yn aros gyda'u gilydd mewn rhyw un fro neiliduedig; pe buas- 
ai eu hanes hwy yn gyhelyb i hanes rhyw genedl arall dan y nef ; 
gallesid, gyda rhyw resymoldeb, geisio profi, na ddylid defnyddio 
y bropliwyiloliaeth, er iddi gyfateb i'r amgylchiad, yn brawf o 
oliaeth. Ken, pe na buasai hanes yr luddewon, 
i heibio, a'u sefyllfa bresennol, mor neillduol a 
hynod, fel ag i gyfateb yn berffaioh i'r brophwydoliaeth am danynt, 
gyda r Baeth y dygasai yr anifyddiwr y prophwydoliaeth- 

au hyny yn mlaen i wrthbrofi ysbrydoliaetli yr Ysgrythyrau. Er 
i'r dygwyddiadau hynod ac amrywiol gael eu dwyn o amgylch 



BA PfcOrHWYDOLIAETHAtr 

trwy foddion dynol, ac ail achosion; eto, nid ltai yw y aM bro* 
phwydol a gwyrthiol arnynt ; gan fod y moddion mor ddirgelaidd 
ag oedd y dyben, aV aehosion mor anolrheinadwy ag oedd yr eff- 
dthiaU; Dygwyd hwy i ben hefyd> gan mwya£ gan elynion Crist- 
ionogaeth* "W^eie yina arwydd a rhyfeddod, i'r neb a geisio wyrth, 
y fath na ellir cael ei chyffelyb. O'r amddiffynfa yma, fe all y 
Cristion herio holl ymgyrch ei elynion, gan mor gadarn ei loches, a 
diberygl ei sefyllfa. 

Mae hanes y genedl Iuddewig, fel y gwelsom, yn nodedig am el 
hynodrwydd yn mhob rhan o honi. Y mae y fath na pherthyn i'f 
tin genedl arall. Ni ellid, gan hyny^ ddyfalu yn mlaen Haw yr am- 
gylchiadau a ddygwyddodd iddynt. Ni bu eu bath erioed, i osod 
sail cyffelybrwydd rhyngddynt, ac i osod dychymyg ar Waith i'w 
darogan. 

Am hynafiaeth y prophwydoliaethau hyn, nid oes cysgod am- 
heuaeth. Y maent mor hen a dyddiau Moses. Yn llyfrau Lefiticus 
a Deuteronomium, gan mwyaf, y ceir hwy. Cyfeirid at y rhai hyn 
gan Nehemiah ar ol y caethiwed, fel ysgrifeniadau Moses. " Cofia, 
atolwg," meddai Nehemiah yn ei weddi ar Dduw, " y gair a orchy^ 
mynaist wrth Moses dy was, gan ddywedyd, Os chwi a droseddwch, 
myfi a'ch gwasgaraf chwi yn mysg y bobloedd," <fcc. Neh. i. 8-11* 
Daroganwyd yr un pethau drachefn, fel y dangoswyd gan AmoS, 
Jeremiah, ac Ezeciel, ac mewn llyfrau eraill o'r Hen Destament. A 
phe gellid gwrthddadleu am y rhai olaf, fod eu daroganau wedi 
codi odliar ryW arwyddion ag oeddent eisoes wedi ymddangos, ni 
ellid ar sail yn y byd ddyweyd hyny am lyfrau Moses. Gosodwyd 
y llyfrau hyn, ac ymraniad y genedl yn nyddiau mab Solomon, dan 
warcheidwadaeth y pleidiau gwrthwynebol, Juda a Samaria, fel ag 
i roddi eithaf sicrwydd fod dilysrwydd perffaith wedi ei gadw yn- 
ddynt. 

Ac am y cyflawniad o'r prophWydoliaethau am y genedl anned- 
wydd hon, gwelsom fod y profion yn mhob gwlad, yn amlwg i bob 
llygad, ac yn peri syndod i bob meddwl. Ond fe ddichon yr add- 
efir hyn yn rhwydd ; eto, er hyn, yr honir gan rai, nad oedd y daro- 
ganau ddim mwy nag a ellid eu dyfalu gan alluoedd dynol. Ond y 
mae hyn yn gwbl ddisail. Pe dymchweliad yn unig, neu ores- 
gyniad gan genedloedd cryfach, yn unig, a fuasai y brophwydol- 
iaeth, addefwn y gallasai fod yn nghyrhaedd dynion ddarogan gyda 
gradd o sicrwydd, y gwnaethid hyny ; gan fod hyny yn cyfarfod, 
yn ei dro, yn mron a phob cenedl ; ond nid dymchweliad y genedl, 



AM HAD ABRAHAM* St 

a goresgyniad y wlad, gan luoedd estronol ydyw prif nodweddiad 
try chin eb yr IuddeWon, ond GWASGAMAD^-gwasgariad hynod, trtt 
nodedig; ie, gwasgariad heb eifath, mewn un oes na gwlad. Cawn 
enghreifftiau mewn hanesiaeth am deyrnasoedd cryfion wedi etJ 
darostwng gan elynion, neu wedi adfeilio yn raddol nes colli eu 
hanfodiad cenedlaethol; a chawn weithiau fod man dylwythau yn 
cael eu llwyr ddifrodi; ond fod cenedl luosog wedi eu gwasgar yn 
llwyr o'u gwlad, ac yn parhau yn grwydriaid trwy bob gwlad, am 
agos i ddeunaw can' mlynedd ; a pharhau yn bobl wahanol, yii< 
genedl nodedig, trwy yr oesoedd, sydd ffaith nad oes mo'i cbyffelyb J 
ardiambeuol na fydd mo'i cbyffelyb ychwaith* 

Fe ragfynegir am un genedl arall, a dim ond un> am a wyddom, 
yr hon y dygwyddai iddi gael ei gwasgaru, sef yr Aipbtiaid. " Mi 
a wasgaraf yr Aipbtiaid yn mysg y cenedloedd y ac a'u taenaf hwynt 
ar hyd y gwledydd." Er byn, mae amgylcbiad y naill yn dra gwa- 
banol i amgylcbiad y Hall, a nodir y gwahaniaeth gyda manylrwydd 
rbyfeddol yn y brophwydoliaeth. " Eto, yn mben deugain mlynedd 
y casglaf yr Aipbtiaid o fysg y bobloedd lie y gwasgarwyd hwynt ; 
a dycbwelaf gaetbiwed yr Aipht, ie, dychwelaf hwynt i dir Path- 
ros, i dir eu preswylfa, ac yno y byddant yn freniniaeth isel." Ezec* , 
xxix. 12, 13. Gwelwn fod gwasgariad yr Aipbtiaid yn wabanol 
iawn i'r eiddo yr Israeliaid, o ran ei derfynau, ei feithder a'i gan- 
lyniadau; a thrwy y gwabaniaetb nodedig sydd rbyngddynt, y 
maent yn ngbyd yn gwasanaetbu yn rymus iawn i gadarnbau yr 
boniad, mai " nid trwy ddyn y daetb gynt brophwydoliaeth.*' 

Y mae yn deilwng befyd o sylw, fod y bropbwydoliaeth am 
ddymchweliad a gwasgariad y genedl Iuddewig, wedi ei thraddodi 
ar gyboeddiad eu cyfraith, ac ar sefydliad neu gorfforiaetb eu 
gwladwriaetb. Felly rhoddwyd iddynt freinlen eu gwlad, a rby- 
budd ei cholli, ar yr un pryd. Trwy hyn cawsant awgrym fod gan 
Dduw ddyben neillduol wrtb roddi iddynt eu gwlad, ac mai nid 
heb achos yr amddifadid hwy o honi. Gwelwn befyd mai ymlyniad 
tyndyn ac oesol wrtb ddeddf Moses sydd yn eu cadw ar waban oddi- 
wrth y cenedloedd yn yr boll wledydd y maent ar wasgar ynddynt. 
Eto, fe briodolir eu gwrtbodiad o'r efengyl, ar gycbwyniad Crista 
ionogaeth, i'w Uygredigaeth, ac i'w gwaith yn troseddu y gyfraith, 
yn nghyda'u dallineb ystyfnig i ganfod ystyr y prophwydoliaethau. 
Yn hanes yr Iuddewon, y gwelwn yn amlwg iawn angbydffuriiad 
perffaitb ag ysbryd cyfraith Moses, dan bug ymlyniad aiddgar wrthi. 
Yr ymlyniad dall hwn wrtb ei defodau, a'u ffurfiau ; a'u gwrtbod- 



88 PROPHWYDOLIAETHAU 

iad o'i gwir ysbryd, sydd yn eu cadw oddiwrth gofleidio yr Hwn 
yr ysgrifenodd Moses yn y gyfraith am dano. " Canys pe credasent 
i Moses, bwy a gredasent iddo yntau." loan v. 46. 

Mae gwasgariad yr Hebreaid yn ol y propbwydoliaethau, yn 
rhoddi prawf, o ddwyfoldeb crefydd y Beibl, sicrach a belacthacb, 
na phe gwnaetliid byny a, rbyw genedl arall. Pe rbagfynegasid 
gwasgariad y Caldeaid neu y Tyrciaid, ac i byny fod, buasai yn 
brawf o ddwyfoldeb y brophwydoliaetb bono; ac yn peri syndod 
i'r neb a'i hystyriai. Ond y raae yr orucbwyliaetb tuag at bad 
Abraham yn gosod argraff ddwyfol ar en cyfraitb, eu cyfammod, 
a'u propbv/ydi. Y maent, gan hyny, nid yn unig yn peri syndod, 
i'r byd, ond addysg befyd. " Yea," meddai yr Arglwydd, " y bydd 
y gwaradwydd a'r gwarthrudd yn ddysg ac yn syndod i'r cenedloedd 
sydd o'tb amgylch." Ezec. v. 15. 

Yn yr un amser ag y " daeth digofaint Duw byd yr eitbaf " ar yt 
Iuddewon, yr oedd Mab Daw yn gosod i fyny orucbwyliaetb yr 
efengyl. Cyfarfu dau amgylcbiad bynod yn yr un cymod ; dym- 
cbweliad gwladwriaetb Israel, a sefydliad Cristionogaetb. Mae y 
ddau amgylcbiad yn destyn prophwydoliaetb; ac o berwydd eu 
hynodrwydd, a'u bamlygrwydd, yn cyfansoddi y prif brofion o 
wiredd a dwyfoldeb yr Ysgrythyrau. Fe fa amser pryd nad oedd 
Cristionogaetb ddim mewn bod, ond mewn propbwydoliaetb. Mae 
i altli y bropbwydoliaetb am dani mor amlwg, ag ydyw y ff a: tli o'i 
sefydliad. 

Md dygwydcliad ■ mynyeh yn y byd yd;; ol yn 

cael ei wneyd i sefydlu crefydd, fel crefydd) sef eyfundrem o ffydd 
ac ymarieriad taag at Dduw. ITid ydv\n jn gwybod fod eais o'i 
fatb wedi ei wneyd erioed, nac byd heddyw, end yr un a wnaed 
gan Apostolion Crist. Fod ymosocliad bwriadol ac egniol yn cael 
ei wneyd i sefydlu a lledaenu cyfundraeth grefyddol trwy y byd, 
sydd betb anghyffredin, ie, digyfxelyb ; ocldyeitbr gan Gristionog- 
aetb. Nid oes dim cydmbariaetb rbwng lledaeniad paganiaetb a 
byn. Cerddai paganiaetb o wlad i wlad, mewn rbyw ffurf neu 
gilydd fei rban o syniadau cyffredin y werin. Traddodent eu 
syniadau ofergoelus i'w gilydd, fel cbwedlau cyffredin eraill,beb un 
ymgais gorfforedig ac egniol i'w lledaenu. Yr oedd pagariiaeth yn 
eiddigus rbag gormes, ond nid oedd yn meddu elfenau lledaeniad. 
Petb acblysurol ydoedd lledaeniad addoliad priodol rbyw dduw, 
yn dibynu ar fudiad cenedl, neu ddarostyngiad gwlad. Ni wnaetb 
y paganiaid erioed ledaeniad eu crefydd yn unig amcan eu hymos- 



AM HAD ABRAHAM. 89 

odiad ar un genedl. Boddlawn, yn y cyffredin, oeddent i bob cen- 
edl, gael ei duw ei hun, a'i addoli yn ei ffordd ei hun, a clioleddu 
ei syniadau ei bun, am y cant hwythau yr un rbyddid. 

Ar yr olwg gyntaf, gellid meddwl fod Mabometaniaeth yn ail 
engbraifft o'r un fatb gais. Eto, wrtb graffu ar hanes bon, gwelwn 
ei bod yn dra gwahanol i Gristionogaetb yn ei hdmcan, yn gystal 
ag yn y moddion, a ddefnyddiai. Oblegid Buddugoliaeth, ac nid 
Crefydd, oedd amcan anilwg Mabometaniaeth, yn y fan yr ennillai 
hi radd o awdurdod ; ac os dadleuir nad oedd y goresgyn ond 
moddion lledaeniad eu crefydd ganddynt, gwyddom er byny fod 
grym eu barfau, a lledaeniad eu syniadau, yn cydgerdded. Ond 
am grefydd Mab Duw, nid oedd mewn amcan ond lledaeniad 
egwyddorion, ac arferion crefyddol; hwn oedd yr unig ddyben. Nid 
oedd Iuddewiaeth chwaith, er ei bod yn ddwyfol ei tbarddiad, ddim 
yn ymosodol, ac ymestynol ei hansawdd. Gwlad yr addewid oedd 
ei pbreswylfa bi. Rhoddid rbyddid i genedloedd ymofyn a bi, ond 
nid oedd hi yn ceisio neb. Peth newydd, gan hyny, ar y ddaear 
oedd y gorchymyn a roddes Awdwr Cristionogaeth iV ddysgybl- 
ion, "Ewch a dysgwch yr holl genedloedd." 

Yr oedd Cristionogaeth hefyd yn gwbl ddigyffelyb yn einaws a'i 
hegwyddorion. M bu ei bath erioed. Ofer ydyw chwilio am ei 
chyffelyb. Y mae yn aros hyd heddyw heb yr un arall i gystadlu. 
a bi, nac yn gyffelyb iddi. Safai yn annbraethol uwcblaw pob cyf- 
undraeth arall yn ei naws heddychol a charedig, yn ei rheolau 
sanctaidd a phur, ac yn ei hegwyddorion goruchel. $H oedd a 
gystadlai a hi yn symledd ei bordinbadau, nac yn urddas goruchel 
ei haddoliad. I bon yn unig y perthynai Prynedigaetb ac lawn ; 
addewid o gymhortb ysbrydol a goleuni, anllygredigaeth a gogon- 
iant ; bywj'd tragywyddol yn y byd a ddaw. 

Cofiwn drachefn, o bale y cododd y grefydd newydd bon. Hi 
gododd o'r lie annbebycaf dan haul, o Judea. Hi a ddeilliodd 
oddiwrth bobl ag oeddent ar waban oddiwrtb bawb o'r byd ; wedi 
eu cau allan trwy eu sefydliadau a'u rhagfarn oddiwrth bob cenedl 
arall. Dirmygent hwy bawb, a dirmygid hwythau gan bawb. Y 
bobl olaf o bawb oeddent i ddysgwyl y byddent yn sylfaenwyr 
crefydd, i ffynu ac ymeangu i holl gyrau y ddaear. Pobl anenwog 
mewn masnach a chelfyddyd, heb un drafodaeth rhyngddynt ^ 
gwledydd pellenig. Pobl yn preswylio Jeu hunain. Heblaw hyn, 
yr oedd eu crefydd hwy eu hunain, gyda bod yn wrtbwyneb hollol 
i'r eiddo y paganiaid; yn eithaf annhebyg i'r grefydd newydd, Yr 

1 



90 PROPHWYDOLIAETHAU AM HAD ABRAHAM. 

oedd Iuddewiaeth yn llawn seremoniau, ac wedi ei cliyfyngu wrtli 
le ac wrth genedl. Yr oedd Cristionogaeth yn y gwrthwyneb, yn 
nodedig am ei symledd a'i rhyddid. Nid oedd ei defodau ond 
ychydig o nifer, a dirodres hynod eu nalur. Edrychai yn facli ar 
d defodau, mewn cydmariaeth i " ysbryd a gwirionedd," addoliad- 
Eto, dyma y bobl i ddwyn y grefydd newydd i mewn i'r byd, a 
dyma oedd y grefydd a ddygid i mewn ganddynt. 

Pe rhagfynegasid y codai y eyfryw gyfundrefn yn Athen, neu 
yn Rhufain ; y naill yn fammaeth athroniaeth a lleenyddiaeth y 
byd, a'r Hall yn arglwyddes y teyrnasoedd, gallesid liyderu y 
llwyddasai yr anturiaetb. Ond nid oedd yr Iuddewon mewn dim 
ffafr oblegid eu dysg, nae mewn dim rhwysg oblegid eu harfau, i 
sicrbau llwyddiant o'r fath. Pan y rhagfynegid, gan byny, y bydd- 
ai llywodraethwyr a pbobloedd y ddaear yn plygu i awdurdod y 
sefydliad yr oedd Iuddewon i fod yn athrawon iddo, rhaid i m 
addef, mai nid dyfaliad dynol, ond prophwydoliaeth ddwyfol, yd- 
oedd. Mae y tri pheth hwn, ynte, yn amlwg yn perthyn i Grist- 
ionogaeth. Yn gyntaf, fe'i lledaenwyd hi fel amcan mawr ac unig, 
Yn ail, yr oedd yn wahanol i bob un arall yn ei naws a'i hegwyddor- 
ion. Yn olaf, hi a gododd o Judea ; ac yn y tair ystyriaetb rhoddir 
prawf amlwg, a diymwad, fod ei tharddiad a'i llwyddiant o Dduw. 

Gan ein bod ni wedi ein geni yn nghanol y grefydd bon, o ran 
amser a gwlad, anhawdd ydyw i ni ddirnad, beb radd o ymbwyll- 
iad, pa faint oedd y gwaitb a amcenid ato. Pe gwelsem, ddeunaw 
can' mlynedd yn ol, graig yn cael ei tharo, ac afon yn ffrydio allan, 
yn yr anialwch, tarawsid ni yn y fan a syndod arutbroL Ond wrth 
edrycb ar yr un afon yn mbell o'i tharddiad, yn cerdded yn rheolaidd 
yn ei gwely ei hun, nid ydym yn teimlo un cyffroad. Yr afon hon 
ydyw Cristionogaeth, y graig y deilliodd o honi ydoedd Judea, a'r 
anialwch y llifai trwyddo ydoedd y byd oil ! Beth ond gallu Duw 
a allasai ddwyn y fath orchwyl i ben ? a pha beth ond hollwybod- 
aeth yr un Duw a allasai ei ragfynegi ? 

Mae sefydliad Cristionogaeth yn y byd, galwad y cenedloedd i 
ffydd yr efengyl, lledaeniad goleuni gair Duw i froydd tywyll y 
byd eilunaddolgar, yn britho Ysgrythyrau y prophwydi : y mae fod 
yr amgylchiadau hyn wedi cymeryd lie yn y byd, yn ffeithiau di- 
ymwad hanesiaeth ; a'u bod wedi cymeryd lie gannoedd o flynydd- 
oedd ar ol y brophwydoliaeth yr un mor amlwg. Pa fodd ynte y 
gellir osgoi y penderfyniad, mai yr Hollwybodol a'u rhagwybn. ac 
a ddangosodd y gyfrinach i'w weision y prophwydi ? 



P E N N D V . 

Gan mai had Abraham oedd bobl briodol yr Arglwydd, atynt 
hwy yr anfonai yr Arglwydd ei brophwydi, ac amgylcliiadau 
cysylltiedig a hwy a wneid yn destyn y brophwydoliaeth : ar yr un 
pryd, fe ddaroganwyd gan brophwydi Duw Israel, lawer o bethau 
perthynol i geuedloedd eraill, yn enwedigol y cenedloedd hyny a 
a breswylient y gwledydd cyfagos i Judea, ac a pha rai yr oedd a 
wnelai yr Israeliaid ; y rhai yr oedd eu llwydd, neu eu haflwydd. 
yn eifeithio rhyw gymaint ar feibion Israel eu hunain. Xi a gawn 
yn bresenol wynebu ar y prophwydoliaethau hyny a berthynant i 
elynion Israel, a chawn weled, yn yr ymchwiliad, brawf ychwaneg- 
ol fod y dynion sanctaidd yn llefaru megys y'u cynhyrfwyd gan yr 
Ysbryd Glan. 

I. Pbophwydoliaethau AM YE. AlPHTIAII). 

HANE3 Y BOBL a'u GWLAD PROPHWYDWYD AM ORESGYNIAD Y WLAD — 

Y BYDDAI YN FRENINIAETH ISEL YN MEDDIANT GORTHRYMWYR, AC 

YN ANGHYFANNEDD YN MHLITH GWLEDYDD ANGHYFANNEDDOL. 

Fe fu gwlad yr Aipht unwaith, ac am hir amser, yn un o'r 
teyrnasoedd henaf a galluocaf yn y byd. £Ti pherthynai i un wlad 
restr mor faith o freninoedd. Yr oedd dysgeidiaeth yr Aiphtiaid 
yn ddiareb. Cytunai natur a chelfyddyd i'w gwneuthur yn wlad 
fwyaf cnydfawr ar y ddaear. Ydle y byd ydoedd. Mae yr hanes 
a gawn am nifer ei dinasoedd, a'u poblogrwydd, ymron yn angred- 
adwy. Rhenid y wlad hon yn amry wiol deyrnasoedd, a chyr- 
haeddai awdurdod y teyrnasoedd hyn dros lawer o'r gwledydd 
cylchynol. Yn y wlad hon y cododd had Abraham i fod yn gen- 
edl. Dysgodd Israel lawer o'u harferion eilunaddolgar, hiraethent. 
am ddychwelyd i'r wlad ar ol eu dwyn allan o honi a Haw mor gad- 
am. Ac er yr holl orthrymder a ddyoddefasant oddiwrth yr Aipht- 
iaid, yr oedd Israel yn dueddol i nesau atynt, a gwneuthur cyngrair 
a hwynt : ond yn wastadpan bwysent arnynt, hwy a'u caent yn 
ffon gorsen ddrylliedig ', yr honpwy bynag a bwysa ami, hi a a i gledr 
ei law ef t ac a dylla trwyddi. Esa. xxxvi. 6. 

Yr oedd yr Aipht yn destyn llawer prophwydoliaeth, y rhai a 
gyflawnid mewn oesoedd boreuol ; ac arni y mae nodau h} T d hedd- 
yw, fel y bu o'r blaen dros lawer oes, o wiredd daroganau prophwydi 
Duw. 



02 



PROPHWYDOLIAETHAtJ 



1 . Prophwydwyd yn neillduol am oresgyniad yr Aipht trwy 
Nebuchodonosor brenin Babilon. Gwnaed hyn gan Jeremiah ac 
Ezeciel. Cludwyd Jeremiah i'r Aipht, ae yno y rhagfynegodd 
ddinystr yr Aipht. " Y gair yr hwn a lefarodd yr Arglwydd wrth 
Jeremiyprophwyd, y deuai Nebachodonosor brenin Babilon, ac y 
tarawai wlad yr Aipht." Jer. xlvi. 13. "Gwnaf hefyd i luaws yr 
Aipht ddarfod trwy law Nebuchodonosor brenin Bablion." Ezec. 
xxx. 10. Gwel hefyd, Ezec. xxix, 18, 19. Mae genym dystiolaeth 
dan o haneswyr paganaidd, anadnabyddus o'r brophwydoliaeth 
mai fel hyn y bn, a chadarnheir en tystiolaeth gan Josephug. 

2. Yn neilldnol prophwydwyd am yr Aipht, y byddai yn fren- 
iniaeth isel ; y byddai yn isafo'r breniniaetkau ; y lleiheid hwy rhaq 
arglwyddiaethu ar y cenedloedd ; y disgynai balchthr eu nerth ; y bydd- 
ent anghyfam^edd yn mhlith y gwledydd anghyfanneddol, a'i dinas- 
oedd yn nghanol y dinasoedd anrheithedig ; y gwerthid y wlad i 
law y drygionns, ie, yr anrheithid y wlad a'i chyflawnder, trwy 
law dyeiihriaid, ac na fyddai tywysog mwyach o dir yr Aipht. Ezec. 
xxix. 14, 15 ; a xxx. 6, 7, 12, 13. Ac yn gymhwys yn.oly prophwyd- 
oliaethan hyn y bn, ac y mae eto, ar wlad yr Aipht. Darostyng- 
wyd yr Aipht yn llwyr gan y Persiaid, 350 cyn Crist ; darostyng- 
wyd hi drachefn gan y Macedoniaid ; a llywodraethwyd hi, yn 
ol hyny, gan y Ptolomeaid,* am yspaid 294 o flynyddoedd, hyd o 
fewn deng mlynedd arhngain i enedigaeth Crist; pryd y gwnaeth- 
pwyd hi yn dalaith drethol i amherodraeth Rhufain. Parhaodd yn 
hir dan arglw^yddiaeth y Rhnfeinhiid— -dan deyrnged yn gyntaf i 
Rufain, yna drachefn i Gaer-Cwstenyn. Yn y flwyddyn o oed Crist 
641, trosglwyddwyd hi i'r Saraceniaid. Yn y flwyddyn 1250 di- 
swyddwyd y llywodraethwyr gan y 3famehiJces,\ y rhai a fynas- 
ant trwy drais lywodraeth y wlad i'w dwylaw. Mewn canlyniad 
sefydlwyd yn y wlad y lly wodraeth ryfeddaf a fa erioed yn y byd. 
Codid pob tywysog yn olynol i'r awdurdod penaf, o blith dyeiihr- 
iaid a chaethion. jSTi chai mab y llywydd blaenorol. na neb wedi 
ei eni yn yr Aipht, fod yn llywydd ami ; eithr dewisid ef o blith dy- 
fodiaid o gaethion newyddion. Ac wedi iv Aipht ddyfod dan 
deyrnged i'r Tyrciaid yn 1517, cadwodd y Mamelukes lawer o'u 
hawdurdod, a rhaid oedd i'r llywydd fod fyth yn orthrymwr, ac yn 
estron. Trwy yr boll oesoedd hyn, mae pob cais a wnaed i ryddhau 
y wlad oddiwrth ormes, ac i osod ami ly wydd o frodor, wedi erth- 

* Breninoedd dilynol o'r emv Ptolemy. 

t Caethion a dr-gasido wledydd Caucasia, wedi eu cyfansoddi a'u dysgu yn 

£lwyr,. 



AM YR AIPHTIAID. OS 

ylu ; ac wedi troi allan yn angeuol i'r un a geisai y swydd. Mae 
hanesiaeth y wlad hon yn amlwg brofi gwiredd y prophwydoliaeth- 
au, a rkag i neb dybied fod yr haneswyr yn dangos tueddrwydd 
annheg, rlioddir yma dystiolaethau yr anffyddiaid Gibbon a Yolney. 
Meddai Yolney, 

" Y cyfryw ydyw ansawdd yr Aipht "Wedi ei diosg o'i medd- 
iannwyr priodol ei hun er ys 2300 o flynyddoedd, hi a ganfu ei 
maesydd ffrwythlawn yn ysglyfaeth i'r Persiaid, y Macedoniaid, v 
Rhufeiniaid, y Groegiaid, yr Arabiaid, a'r Georgiaid, yn olynol; ac 
yn y diwedd, i eppil o'r Tartariaid, a adwaenid wrth yr enw yr 
Ottoman Turks. Y Mameluciaid a brynasid yn gaethion, ac a wneid 
yn filwyr, yn fuan a fynasant yr awdurdod trwy drais, ac a ddewis- 
asant lywydd. Os oedd en sefydliad ar y cyntaf yn beth hynod, nid 
yw en parhad un niymryn llai. Cyflenwir eu lie gan gaethion wedi 
eu dwyn o'u gwlad enedigol. Mae gorthryrau ganddynt yn gyfun- 
drefn. Mae pob peth a wel ac a glyw yr ymdeithydd yn ei goffau 
ei fod yn ngwlad caethiwed a thrais." 

Medd Gibbon, anffyddiwr arall, " Xi ellid dyfeisio cyfansoddiad 
teyrnas niwy afresymol ac anghyfiawn, na'r un ag sy'n bwrw bro- 
dorion y wlad i gaethiwed oesol, dan lywodraethiad estroniaid, a 
chaethion, wrth en raynipwy. Eto, dyma yw sefyllfa yr Aipht am 
fwy na 500 o flynyddoedd. Derchafwyd eu llywyddion uwchaf 
allan o'r minteioedd a ddygid o Tartari a Circasia ; a dilynir y ped- 
war- ar-hugain Beys, y penaethiaid niilwraidd, nid gan eu meibion, 
ond gan eu slafiaid" 

Mor gywir a chyflawn y niae geiriau y prophwyd "wedi eu gwirio, 
yr anrheithid y wlad a'i chyflawnder trwy law dyeithriaid. Myfi yr 
Arglwydd a'i dywedodd. Ac ni bydd tywysog mivyach o dir yr Aipht. 
" Terynwialen yr Aipht a gilia ymaith." Zech. x. 11. A hi a fydd 
yn freniniaeth isel, ie, yr isaf o'r breniniaethau. 

Wedi treigliad MOO o flynyddoedd ar ol datganiad y brophwyd- 
oliaeth, y cawn un a ddiystyrai y Beibl, ond yn dyst o'r amgylchiad, 
yn darlunio yr un wlad. (i Yn yr Aipht nid oes dosbarth canol yn 
rnhlith y bobl ; nid oes pendefigion, gwyr lien, masnachwyr, nac 
uchelwyr. Mae gwedd trueni cyffredinol a yniddengys yn mhob 
peth y cyferfydd y teithiwr ag ef, yn amlygu iddo raib y gorthrwm, 
a'r drwg-dybiaeth a berthyn i sefyllfa gaethwasaidd. Mae dygn 
anwybodaeth y trigolion hefyd, yn lluddias iddynt ddeall yr achos 
o'u trueni, na'i wella. jSTi sonir am ddim yn eu mysg ond trallodion 
gwladol, gorthrymder arianol, fflangellan, a lladdiadau, Cyfyd 



94 PROPHWYDOLIAETHAU 

lladdiadau direol o'r frawdle ei hun." Mae teithwyr eraill yn ar- 
dystio fod y drygau mwyaf anfad yn bethan cyffredin, a bod nod- 
weddiad moesol y trigolion yn llygredig i'r byw. Nid oes, yn awr r 
ond bythod o bridd He yr oedd y temlau a'r palasau gynt. Am- 
gylcbir yr Aipbt gan yr Arabiaid a'r Tyreiaid, a cbeir fod y bro- 
phwydoliaeth yn wir am dani yn yr ystyr yma hefyd, y byddai 
"anghyfannedd yn mhlith y gioledydd anghyfanneddol, cti dinasoedd yn 
nghanol y dinasoedd anrheithiedig." G-wledydd anrheithiedig sydd 
o amgylcb iddi, a hitbau sydd anghyfannedd yn mhlith y gwledydd 
anghyfanneddol. 

A ddichon i ymadroddion fod yn amlycach, neu a ddichon dim 
amgylchiadau fod yn fwy bynod yn eu natur, neu yn fwy annheb- 
yg, neu anmbosibl, i gael eu rhagweled gan ddyn, nag a gynnwysir 
yn y brophwydoliaeth am yr Aiplit ? Yr oedd rbes faith ei brenin- 
oedd yn cyrbaedd o oesoedd boreuaf y byd: a thra yr oedd eto 
yn ddifwlch, y prophwydir am ei diwedd. Nid oedd un wlad yn 
gallu ymffrostio o olyniaetb mor faith o freninoedd, na dim, gan 
hyny, yn fwy annhebygol o derfynu ; eto, pan oedd y wlad yn ei 
rhwysg a'i rhi, wele ddaroganiad am ei chwymp, a'i dwfa ddaros- 
tyngiad ; yr hyn y mae oesoedd meithion bellach wedi ei wirio i'r 
llythyren. Er i'r Aipbt orthrymu Israel yn fynych, yn gystal a 
gwledydd eraill ; eto, y mae y prophwydi yn datgan y ciliai ei 
theyrnwialen hithau ymaith, ac na fyddai iddi dywysog mwyach o 
honi ei hun ; ond yr anrheithid y wlad a'i chyflawnder, trwy law 
dyeithriaid. Rhagfynegwyd y byddai yn isaf o'r breniniaethau ; y 
byddai anghyfannedd ei hun, ac yn mhlith gwledydd anghyfannedd- 
ol, ac na arglwyddiaethai mwyach ar y cenedloedd. 

Mae yr Aipht, yn ddiweddar, wedi codi i raddau wrth a fu ; eto, 
gorthrymwr a dyeithr ydyw ei llywydd presenol ; ac fe ddichon y 
bydd yr amgylchiad hwn eto yn gwirio, mewn amser sydd i ddyfod, 
brophwydoliaeth arall. Dichon y bydd iddi ymadnewyddu i'r lath 
raddau ag yr edrychir am gynnorthwy oddiwrthi, ar ddychweliad 
Israel i'w gwlad eu hunain, Esa. xxx. 2 ; a xxxi. 1 ; ac y dygir i ben 
y prophwydoliaethau ag sydd yn argoeli, tybygid, y bydd gwedd 
arall, ie, ar yr Aipht. Gwel Esa. xix. 19-25. 

II. Prophwydoliaethau am y Philistiaid. 

Y DAROGANAU YN EU HERBYN ; Y CYFRANOGENT YN NIFROD JUDEA 

PETHAU NEILLDUOL Y PROPHWYDOLIAETHAU YN ERBYN EU DINASOEDD. 

Yr oedd gwlad y Philistiaid yn terfynu ar Judea o'r tu de- 



AM Y PHILTSTIAID. 95 

orllewinol, ar dueddau de*ddwyreiniol i For y Canoldir. Y mae y 
wlad i'r gogledd o Gaza yn dra cbnydfawr, ac yn mbeU ar ol gen- 
edigaeth Crist yr oedd yn boblog iawn, ae yn meddu dinasoedd 
cedyrn iawn. Nid oedd un argoel, pryd y rhoddwyd y bropbwyd- 
oliaeth, y gellid dyfalu anrbeitbiad y wlad bon. Eto, er ffrwyth- 
loned ydyw ei tbir, ac er byfryted ydyw ei hinsawdd a'i sefyllfa, y 
mae gair y brophwydoliaeth wedi ei wirio ynddi. Pan y'i llefar- 
wyd, yr oedd mor groes i agwedd y wlad y pryd byny, ag ydyw 
yn gytun a'i binsawdd yn bresenol. 

" "Wele G. yn estyn fy Haw ar y Pbilistiaid, a difetbaf weddill 
portbladd y mor." " Moelni a ddaetb ar Gaza, torwyd ymaitb As- 
celon gyda'r rban arall o'u dyffrynoedd bwynt." Jer. xlvii. o. 
" Fel byn y dywed yr Arglwydd, Am dair o anwireddau Gaza, ac 
am bedair, ni tbroaf ymaitb ei cbosp bi ; am iddynt gaetbgludo y 
gaetbiwed gynawn — anfonaf dan ar fur Gaza, ac efe a ddifa ei pbal- 
asau hi. A mi a doraf y preswylwyr o Asdod, a'r bwn a ddeil y 
deyrnwialen o Ascelon ; a tbroaf fy Haw yn erbyn Ecron, a derfydd 
am weddill y Philistiaid, medd yr Arglwydd Dduw." Amos i. 6-S. 
" Canys bydd Gaza yn wrtbodedig, ac Ascelon yn anghyfannedd. 
Canaan, gwlad y Pbilistiaid, mi a'tb ddifetbaf, fel na byddo cyf- 
anneddwr. A bydd glan y mor yn drigfaau, ac yn fytbod i fugeil- 
iaid, ac yn gorlanau defaid." Zepb. ii. 4-6. " Dyfetbir y brenin 
allan o Gaza, ac Ascelon ni cbyfanneddir." Zecb. ix. 5. 

Mae gwlad y Pbilistiaid yn gyd-gyfranog a gwlad Judea, yn yr 
anrbeitbiad cynredinol a ddisgynodd arnynt bwy, ac ar wledydd 
eraill cyfagos iddynt. Fe geir adfeilion lawer trwy boll Syria, 
ond y maent yn nodedig o ami ar byd glanan y mor, lie yr oedd 
y Pbilistiaid yn trigo. Y mae befyd gyda'r wedd gyffredin o 
ddiffaethder, ryw betbau neillduol, a pbertbynol i'r wlad bon, ag 
sydd wedi tynu sylw teitbwyr. Wrtb graffu ar y nodweddau neill- 
duol byn, am ansawdd y wlad, a tbynged eu gwahanol ddinasoedd, 
ni a welwn fod y propbwydi wedi ei darlunio mor ddifetbu, a 
phe rboisid y desgrifiad gan un a welsai yr amgylcbiadau a'i lygaid. 

" A bydd glan y mor yn drigf&au ac ynfythod i fugeiliaid, ac yn 
gorlanau defaid" 

Meddai Yolney, "Yn y gwastadedd rbwng Rama a Gaza, 
(gwastadedd y Pbilistiaid ar Ian y mor) cyfarfuom a nifer o bentref- 
ydd, wedi eu gwneutbur, a byny yn wael, o laid wedi sycbti ; ac 
yn ard4angos, fel y trigolion eu bunain, bob argoel o dlodi a 
gwaeledd. Wedi dyfod yn nes gwelsom, nad oedd y tai ; ond cyn* 



96 PR0PHWYD0LIAETHAT7 

nifer o fythod, weithiau heb un wrtho ei hurt ; bryd arall wedi eu 
rhesu, fel celloedd, o amgylch cyntedd agored, wedi eu amgau a 
mur o bridd tomlyd. Yn y gauaf, gellir dyweyd eu bod hwy a'u 
lianifeiliaid yn byw yn nghyd ; nid yw y rban y maent hwy yn 
byw ynddo ond yr un ag a berthyn i'r anifeiliaid, ond ei fod 
wedi ei godi tua dwy droedfedd yn uweh. Oddigerth amgylch- 
oedd y pentrefydd hyn, y mae yr holl wlad yn ddiffaethwch, 
wedi ei gadael i'r Arabiaid gwylltion, y rhai a borfaant eu dead- 
elloedd ynddi." Derfydd am weddill y Philistiaid, difethwyd hi 
fel nad oes cyfanneddwr. 

" Mae yr adfeilion o farmor gwyn a geir weithiau yn Gaza, yn 
profi ei bod gynt yn drigfa gwychder a chyfoeth. Mae y ddinas 
hon yn gyfranog o'r dystryw cyffredinol; ac er yr ymffrostiai yn 
yr enw o fod yn brif ddinas Palestina, nid yw bellach ddini niwy 
na phentref diamddirTyn ; ac yn cynnwys, yn yr eithaf, ddini mwy 
na dwy fil o drigolion." " Moelni a ddaeth ar Gaza." " By del 
Gaza yn wrthodedig, ac Ascelon yn anghyfannedd." " Dyfethir lief yd 
y brenin all an o Gaza, ac Ascelon ni chyfanneddir? "Yn mhlith 
lluaws o adfeilion, y mae yr eiddo Asdod, yr hon a fu unwaith mor 
enwog yn mysg y Philistiaid, yn nodedig yn awr am ysgorpionau 
"Mi a doraf y preswylwyr o Asdod." Amos i. 6. 

" Yr oedd Ascelon," meddai Richardson, " yn un o orsafau 
balchaf arglwyddi y Philistiaid : yn awr nid oes preswylydd o 
fewn ei muriau ; a chyflawnwyd gair Zechariah, ' ' dyfethir hefyd A 
brenin allan o Gaza, ac Ascelon ni chyfanneddir? Pan lefarwyd y 
brophwydoliaeth yr oedd y ddwy ddinas mewn agwedd flodeuog , 
ac nid oedd dim ond rhagwybodaeth Duw a allasai ddadgan ar ba 
un o'r ddwy, ac yn mha ddull, y tywelltid phiol ei lid ef. Y mae 
Gaza heb frenin. Mae tyrau uchel Ascelon wedi eu chwalu ar hyd 
y llawr, ac nid oes creadur o ddyn o fewn ei muriau. Rhoddwyd 
yr oracl bum' can' mlynedd. cyn Crist, a gwelwn ei gyflawniad 
wedi treigliad deunaw can* mlynedd ar ol hyny. 

Mae y brophwydoliaeth nid yn unig yn darlunio tynged y naili 
ddinas yn wahanol i dynged dinas arall, ond hefyd, yn darlunio 
agwedd amrywiol y wlad ei hun; trigfaau a bythod y bugeiliaid 
mewn un man, a'r fro hono wedi ei henwi ; gweddill o'r wlad y n 
anghyfannedd, yn ddiffaethwch, wedi ei gadael i ddeadelloedd yr 
Arabiaid ansefydlog. Gaza heb frenin, yn bentref diamddirTyn, 
wedi ei diosg o'i holl amddiffynfeydd. Ascelon yn wrthodedig, ac 
heb gyfanneddwr. Y preswylydd wedi ei dori yniaith o Asdod, ac 



AM Y PHILISTIAID. 97 

yn llocbes yralusgiaid. Yn bollol yr un modd y dywed yr banes- 
ydd, a bwnw yn elyn Cristionogaetb, ei bod ; ac y dywedodd y 
bropbwydoliaetb oesoedd yn ol y byddai. Wele yma elyn yr Ys- 
grytbyrau, a byny beb yn wvbod iddo ei bun, yn dTwyn tystiolaetb 
rymus, o blaid y llyfr yr oedd yn llosgi yn ei erbyn: ac y buasai 
da ganddo alia dadj-mcbwel ei wirionedd. Mae cyfatebolrwydd y 
bropbwydoliaetb a'r amgylchiadau i'w gilydd yn rby amlwg i'w 
gwadu ; a blaenafiaetb y bropbwydoliaeth ar yr arngylcbiadau o 
ran amser yn rby sicr i'w amheu. Ac o berwydd ffrwytblondeb y 
tir, a nertb a cbadernid y dinasoedd, nid oedd bosibl darogan 
gydag un rnatb o debygolrwydd pa fodd y dygid geirian y pro- 
pbwydi i ben. Fe fu Gaza yn ddigon oadarn i sefyll boll rym Al- 
exander Fawr, drosyspaid dan fis o warcbae ami; ac yntau ei bun 
a arcbollwyd ddwy waitb wrtb geisio ei goresgyn. Yr oedd Ascel- 
on yn nodedig am ragoriaetb ei gwinoedd, yn gystal ag am gadern- 
id ei bamddiffynfeydd. Dywedir am Asdod, befyd, gan ben banes- 
ydd enwog, ei bod nid yn nnig yn ddinas fawr, ond wedi dal y 
gwarcbae bwyaf o'r un ddinas erioed, na cbynt na cbwedi'n ; sef y 
gwarcbae o wnaed ami gan frenin yr Aipbt, am naw mlynedd ar 
bngair. Md casgliad oddiar argoelion o ddirywiad ar y wlad a'r 
dinasoedd byn oedd daroganiad y propbwydi; gan iddynt ragfyn- 
egi en banrbeitbiad, tra yr oeddynt yn en rbwysg a'u mawredd, a 
tbra nad oedd nn arwydd o'u dymcbweliad. 

Mewn gair, nid oes yn Palestina, a fu gynt mor enwog a cbad- 
arn, ddim gwell i'w cael ? yn lie y dinasoedd poblog, ond bythcd 
bugeiliaid, a chorlanau defaid, yn wasgaredig ar byd glanau y mor-. 
Darfu am weddill y wlad bono, a osodai ucbafiaetb a bri gynt ar 
arglwyddi y Pbilistiaid. Dyfetbwyd y brenin allan o Gaza, y 
ddinas ag oedd yn drigle gwycbder a cbyfoetb; ar yr bon y daetb 
moelni, trwy fwrw i lawr ei boll amddiffynfeydd ; nid yw bellach 
ond preswylfod diamddiffyn a diaddurn is-lywydd talaetb anrbeitb- 
iedig. Mae muriau, a tbai, a pbresw} T lwyr Ascelon, wedi diflanu. 

Mae un ddinas arall yn pertbyn i Pbilistia, ac a nodir gan y pro- 
pbwydi, nad oes dim bysbysiad am dani. Gadawyd enw bon allan 
ofapiaic Palestina.pryd y nodir y lie y safai y dinasoedd eraill. Mae 
yr amgylcbiad bwn ei bunan yn gadarnbad o'r fatb sicraf i wiredd 
y bropbwydoliaetb, " diwreiddir JEcro?i" Y mae Ecron fel wedi ei 
diwreiddio. Yr oedd unwaitb yn un o brif ddinasoedd y Pbilist- 
iaid ; ond tra y mae Gaza eto yn bod, a tbra y mae enwau Ascelon 
ac Asdod yn adnabyddus ar eu badfeilion, mae enw Ecron wedi colli 
Pa wawdiwr all wrtbbrofi hyn ? 



9 8 PROPHWYDOLIAETHAU 

III. PROPHWYDOLIAETHAU AM YR A&IMOXIAID. 

EU HAXES CYXTEFIG Y DAROGANAU YX EU HERBYX Y RHODDID HWY iX 

FWYD fR CENEDLOEDD YR AXGHOFID A3IMOX Y BYDDAI EI PHRIF 

DDIXAS RABBAH YN GARXEDD AXGHYFAXXEDDOL. 

Preswyliai yr Ammoniaid y wlad ag oedd o'r tu dwyreiniol i 
Palestina, yr hon a berclienogir yn avr gan yr Arabiaid, a'r Tyrc- 
iaid. Y mae, wrth naturiaeth, yn un o'r taleithau mwyaf ffrwyth- 
lawn yn Syria; ac yr oedd, am lawer o oesoedd, yn un o'r rhai 
amlaf ei thrigolion. Goresgynwyd tir Israel yn fynych, gan yr 
Ammoniaid ; ae ar nn amser, wedi ymnno a'r Moabiaid, hwy a gad- 
wasant feddiant o ran fawr o bono ; ac a orthrymasant yr Israeliaid 
yn ddirfawr am ddennaw mlynedd. Gorchfygwyd bwy gan Jeph- 
tha ; a cbymerodd ngain o'u dinasoedd: parbasant wedi byny i 
ddifrodi terfynau Israel; ond gwarchaeodd Dafydd ar eu prif ddin- 
as, a gosodwyd eu gwlad dan deyrnged. Ennillasant eilwaitb, a 
maitb ddaliasant, en bannibyniaetb, nes i Jotbam, brenin Juda, eu 
darostwng, a gosod arnynt dretb flynyddol o gan' talent o arian, a 
deng mil corus o wenitb a baidd. 2 Cron. xxvii. 5. Eto, buan y 
oodasant draebefn yn erbyn eu hen elynion, ae ymlawenbaent am 
y tiycbineb a ddaetb ar Israel, trwy law brenin Babilon. Yr oedd 
Amnion, mewn amser diweddarach, er ei banrbeitbio gan y Calde- 
aid, a cban yr Aipbtiaid a'r Syriaid, yn wlad tra cbynnyrcbiol a 
pboblogaidd, pan y daetb y Rhufeiniaid i feddiant o holl daleitbau 
Syria; ac yr oedd rbai o ddinasoedd Decapolis yn pertbyn iddi. Ac 
mor ddiweddar a'r fiwyddyn O. C. 632, cyfoetbogid y wlad bon a 
gwlad Moab a masuach belaetb, a cbadarnbeid ei sefyllfa ag am- 
ddiffynfeydd lluosog. Mae pob teitbiwr yn dwyn tystiolaetb am 
ei ffrwytblondeb naturiol. " Rbaid," meddai Burkbardt, " fod yr 
boll wlad wedi ei bamaetbu yn rbagorol, i roddi lluuiaetb i nifer 
mor fawr o drefydd." JSTid oes, yn awr, ddim ond adfeilion y tref- 
ydd byny. 

Propbwydwyd am yr Ammoniaid, " Ha fab dyn, gosod dy wyneb 
yn erbyn meibion Ammon, a pbropbwyda yn eu berbyn bwynt. 
Rboddaf befyd Rabbab* yn drigfa camelod, a meibion Ammon yn 
orweddfa defaid. Mi a estynaf fy Haw arnat, ac a'th roddaf yn fwyd 
i'r cenedloedd, ac a'th dorafy maitb o fysg y bobloedd, ac a'th ddy- 
fetbaf o'r tiroedd: dinystriaf di. Fel na chofier meibion Ammon 
yn mysg y cenedloedd. Rabbab a fydd yn garnedd angbyfanneddol. 

* Prif ddinas Ammon oedd Kabbah. 



AM TR AMMOKIAID. 99 

Meibion Amnion fydd fel Gomorah ; danadLdir, a phyllan halen, ac 
anghyfanneddle tragywyddol. Zeph. ii. 9. Jer. xlviii. 2. Ezec. xxv. 
. & \, 10. 

Cyflawnwyd gair y prophwydi am y wlad hon mewn modd 
amlwg a nodedig. Rhoddwyd hi ynfwyd iV cenedloedd. Rhenir hi 
rhwng y Tyreiaid a'r Arabiaid, ond meddiannir y rliaii fwyaf o honi 
gan yr olaf Mae trais y Tyreiaid, ac yspeiliad yr Arabiaid, yn 
ei chadw yn anghyfanneddle tragywyddol ; ac yn ei gwnenthur yn 
1 'fwyd tr cenedloedd." Mae teithiwr o'r enw Seetzen, yn dyweyd 
am y wlad hon, Ci Mae y rhan fwyaf o lawer o'r wlad heb breswylydd, 
wedi ei gadael i'r Ai*ab ansefydlog ; mae y trefydd hefyd, a'r pen- 
trefydd, dan anrheithiad Hwp\" Yr an modd y dywed Bnrkhardt, 
" Xid oes dim neillduol i'w ganfod yn llawer o'r murddynod. Xi 
eheir ynddi ond ychydig o hen furian tai, pen ty ran o gerig, sylfeini 
adeiladan, ac ychydig ddyfrgistian wedi en llenwi." 

Cafodd Buckingham ryw adeilad wedi ei gwneyd, tybygid, o 
adfeilion dinas ; yn nghanol y rhai yr oedd cyntedd ysgwar agored, 
lie y byddai yr Arabiaid yn gym en defaid a'n geifr yn achlysurol, 
er mwyn lloches dros nos. Ac fe ddywed hefyd, ddarfod iddo ef 
orwedd yn mysg deadelloedd o ddefaid a geifr, gerllaw adfeilion Am- 
mon, nen Amman (fel y gelwir hi yn awr), a lluddias iddo gysgn, 
yn mron drwy y nos, gan frefiadan y defaid. 

_ f- "Jiofir meibion Amnion y?i mysg y cenedloedd. Mae'r Inddewon 
en gelynion oesol, eto ar gael, er en gwasgaru yn mhiith gwledydd 
ybyd: parhant yn bobl wahaniaethol ; ond nid oes hanes am yr 
Ammoniaid; ni elwir neb ar en henw, ac nid oes neb yn honi cyf- 
athrach a hwy. Yr oeddent, er hyn, ar gael faith amser ar ol 
rhoddiad y brophwydoliaeth ; cadwent eu henw, a pherthynai idd- 
ynt liaws mawr o rife<^ hyd yr ail ganrif, yn ol tystlolaeth Justin 
Martyr. Ond y maent wedi eu tori ymaith o fysg y bobloedd. Din- 
ystrhcyd hwy. Xid oes cenedl yn preswylio yn arosol yn en gwiad ; 
nid oes neb 3m ei harddel fel en cartref, ac yn dwyn ei henw. Ni 
chofir yr Ammoniaid yn mysg y cenedloedd. 

bah a fyddyn garnedd anghyfanneddol. Parhasai y ddinas 
hon mewn bod a bri am fil o flynyddoedd, cyn prophwydo am ei 
chwymp : ac yr oedd ei sefyllfa yn addaw parhal maith iddi yn ol 
hyny. Yr oedd ffrwd helaeth o ddwfr yn llifo trwy ei chanol, a bro 
gnydfawr yn ei hamgylchn. Yr oedd yn gadarn ei sefyllfa o natur, 
ac wedi ei chadarnhau yn ychwanegol gan gelfyddyd. Yr oedd 
pob sail i ddysgwyl ei pharhad oesol ; a pha oresgyniad nen an- 



]00 PROPHWYDOLIAETHAU 

rheithiad bynag a allesid ddysgwyl iddi, trwy ryfel ac yspail,ni allai 
neb ddarogan oddiar wedd pethau, y byddai hi yn garnedd anghyf- 
anneddol. Ysbryd prophwydoliaeth yn unig allai wneyd hyn. Prawf 
y w hyn fod un yn gwybod y diwedd o'r dechreu, ac er cynt yr liyn 
ni wnaed eto. Mae llwyr ddilead y bobl hyn fel nad oes neb yn 
honi perthynas a hwy, dymchweliad anrheithiol eu dinasoedd, yn 
dystiolaeth oesol, mai dynion sanctaidd Duw a lefarasant yn yr 
Ysgrythyrau, megys y'u cynhyrfwyd gan yr Ysbryd G-lan. 

IV. Prophwydoliaethau am y Moabiaid. 

Y DAROGANAU YN EU HERBYN EU HANES EU DrNASOEDD AN- 

EHEITHIEDIG MUDWYR YN MUDO MOAB, AC YN GWAGHAU EI LLESTRI. 

Mae y prophwydoliaethau am Moab yn fwy eu nifer, ac nid llai 
eu hynodrwydd. Am y rhai a gyflawnwyd yn yr hen amseroedd, 
ac a gyfeirient at amgylchiadau neilldaol yn hanes y Moabiaid, ac 
at y modd y bu arnynt yn eu hymladdfeydd a'r Iuddewan, a chen- 
edloedd cyfagos eraill, nid rhaid dwyn yr amgylchiadau hyny yn 
awr yn brawf o ysbrydoliaeth y Bibl, pa mor angenrheidiol bynag 
oeddent ar y pryd, i gadarnhau ffydd, a dal dewrder Israel i fyny ; 
gan fod lliaws o brophwydoliaethau yn cyfeirio mor eglur at ffeith- 
iau anilwg a diymwad, fel nad oes ymron un wedd ar wlad Moab, 
priodol iddi ei hunan, ac fel y mae yn awr, nad oedd wedi ei nodi 
gan y prophwydi: wrth ddarlunio y sefyllfa isel y dygid hi iddi, 
o'r uchder q falchder adrygioni yr ydoedd ynddo. 

" Fel hyn y dy wed Arglwydd y lluoedd, Duw Israel, yn erbyn 
Moab, Gwae K"ebo, canys hi a anrheithiwyd, gwaradwyddwyd Cir- 
iathaim, ac ymllwyd hi; Misgab'a waradwyddwyd, ac a ddychryn- 
wyd. A'r anrheithiwr a ddaw i bob dinas, ac ni ddianc un ddinas : 
eithr derfydd am y dyffryn, a'r gwastad a ddifwynir,megys y dywed- 
odd yr Arglwydd. Ei dinasoedd hi a fyddant anghyfannedd, heb 
bresw\ T h T dd ynddynt. Trigolion Moab, gadewch y dinasoedd, ac 
aroswch yn y graig, a byddwch m'egys colomen, yr hon a nytha 
yn yr ystlysau ar fin y twll. Myfi a doraf Moab fel llestr heb hoffder 
ynddo. Hwy a udant, Pa fodd y bwriwyd hwy i lawr? A Moab 
a ddifethir o fod yn bobl, am iddi ymfawrygu yn erbyn yr Ar- 
glwydd." Jer. xlviii, passim. " Fel Sodom y bydd Moab — r yn 
anghyfanneddle tragywyddol." Zeph. ii. 9. 

Mae gwlad Moab yn gorwedd i'r dwyrain a'r de-ddwyrain o Ju- 
dea. Mae ei hanes boreuol yn debyg i'r eiddo meibion Ammon ; y 
tip yn debyg o ran ei ffrwythlondeb i'w tir hwy, oddy eithr ar duedd- 



AM Y MOABIAID. loi 

au y Mor Marw. Mae llawer o weddillion gwychder a phoblogrwydd 
y wlad hon eto yn aros : mae yr holl wastadeddau yn llawn o ar- 
goelion dinasoedd wedi eu dinystrio ; ac nid oes ammheuaeth, gan 
gystal ydyw natur y tir, a clian aniled ydy w adfeilion y dinasoedd, 
na fu y wlad hon yn wlad gyflawn o gynnyrch a phreswylwyr. 
Mae llun y maesydd eto yn ganfyddadwy, a cheir arwyddion o brif- 
ffyrdd wedi bod, a cherrig-filldir, a nifer y milldiroedd arnynt niewn 
rhai manau ; ceir allan hefyd fod y rhai olaf hyn yn dwyn profion 
mai gwaith y Rhufeiniaid oeddent. Mae pob sicrwydd i'w gael fod 
y wlad unwaith yn gynnyrchiol ei natur, ac yn ami ei thrigolion ; 
a'i bod felly yn mhell ar ol dadgan y brophwydoliaeth. Xid oedd 
eto ddim arwydd o adfeiliad, ac ni allai neb, oddiar ansawdd de- 
bygol pethau, ddarogan anghyfannedd-dra llwyr gwlad Moab ; 
gwnaed hyny gan ysbryd Duw yn cynbyrfu y prophwydi sanctaidd: 
ac yn gymhwys fel y prophwydwyd y mae petbau wedi digwydd. 

Yr ocdd yr anrheithiwr i ddyfod i bob dinas — yr oedd y dinasoedd 
i fod yn anghyfannedd heb breswylydd. Ac felly y maent. Mae boll 
ddinasoedd y Moabiaid wedi diflanu o'r gohvg. Mae y broydd, y 
nodid eu lie ynddynt, yn map teithiau Yolney, yn llawn o wedd- 
illion dinasoedd anrheithiedig. Deallai byn oddiwrtb yr Arabiaid 
crwydraidd, acoddiwrtbyr adfeilion, a'r murddynod lliosog a gyf- 
arfyddid yn mbob partb. Kid oes cymaint ag un ddinas ag oedd 
ar gael yn yr hen oesoedd, ar gael eto; y maent oil yn anghyfan- 
nedd heb breswylydd, Cerec yw yr imig un, ag enw tref arni, yn yr 
holl wlad; ac nid oes un argoel ar hon o ran enw, nac adeiladau, ei 
bod yn hanfodi, yn yr oesoedd gynt ; ni ellir galw hon, medd Set- 
zeen, ond pentref, gan mor adfeiliedig a gwael yr olwg arni. Mae 
Burkhardt yn cyfrif deg a deugain o weddillion dinasoedd drylliedig, 
o fewn terfynau y wlad ; a llawer o honynt yn rhai mawrion. Yn 
awr maent yn garneddau o adfeilion didrefn, a'r fath wedd arnynt 
ag a bar i'r edrychydd ofyn yn ngeiriau y brophwydoliaeth, " Pa 
fodd y bwriwyd hwy i laivr ?" Gyda syndod y gellir gofyn hyn. Yr 
oedd y dinasoedd hyn wedi sefyll i fyny am oesoedd; yr oedd rhai 
o honynt wedi eu hadeiladu ar 1 eoedd cedyrn, ac eraill ar y gwas- 
tadedd bras, yn llawn o angenrheidiau a chyfleusderau by wyd ; ond 
eto, yn ol y bygythiad a roddasai Duw trwy eibrophwydi, oesoedd 
o'r blaen, wele'rfarn fygythiedig wedi disgyn ar Moab, "am iddi 
ymfaivrygu yn erbyn yr Arglwydd." " Anmhosibl ydyw myned gai** 
Duw yn ddiryin." 

Derfydd am y dyffryn, a'r gwastad a ddlfwynir. Mae y wlad hon 



102 PROPHWYDOLIAETHAU 

wedi bod yn faes ymryson rhwng yr Arabiad a'r Tyrciaid ; ac er 
mai yr Arabiaid sydd yn ei pherchenogi, rnae y ddau bobl wedi 
cynnorthwyo i'w hanrheithio. Mae y tylwythau Arabaidd sydd yn 
gwibio ar hyd-ddi, nidyn unig yn elynion i'r Tyrciaid a'r Cristion- 
ogion, ond y naill lwyth yn fynych mewn ymrysonfa a, llwyth arall. 
a chan hyny, ni ellir dysgwyl fod bryd y fath bobl ar drin y tir, na 
gwellhau y wlad. Oddiar liyn, y mae y wedd sydd ar y gwastad- 
diroedd yn ddiffaith a diffrwyth, heb ddim dymunol i'r llygad yn y 
golwg, ond ambell swp o ffigys gwylltion. Nid yw yr Arabiaid yn 
ceisio trin y tir oddyeithr rhyw rai o'r llanerchi brasaf; ac nid y rhai 
hyny, ond pan f'o ganddynt ledsicrwydd o gael y cynhauaf i mewn, 
cyn ei ddifrodi gan elynion. Mae deadelloedd yr Arabiad anwar yn 
gwibio yn ddirwystr dros ddj'ffryn a gwastad, o aingylch pebyll eu 
perchenogion. 

WeleW dyddiau yn dyfod, meddyr Arglwydd, pan anfonwyf fudwyr, 
y rhai a'i mudant hi, ac a waghdnt ei llestri hi, Yr Arabiaid symudol 
ydynt brif, ac ymron, yr unig breswylwyr yn y wlad hon ; gwlad 
ag oedd unwaith yn frith, o ddinasoedd a threfi. Mudwyr ydyw y 
rhai hyn. Pabellant am dynihor mewn un man ; ac wedi difa yno 
ffrwyth y tir, mudant eilwaith i fan arall ; ac yn y modd yma gwag- 
hant eu llestri, ac anrheithiant yr holl dir. Attaliant bawb, trwy eu 
harferion yspeilgar, rhag cyfanneddu yn barhaol mewn un man ; 
gan nad oes diogelwch i feddiannau na phersonau; a gorfydd i'r 
sefydlydd/Wo ymaith ; lie bynag, medd Burkhardt,y bydd amaeth- 
wyr y tir,fe ddygwydd y gorfy ddir iddynt, yn fuan, gilio ymaith,gan 
drais yr Arabiaid: gwneir hyn bob amser y byddont hwy yn feistr- 
iaid. 

Trigolion Moab, gadewch y dinasoedd. ac arhoswch yn y graig, a 
byddwch megys colomen, yr hon a nytha yn yr ystlysau ar Jin y twll. 
"Wrth roddi darluniad cyffredinol o gyflwr trigolion y diffaethdir 
helaeth a gynnwysai y gwledydd blodeuog hyny, y mae Volney, 
heb fwriadu, yn rhoddi amlygiad goleu pa fodd y cyflawnwyd y 
brophwydoliaeth. Mae y werin resynol yn byw mewn dychryn 
parhaus rhag colli ffrwyth eu llafur. Yn ebrwydd wedi casglu y 
cynhauaf i mewn, prysurant i'w guddio mewn lleoedd dirgel ; a 
chiliant Vt creigau, ar dueddau y Mor Marw. 

Fe ddywed Setzeen hefyd, fod yn nghyrau gwlad Moab lawer o 
deuluoedd yn byw mewn ogofeydd, y rhai y mae efe yn eu galw 
wrth yr enw, " preswylwyr y graig." Tra y mae y dinasoedd yn 
anrheithiedig ac heb breswylydd, y mae y creigiau yn cael eu han- 



AM YR EDOMIAID. 108 

neddu. Ac ar ba law by nag yr edrychwn, pa un ai ar y dinasoedd 
heb breswylydd, ai ar y dyffryn a'r gwastad wedi ei ddifwyno, aiar 
y mudwyr ag sydd yn mudo ei tbrigolion ; ai ynte, ar y trueiniaid 
ofnus sydd yn cyfanneddu y creigiau, gwelwn yn mhob un, ac ar 
bob Haw, wiredd gair y prophwyd. Dyry hyn i ni hyder, y cyf- 
lawnir hefyd yn ei amser, bropbwydoliaeth am ddychweliad caeth- 
iwed y gwledydd liyn. " Eto, mi a ddychwelaf gaethiwed Moab yn 
y dyddiau diweddaf, medd yr Arglwydd." Jer. xlviii. 47 ; a xlix. 6. 

V. Prophwydoliaethau am yr Edomiaid, neu yr Idumeaid. 

PESGRIFIAD o'r WLAD AC o'r GENEDL Y DAROGANAU YN EI HERBYN 

Y DIDDYMID EI MASNACH Y DYNOETHID HI DIFROD EI DINAS- 
OEDD EI DAROSTYNGIAD YN MHLITH Y CENEDLOEDD — DIDDYMIAD 

DYSGEIDIAETH YNDDI YN DRIGLE CREADUR1AID GWYLLTION 

LLWYR DDIDDYMIAD Y GENEDL, a'r WLAD HEB GYNNIWEIRYDD TRWY- 
DDI. 

Yr oedd Edom, neu Idumea, yn gorwedd i'r de o Jndea a Moab . 
terfynai ar Arabia Petraia ar y dwyrain, ac ymestynai i'r de, hyd 
gulfor dwyreiniol y Mor Coch. Yr oedd Idumea yn deyrnas o flaen 
Israel. Darllenwn yn foreu am ddueiaid Edom, ac am ei breninoedd. 
Gen. xxxvi. 31 — 43. Prophwydwyd am Esau, tadyr Edomiaid, mai 
" yn mrasder y ddaear y byddai ei bresvjylfod, ac yn mysg gwlith y 
nefoedd." Gen. xxxvii. 39. Wrth byny, ac wrth a ddywedodd Moses 
yn acblysurol am dani, nid awn trwy faes na gwinllan, pan y gof- 
ynai genad i fyned trwy y wlad i Ganaan, ISTum. xx. 17, ymddengys 
fod y wlad hon yn ffrwythlawn, a than driniaetb. Gallwn feddwl 
fod cyfoeth mawr Job, mewn deadelloedd, a minteioedd gwartbeg, 
yr bwn oedd yn byw, fel y bernir, mewn talaitb o Edom, yn profi 
yr un peth. Nid oes ammheuaetb nad oedd yr Idumeaid yn bobl 
gyfoetbog a nerthol. Ymrysonent yn fynych £'r Israeliaid, ac 
ymgyngreirient a thylwythau eraill yn eu herbyn. Gwasgwyd 
arnynt yn drwm yn nyddiau Dafydd ; ond ar adfeiliad breniniaetb 
Juda, a thros flynyddoedd lawer cyn ei dymcbweliad, gwasgent ar 
derfynau yr Iuddewon, ac estynent eu bawdurdod dros y rban o Ju- 
dea ag sydd i'r de-orliewin iddi. Prif ddinas Edom ydoedd Petra, 
fel y'i gelwid gan y Groegaid ; neu Selah, gan yr Hebreaid. Mae'r 
ddau enw yn arwyddo craig, ac yn gymhwys iawn y gelwid hi felly 
oblegyd ei hadeiladu mewnsefyllfa greiglyd. Mae y ddinas hon yn 
un o'r rhai enwocaf mewn hanesion cyntefig, fel canolbwnc masnach 
y dwyrain. Arabia, yr oedd y Tyriaid yn cael eu nwyfau; ac nid 
oes lie i ammheu nad Petra oedd prif fasnach-le Arabia. Tua 800 o 



104 PROPHWYDOLIAETHAU 

flynyddoedd cyn Crist cymerwyd y ddinas hon gan Amaziah, brenin 
Juda, wedi lladd 10,000 o'r Edomiaid. 2 Bren. xiv. 1. Tua chan' 
mlynedd cyn genedigaeth Crist, Obodas, brenin Idumea, yr hwn 
oedd yn byw yn Petra, a orclifygodd Alexander Janneus, brenin Ju- 
dea ; — a ddrylliodd ei fyddin, a phrin y diangodd heb ei ladd. Aeth 
Aretas, olynwr Obodas, yn erbyn Aristobulus, inab Alexander, gyda 
50,000 o wyi\ ac a'i gorchfygodd ; aeth rhagddo gyda'i boll wyr, ac 
a gymerodd Jerusalem : ac yr oedd yn debyg o allu enill y deml 
befyd oni bai i'r Rhufeiniaid ddyfod i gymhortb Aristobulus. Ond 
pa faint bynag oedd cadernid a chyfoeth a ddinas hon, a pha faint 
bynag oedd poblogaeth a ffrwythlondeb gwlad Edom, cyhoeddwyd 
barn Duw arni er ynforeu; a thra yr oedd sto yn niwynhau ei 
rhwsyg a'i rhi. 

" Canys fy ngleddyf a drochir yn y nefoedd : wele ar Edom y 
disgyn i farn, ac ar y bobl a ysgymunais. O genedlaeth i genedlaeth 
y diffaethir hi ; ni bydd cynniweirydd trwyddi byth bythoedd. Y 
pelican hefyd a'r draenog a'i meddianna." Esa. xxxiv. 5, 10. "Canys 
i mi fy hun y tyngais, medd yr Arglwydd, mai yn anghyfannedd, yn 
warth, yn anialwch, ac yn felldith, ybydd Bosrah (y ddinas gadarn) 
a'i holl ddinasoedd yn ddifraethwch tragywyddol." Jer. xlix. 18. 
M Edom hefyd a fydd yn anghyfannedd : pawb ar a elo heibio iddi 
a syna, ac a chwibana, am ei holl ddialeddau hi." Jer. xlix. 17. 
" Fel yn ninystr Sodom a Gomorrah a'i chymmydogesau, medd yr 
Arglwydd ; ni phreswylia neb yno, ac nid erys mab dyn ynddi." 
Jer. xlix. 18. 

"Wrth gofio ffrwythlondeb cyntcfig y wlad hon y mae yr olwg 
bresenol arni, yn peri i'r meddwl ystyriol yn wir symc pa fodd y 
gallai dyn, er ei holl farbariaeth, wrthdaro mor effeithiol gymmaint 
o haelfrydedd natur, dros gynnifer o genedlaethau. Ac wrth edrych 
ar ddiffaethder y wlad hon yn awr, y mae y meddwl drachefn yn 
synu, pa fodd yr oedd yn ddichonadwy i wlad mor ddiffaith ac an- 
nghyfanneddol,fod erioed wedieibritho adinasoedd.a'i chyfanneddu, 
am oesoedd, gan genedl nerthol a Uiosog. Mae ei gwedd bresenol 
yn dyweyd mai celwydd ydyw yr hanesion a gawn am ei hagwedd 
gynt ; oni bai fod yr hanesion hyny yn cael eu cadarnhau gan ar- 
goelion lawer o'r hen amaethiad — gan weddillion muriau, a ffyrdd 
wedi eu palmantu, a chan garneddi hen ddinasoedd, ag sydd fyth yn 
y golwg. 

Mae ei masnach wedi llwj'r ddiflanu — mae dyfrhau y tir wedi 
hen ddarfod ; mae yr holl ddinasoedd wedi eu cwbl ddinystrio, a 



AM YR EDOMIAID. 105 

phob dim a ellid ei yspeilio, wedi ei gymeryd ymaith gan yr Arab- 
iaid. Mae yr amgylchiadau hyn, ynghyda dynoethiad y wlad i 
wres tanbaid yr haul, am oesoedd, heb y llwyni a'r coedydd i gys- 
godi dim ami — gormesiad diymattal o luwchfeydd tywod, oddiwrth 
dueddau y Mor Coch, a sychiad canlynol y ffynonau a'r ffrydiau 
dwfr, wedi cydweithredu i droi Edom yn anghyfannedd-dra diffaith 
a llwyr. 

Anhawdd ydyw ffurfio dychymyg teilwng am ddiffaetlider y 
wlad lion. Gan belled ag y medr y Hygad weled, nid oes ond man 
fryniau o dywod, perffaith gras, yn gymysgedig a cheryg tan. 
"Mae yr boll wastadedd," meddai Burkhart, "yn un olygfa o dyw- 
od symudol ; a'i wyneb wedi ei amrywio gan fan fryniau. Ym- 
ddengys fod y ty wod wedi cael ei ddwyn gan wyntoedd y dehau, a 
chlywais gan yr Arabiaid mai yrun olwg sydd ar y dyftrynoedd tu 
draw i Wady Mousa, neu Ddyffryn Moses. Mewn rhyw fanau yn 
y dyffryn' mae y tywod yn ddwfn iawn ; ac nid oes un argoel am 
ffordd, na dim gweddillion o waith dyn. Mae rhyw ychydig o 
goed yn tyfu yn mhlith y bryniau tywod ; ond y mae dyfnder y 
tywod yn lluddias porfa, a phob llysiau. "Pedeuai cynhauafwyr 
gwin atat ti, oni weddillent hwy loffion grawn ? pe iladron liw nos, 
hwy a aurheithient nes cael digon. Ond myfi, a ddynoethais Emu." 
Jer. xlix. 9, 10. " Pan lawenycho'r holl wlad, mi a'th wnaf di yn, 
anghyfannedd — anrhaith fyddi di, mynydd Seir ac Edom oil i gyd ; 
fel y gwypont mai myfi yw yr Arglwydd." Ezec. xxxv. 14,15. 

Meddai yr un teithiwr drachefn, " Ar ein gwaith yn esgyn i 
wastaded uwch na gwastadedd Arabia, cawsom o'n blaen eaagder 
dirfawr o wlad anrheithiedig, wedi ei gorchuddio a cheryg tau 
duon ; ac yma ac accw rhyw drumau bryniog yn cyfodi o'r gwastad- 
dir. " JEfe a estyn ami linyn annhrefn, a meini gwagedd." Esa. 
xxxiv. 11. Tros yr holl wlad, ymron, y mae gweddillion a char- 
neddi hen ddinasoedd a threfi, mwy neu lai helaeth; digon i broii 
ei phoblogrwydd gynt, ac i arddangos y difrod anghyfanneddol a 
ddaethai arni. Mor llwyr y cyflawnwyd y brophwydoliaeth, 
Gosodaf dy ddinasoedd yn ddiffaethweh, a thithau a fyddi yn anghyf- 
annedd.'" Ezec. xxxv. 4. — " Gwnaf di yn anrhaith tragywyddol, a'th 
ddinasoedd ni ddychwelant." Ezec. xxxv. 9. 

Prophwydai Malaehi ddau can' mlynedd ar ol Ezeciel, a thros dri 
chant ar ol Esaiah, ac yntau a ddarlunia sefyllfa ddyfodol gwlad 
Esau, " gosodais ei fynyddoedd yn ddiffaethweh, a'i etifeddiaeth i 
ddrcigiau yr anialwch. Lie y dywed Edom, Tlodwyd ni, eto dy- 



106 PROPHWYDOLIAETKAl' 

chwelwn, ac adeiladwn yr anghyfannedd-leoedd ; fel hyn y dywed 
Arglwydd y lluoedd; Hwy a adeiladant, ond minau a fwriaf i lawr. 
Mai. i. 3, 4. Pan y goresgynwyd y wlad lion gan Demetrius, dri 
ch an' mlynedd cyn Crist, rnae Diodorus yn ei darlunio yn anrheith - 
iedig, a'r preswylwyr heb dai Rhaid eu bod wedi adeiladu eu din- 
asoedd ar ol liyny, gan fod hanesion lawer ar gael, fod yn y wlacL 
yn mhell ar ol hyny, lawer o ddinasoedd; mae hyn yn profi rliag- 
fynegiad y prophwyd, Hwy a adeiladant, ond minau afwriaf i laior. 
Adferwyd gwedd y wlad ar ol goresgyniad ae anrheithiad Deme- 
trius arni, ond y mae yr adferiad hwnw wedi terfynu mewn anghj-f^ 
annedd-dra llwyr, ac anrhaith tragywyddol. 

" Cyfyd htfyd yn ei phalasau ddrain, danadl ac ysgall o fewn ei 
cheurydd." Esa, xxxiv. 13. Mae yn deilwng o eylw fod camelod yr 
Arabiaid yn ymborthi ar gangenau dreiniog y pren Talk, o ba ymbortli 
y maent yn lioff iawn ; fod pigau y pren hwn yn flin iawn i'r Arab 
iaid, ae i'w deadelloedd ; a'u bod mor luosog yn ngwahanol barthau 
Idumea, fel ag y dug pob Arabiad yn ei wregys fath o efail (pincers) 
i dynu y drain o ? i draed. Fe ddywed M. Laborde, wrth ddarlunio 
sefyllfa bresenol hen garneddi y ddinas enwog Petra, prif ddinas 
Edom, fod y drain yn tyfu i uchder y eolofnau, a bod planhigion 
pigog yn ymgribo ar hyd y gweddillion, fel ag i orchuddio gwaith 
celfyddyd ; fod y ddraenen a'r fieren yn cyrhaedd cyfuwch a'r cof- 
adeiliau, ae yn cuddio o'r golwg yr addurn-waith sydd ary eolofnau 
adfeiliedig. 

" herwydd, wele myfl dth wnaf yn fychan yn mysg y cenedl- 
oedd, ac yn wael yn mhlith dynion." Jer. xlix. 15. Er fod mintei- 
oedd yspeilgar yn gwibio dros y wlad hon, ac yn creu arswyd yn y 
sawl a deithiant drwyddi ; eto, mae Edom yn wir yn fychan ac y n 
wael, mewn cydinhariaeth i'r hyn a fu. E"id oes o fewn terfyn y 
wlad ymron neb yn presioylio yn arosol. Yn lie adeiladau gwych 
a phalasau heirdd, ni cheir ond bythol y crwydriaid Arabaidd, y 
rhai a adewir ganddynt wrth yr arswyd lleiaf. ISTid ydynt yn 
perchenogi dim ond y deadellau ; a mynycii y bydd y rhai hyny 
wedi eu lladrata oddiar dylwythau a breswyliant froydd mwy 
ffrwythlawn. Mor wahanol ydyw yn awr wrth a fu gynt ! Ynddi 
yr oedd crynhoad o fasnach a chyfoeth y dwyrain gynt, a thrwyddi 
y cludid trysorau Ophir. Yn awr, yr unig rith o ddiwydrwydd, a 
lafur, ydyw gwaith y crwydriaid digartref yn pigo gum-arabic oddiar 
y cangau pigiog, Bychan yn mysg y cenedloedd, a gwael yn mhlith 
dynion, ydyw Edom, 



AM YR EDOMIAID. 107 

u Fel hyn dywed Arglwydd y lluoedd am Edom, Onid oes doethin- 
eb mwy yn Teman ? a fethodd cyngor gan y rhai deallgar ? a feth- 
odd eu doethineb hwynt?" Jer. xlix. i, " Oni ddinystriaf y dydd 
hwnw, medd yr Arglwydd, y doetliion allan o Edom, a'r deall allan 
o fynydd Esau?" Obad. 8. Honai Edom gynt mai ynddi hi y 
gorseddai dysgeidiaeth flaenaf o'r holl wledydd. Yr oedd masnack 
a dysgeidiaeth yr holl wledydd yn cartrefu ynddi. Hawdd canfod, 
ie, yn ngweddillion yr adeiladau ylplenydd, fod doethineb a deall 
celfyddyd, gan yr Edomiaid. Fe ddywed Syr Isaac Newton, fod yr 
Aiphtiaid wedi dysgu medrusrwydd gan yr Edomiaid. Dyfeisiwyd 
ileenyddiaeth, astronomy ddiaeth, a saerniaeth llongau, gan y mas- 
nachwyr ar dueddau y Mor ^Coch, a lledaenwyd hwy o Arabia 
Petrsea (gwlad Edon) i'r Aipht, Asia Minor, ae Ewrop, Oni allwn 
gasglu, oddiwrth lyfr Job, fod y gwyddion yn blodeuo yn ngwlad 
Us, er amser bcreu o'r ddaear ? Pa le ceir llyfr mor hen a hwn, a 
chymaint o argoelion dysgeidiaeth, a medrusrwydd wyddorol a 
chrefyddol ynddo ? 

Ond a ymadawodd doethineb y rhai deallgar hyn ? Atebir yn 
ddibetrus, Do, yn ddiaul Dinystriwyd y doetliion allan o Edon, a'r 
deall o fynydd Esau. Yr oedd Eliphaz y Temaniad, yn wr call a 
deallus : ond yn awr, nid oes doethineb micy yn Teman. Pe byddai 
yn eisian, ddim mwy na chlirio rhyw ysgarthion o'r ffordd, i ollwng 
dwfr i redeg i gist, at eu gwasanaeth eu hunain, mae hyny i bres- 
wylwyr Edom yn mhell uwchlaw eu cyrhaedd. Edry chant gyda 
syndod yr ynfyd ar y gweddillion a geir yn y wlad o gelfyddyd a 
medrusrwydd yr hynafiaid ; a dychymygant mai trwy fath o swyn 
y'u gwnaethpwyd* Cyfrifant Ewropiad fel doeth-ddewin. Y Coran 
ydyw yr unig lyfr ag sydd o fewn cylch eu gwybodaeth, ac ni 
feddant ddethineb, ond y cyfryw a geir yn ofer-chwedlau llyfr y 
gau brophwyd. 

Y mae profion digonol ar gael, fod Edom gynt yn enwog am ddoeth- 
ineb, yn gystal ag am allu a dylanwad, ac y mae profion mor ddi- 
yniwad hefyd o'i hanghyfannedd-dra presenol; anghyfannedd-dra 
mor llwyr, fel na ellir, ond o'r braidd, ddyweyd ei bod yn cael ei 
phreswylio gan ddyn ; eto, hi a breswylir, ac a berchenogir, gan 
ddeiliaid o rywogaeth arall, yn absenoldeb dynion ; ac i'r deiliaid 
hyny y rhoddwyd y wlad ddiofrydedig hon, gan Berchenog mawr 
y byd. 

" Y pelican hefyd a'r draenog a'i meddianna ; y dylluan a'r gig- 
fran a drigant ynddi ; a hi a fydd yn drigfa dreigiau, yn gyntedd i 



108 PROPHWYDOLIAETHAU 

gywion yr estrys. Ac anifeiliaid gwylltion yr anialweh, a'r catnod 
a ymgyfarfyddant, yr ellyll a eilw ar ei gyfaill, a'r wyll a orphwyg 
yno hefyd, ac a gaiff orphwysfa iddi. Yno y nytha y dylluan, ac y 
dodwa, ac y deora, ac a gasgl yn ei cliysgod, pob un gyda'i gyd- 
niar. Efe hefyd a fwriodd y coelbren iddynt, a'i law ef a'i rhanodd 
hi iddynt wrth linyn; meddiannant hi hyd byth, a phreswyliant 
ynddi o genedlaeth i genedlaeth." Esa. xxxiv. 11 — 17. 

Am yr aderyn catia, a gyfieithir pelican, y mae yn beth hynod, mai 
dyma yr enw sydd eto arno gan yr Arabiaid ; ac yn beth hynod hefyd 
fod nifer o'r adar hyn mor fawr yn y wlad, fel y gellir dy weyd en bod 
yn eimeddianmi, Ehedant o amgylch yn niferi dirif, yn heidian dir. 
fawr, modd y gallo bachgenyn daro dau neu dri o honynt i lawr trwy 
luchio pastwn byehan i'w canol ; yr hyn hefyd a wneir yn feunydd- 
iol, gan blant yr Arabiaid. Pa fodd y gallesid rhagweled hyn 
am wlad fel Idumea, yr hon oedd, yn amser y prophwyd, yn Ilawn 
trigolion a threfi, ac yn llawn o gyffro masnaeh a gwaith? Pwy 
hefyd, ond yr Hwn a gynhyrfodd y prophwydi i lefaru, ac i lygaid 
yr Hwn y mae pob peth, ac amgylchiadan pob oes, yn agored. 

Y dylluan aW gig f ran a drigant ynddi. Mae Cad. Mangle? yn dad- 
gan fel hyn, tra yr oedd ef a'i gymdeithion yn chwilio murddynod 
Petra, " Mae ysgrechau yr eryrod, y dylluanod, a'rgweilch ag oedd- 
ent yn gwibio o gylch ein penan, fel yn ddig wrthym am droseddn 
eu cyffiniau priodol hwy, yn chwanegu at aruthredd yr ol3 T gfa." 
" Mae mensydd Tafyle," meddai Burkhardt, " y rhai sy'n gorwedd 
yn gyfagos i EdOm, yn. gyrchfa lluoedd dirif o frain." 

Hi afydd yn drigfa dreigiau. " Gosodais ei etifcddiaeth i ddreig- 
iaitr anialwch." Mai. i. 3. Mae Dr. Shaw, teithiwr Cristionogol, a 
Yolney, yr anffyddiwr, yn cyd-dystio mai felly y mae. Wrth y dreig- 
iau y deallir, mae yn debyg, math o nadroedd ac ysgorpionau. Dy- 
wed y cyntaf, fod y wlad a'r diffaethwch y mae Edom yn rhan o 
hono, yn heidio o ethrychfiiod (lizards), a gwiberod,y rhai sydd dra 
pheryglus. Meddai yr olaf, " Mae'r Arabiaid yn ymgadw rhag 
murddynod hen ddinasoedd Idnmea, ar gyfrif yr ysgorpiynau mawr- 
ion sydd yn heidio ynddynt/j 

Mae yr enwau a roddir ar y creaduriaid gwylltion sydd yn cyf. 
anneddu Edom, i raddau mawr yn anhysbys ; ac fe ddichon mai an- 
mhriodol ydyw edrych am gyflawniad o'r brophwydoliaeth yn y 
dull manwl hyny ; ond golygu y darluniad yn gosod allan anghyf- 
annedd-dra llwyr ; lie wedi ei adael gan ddyn, ac yn cacl ei berch- 
enogi, fel y mae murddynod a diffaethdra o'r fatli, gan adar, ac 
anifeiliaid gv/ylltion o bob math. 



AM SB EDOMIAID. 109 

Yr oedd gwlad Edom, fel y soniwyd, yn freniniaetli gadarn, a' 
gw^r mawr wedi bod yn enwog er ys oesoedd ; yr oedd ei tbrigol- 
ion yn wyr o ryfel, a'i dinasoedd yn gedyrn ; a chyda'r syniadau hym 
pwy allai ddychymygu lai na fyddai y wladyn gartref i'r tin eppil o 
bobl o oes i oes, ie, er eu darostwng gan ryfel, a'u gosod dan deyrnged 
i 'r buddugoliaetbwr? Mae yr Iuddew, er ei alltudio o'i wlad, yn 
llygadu gyda ebalon bruddaidd ar gartref ei dadau, ac yn hiraethu 
am gael dycbwelyd yno ; ond nid oes Edomiad ar gael ; am dano ef 
y rbagfynegwyd, " ei held ef a ddifethwyd, a'ifrodyr, ai gymyelogion , 
ac nid tw efe." Jer. xlix. 10. " Ac ni bydd un gweddill o dy J£sau.'> 
Obad. 18. Parbaodd yr Edomiaid hyd ar ol genedigaeth Crist; yn 
fuan wedi byny, ymgymysgasant a'r Nabatbeaid. Yn y drydedd 
ganrif, aetb eu biaitb yn ddiarferiad, a'u benw fel cenedl a gollwyd 
yn llwyr. Dygwyddoddyn wabanol iawn i biliogaetb y gefeilliaid 
Jacob ae Esau. Am y cyntaf y propbwydwyd y gwasgerid bwy yn 
m y s g y bobloedd, ond y byddent, er hyny, yn bobl heb eu cyfrif 
gyda'r cenedloedd, ac na wneid dyben llwyr arnynt. Ond am 
Esau y dywedwyd yn wabanol, y dyfethid ef, ac na byddai. Mae y 
cyflawniad yr un mor gy wir ag ydyw"y bropbwydoliaeth o ryfeddod 
a syn. O dy Esau nid oes un yn ngweddill mewn un wlad dan baul ; 
tra y mae ty Jacob yn britbo boll wledydd y ddaear. 

" Canys fy ngbleddyf a ddisgyn ar Edom i farn, ac ar y bobl a 
y sgymunais : o genedlaetb i genedlaetb y dyfetbir bi ; ni bydd cyn- 
niweiryddtrwyddibyth bythoedd" Esa. xxxiv. 5, 10. Meddai Yolney, 
' l Ni ymweloeld yr un teithiwr ar wlad hon." Y mae yn addef, er 
n y n y> fod ynddi y fatb weddillion o rwysg a rhi blaenorol, ag a 
deilyngai y cyfryw ymweliad. Nis gellir angbofio ddarfod i frenin 
y wlad bon, pan yr anfonodd Moses genadon ato o Cades, i ddy- 
weyd, "Fel byn y dywed Israel dyfrawd, atolwg, gad i mi fyned 
trwy dy wlad," wrtbod ei gais iddo, a dyweyd, " Na tbyred beibio 
i mi, rbag im' ddyfod a'r cleddyf i'tb gyfarfod." Wele briodoldeb 
y r ysgymundod a ddaetb ar Edom yn ol byny ; ni bydd cynniweirydd 
trwy Edom byth bythoedd. Mae yn ymddangos fod y wlad bon 
wedi ei gorcbuddio, mewn rbyw bartbau o boni, a tbywod 
dwfn, yr hwn a orcbuddia bob llwybr a ffordd, gan nerth 
y gwyntoedd a cbwytb yno; a bod y tywod yn fan fryniau mor 
ddwfn na eliir eu cynniwair. Dywedir befyd, fod y tywod bwn 
mor boeth, ac yn gymysgedig a cbynnifer o geryg tan, ag y byddai 
yn ynfydrwydd i neb geisio ei dramwy ; ac yn cbwanegol at byn, 
fpd y ffynnonau a'r ffrydiau dwfr mor anaml, yn anbysbys, fel na4 



310 » PROPHWYDOLIAETHAIT 

oes un sicrwydd y cyfarfyddir a hwy yn y daith. Mae y broydd 
angbyfannedd byn yn gynniweirfa tylwytbau o Arabiaid ysbeilgar ; 
yr unig bobl a geir yn gwibio trwy gyrau o'r wlad, nes y mae y 
perygl o'i cbynniwair yn dra mawr, ac yn lletbu pob anturiaeth. 
Dy wedir, er byn, fod Burkbardt wedi my ned trwy ry w gwr o boni , 
ac mai efe oedd y cyntaf a gafodd allan garneddi y ddinas hynod 
Petra. Ac er y gallai fod rbyw ycbydig o ddynion, mewn oesoedd, 
wedi gallu myned trwy y wlad bon, trwy lafur, a gorcbest angby- 
ffredin, nid yw byny, ar un cyfrif, yn ddirymiad ar y brophwydol- 
iaetb. Mae yr ben dramwyfa wedi ei llwyr ddileu. Md oes dim 
yn awr o'r ben gynniwair a fu yn bynodi y wlad bon, yn yr oesoedd 
gynt. Dicbon fod yr Arabiaid yn gwibio ar byd rbyw barthau o'r 
wlad, ac ambell deitbiwr gwrol, ar ddamwain, yn cael caniatad, 
megys, i dd'od i mewn iddi, fel y canfyddai mor llwyr ydyw ei ddi- 
ffaetbder ; ac yn cael caniatad i fyned trwyddi yn fy w, i ddadgan 
wrth eraill, mai gwir a ddywedasid trwy y propbwydi am wlad 
Edom. 



PEN NOD VI. 

Prophwydoliaethau am Ninefeh, Babilon, a Thyeus. 

Y mae yn amgylcbiad bynod, nad oes genym ddim hanesiaetb 
gywir, y fatb ag y gellir dibynu ami, am amgylcbiadau borenaf y 
byd, ond a geir yn yr Ysgrytbyrau : ac y mae yn amgylcbiad byn- 
od befyd, pan y mae banesiaeth Ysgrytbyrol yn terfynu, fod banes- 
iaetb gyffredin y byd yn dyfod yn fwy gloyw ac eglur, megys allan 
o'r berw cymysglyd o cbwedlan ; ac felly, yn foddion i brofi cyf- 
lawniad y propbwydoliaethan a roddasai yr Ysgrytbyrau, am am- 
gylcbiadau a ddygwyddai yn y byd, yn mysg cenedloedd eraill heb- 
law yr Iuddewon. 

I. Prophwydoliaethau am Ninefeh. 

ENWOGRWYDD Y DDINAS YR ASSYRIAID YN ELYNION CREULAWN YN ER- 

BYN ISRAEL DINYSTR Y DDINAS YN CAEL EI DDAROGAN EI HANGYFAN" 

NEDD-DRA PRESENNOL. 

Yr oedd Ninefeb yn un o'r dinasoedd benaf, cadarnaf, a mwyaf, 
yn y byd. Gelwid bi " y ddinas faivr" yn ddinas f awr iawn. Jonab 
i. 2 ; a iii. 2. Dywed ysgrifenwyr paganaidd, fod ei muriau yn gan' 
troedfedd o ucbder, yn dri ugain milldir o gylcb, ac arnynt bym- 
tbeg caiit o dyrau, pob un yn ddau can' troedfedd o ucbder. Honir 



AM NINEFEH. Ill 

ei bod yn ugain milldir o hyd, ac yn ddeuddeg o led. Bernir 
fod ei phreswylwyr yn 600,000 o rifedi, 

Yr oedd yr Assyriaid wedi bod yn elynion cryfion a chreulawn 
yn erbyn Juda ae Israel. Goresgynwyd gwlad Israel gan Pul, a 
thraehefn gan Tiglath-pileser, breninoedd Assyria, a dygasant lawer 
o'r bobl i gaethiwed. Caethgludwyd eraill o Israel gan Salman- 
ezer, a chwblhawyd caethgludiad Israel gan Ezarhadon, yr hwn a 
gyfleodd estroniaid yn ninasoedd Samaria. Gan yr Assyriaid y 
llwyr ddyfethwyd breniniaeth Israel, ac y gorthrymwyd yr eiddo 
Juda yn ddirfawr. A phan oeddent yn ymdroi yn eu drygioni, 
cyfododd Duw 1ST ahum, y prophwyd, i gyhoeddi ei gyfiawn farnau 
yn erbyn y ddinas falch, ac euog hon. 

" Baich Ninefeh. A llifeiriant yn myned trosodd y gwna efe 
dranc ar ei lie hi, a thywyllwch a erlid ei elynion ef. Canys tra 
yr ymddyrysont fel drain, a thra y meddwont fel nieddwon, ysir 
hwynt fel son" wedi llawn wywo." Nah. i. 8, 10. Mae'r hanesydd 
paganaidd, Diodorus Siculus, yn dadgan fod brenin Assyria, wedi 
ymchwyddo gan ei fuddugoliaethau, ac yn anwybodus o enciliad y 
Bactriaid, wedi ymroddi i seguryd gwarthus ; ddarfod iddo benu 
ar wyl i wledda, ac iddo roddi i'w filwyr helaethrwydd o win ; a 
bod Cadflaenor y gelynion, wedi deall trwy yr encilwyr, am eu dl- 
ofalwch a'u meddwdod, wedi ymosod ar fyddin yr Assyriaid, tra 
yr oedd yn ddiofal arnynt, a lladd llawer o honynt ; a gyru y 
gweddill i'r ddinas. Addawyd yspail lawer i'r gelynion gan y 
prophwyd, " Ysglyfaethwch arian, ysglyfaethwch aur ; canys nid 
oes dyben ar y stor, a'r gogoniant o bob dodrefn dymunol." ISTah. 
ii. 9. Sicrheir gan yr un hanesydd fod talentau lawer o aur ac ar- 
ian, wedi eu hachub o'r tan a'u dwyn i Ectabana. 

Mae y prophwyd yn dadgan y dyfethid y ddinas, mewn rhan, 
trwy ddwfr, ac mewn rhan, trwy dan. — " A llifeiriant yn myned 
trosodd, y gwna efe a dranc ar ei lie hi — ysir hwy fel sofl wedi llavjn. 
wywo — tan a ysodd dy farau." Yn gydsyniol a'r daroganiad dwyfol, 
y dywedir.y bu. Fod afon Tigris, ar ol ymchwyddo i uchder an- 
arferol, trwy wlawogydd trymion, a pharhaus, wedi dryllio rhan 
helaeth o'r mur, ac wedi agor ffordd i'r gelyn ; a gorlifo y rhan isaf 
o'r ddinas : y bod y brenin, gan anobeithio am ddiangfa, wedi 
gwneuthur angladd-bentwr o faintioli dirfawr ; gosododd hwn a'r 
palas ar dan ; a chafodd ei ddifa, ef, a'i dylwyth, yn y danllwyth. 

Rhagfynegwyd dinystr ac anrheithiad llwyr ac oesol Mnefeh. 
"Yr Arglwydd a wna dranc; ni chyfyd blinder ddwywaith. 



112 PROPHWYDOLIAETH AU 

Gwag a gorwag, ac anrheithiedig yw hi." Nah. ii. 10. " Ac efe a 
estyn ei law yn erbyn y gogledd, ac y ddyfetha Assyria, ac a wna 
Finefeh yn anghyfanedd, ac yn sych fel diffaethwch. " Zeph. ii. 13. 
Yr oedd Lucian yn byw yn yr ail ganrif, ac yn frodor o ddinas 
ar Ian yr Euphrates. Mae efe yn tystio fod Ninefeh wedi ei llwyr 
ddyfetha ; nad oedd dim 61 o honi ; ac na wyddai neb pa le y safai . 
Fe fu y fan y safai Mnefeh arno yn hir yn anadnabyddus i'r oes- 
oedd diweddar, gan mor gyflawn a manwl y cyflawnwyd yr hyn a 
ragfynegasid am dani; ond yn ddiweddar, ymwelodd amryw o 
deithwyr deallus a'r fan, a dywedant fod y lie yn awr yn diffaeth- 
dir eang (gioag, gorwag, ac anrheithiedig), a murddynod yma a 
thraw yn britho y lie. Y prif gloddiau, y rhai nid ydynt ond 
ychydig o nifer, ydynt, gan mwyaf, wedi^eu gorchuddio a glaswellt, 
ac nid annhebyg i'r cloddiau yn ein gwlad ni, a welir mewn rhai 
man au, fel lleoedd y gwersyllai y Rhufeiniaid. Mae cloddiau a 
murddynod eraill, llai o faintioli, gweddillion hen adeiladau, tyb- 
ygid, yn britho y lie am ddeng milldir. Ond nid oes yn mhlith yr 
arwyddion hyn ddim yn argoeli gwychder, na dim olion o rwysg 
breninol ; nid yw y lleoedd y bu y palasau gwych, ddim yn ad- 
nabyddus mwyach. JSTid oes na phridd-feini, cerrig, na defnyddiau 
eraill i adeiladu, i'w canfod yn y cloddiau mwyaf. Mae y lie yn 
anghyfannedd-dra, yn ddifFaethder gwag a 11 wm. Y mae y ear- 
ned di eu hunain yn mron wedi darfod, ac y mae y murddynod yn 
llai na gweddillion o'r hyn a fu hi gynt. " Hon yw y ddinas hoyw, 
oedd trigo yn ddiofal ; yn dywedyd yn ei chalon, Myfi sydd, ac 
nid oes ond myfi. Pa fodd yr aeth yn anghyfannedd, yn orweddfa 
anifeiliaid! pawb ar a el heibio iddi, a'i hwtia, ac a ysgwyd ei law 
arni." Zeph. ii. 14, 15. "Bygythir enw Ninefeh," medd Yolney, 
"a'r un ebargofiant ac a ddaeth ar ei mawredd." u Yr Arglwydd 
hefyd a orchymynodd oHh blegyd, na hauer oHh enw mwyach. Ghonaf 
dy fedd, canys gwael wyt" Nah. i. 14. Ninefeh y ddinas fawr nid 
yw. Prawf amlwg iawn o farn Duw ar ei elynion, a phrawf hyn- 
od trwy oesoedd y byd, o wirionedd a chadernid gair Duw. 

II. Prophwydoliaethau am Babilon. 

PESGRIFIAD O'R DDINAS— -Y DAROGANAU YN EI HERBYN— CYRUS YN EI CHY- 
MERYD-t-EI OHYMERYD EILWAITH GAN DARIUS— EI HADFEELIAD GRADDOL 

YSBEILIAD EI THRYSORAU-r-DIFFRWYTHDER Y WLAD DDfYSTR BABI- 

LON YN LLWYR GWIREDD Y BROPHWYDOLIAETH. 

Wedi cwymp Ninefeh, Babilon ydoedd brenines y dwyrain. 



AM BABILON. 113 

Yr oedd y ddwy ddinas yn gyffelyb elynion i bobl Dduw ; nid 
rhyfedd, gan hyny, fod helyntion y ddwy ddinas wedi en rhagfyn- 
egi. " Fel dafad ar wasgar," meddai Jeremiah, pen 1. 11 18, " yw 
Israel; llewod a'i hymlidiasant ymaith ; brenin Assyria yn gyntaf 
a'i hysodd, a'r Nebuchodonosor yma, brenin Babilon, yn olaf a'i 
diesgyrnodd. Am hyny, fel hyn y dy wed Arglwydd y lluoedd , 
Duw Israel; Wele, myfi a ymwelaf a brenin Babilon, ac a'i wlad, 
fel yr ynrwelais a brenin Assyria." 

Babilon oedd brif ddinas Babilonia, neu Caldea, wedi ei syl- 
faenu, tybygid, gan Nimrod; yr un, fel y tybiarliai, aBelus. Eang- 
wyd y ddinas yn fawr ar ol hyny gan yr amherodres Semiramis ; a 
chan jSTebuchodonosor, yn mhell ar ei hoi hithau. Desgrifir hi fel y 
ddinas fwyaf a galluocaf yn y byd — " Babilon Fawr," y galwai ei 
brenin balch hi. I arwyddo ei mawr wychder, fe'i gelwid y dref 
aur, prydferthwch y teymasoedd ; gogoniant godidawgrivydd y Calde- 
aid; y dyner a'r foet hits : arglwyddes y teymasoedd. Yr hon a drigai 
yn ddiofal, ac a ddywedai yn ei chalon, Myfi sydd, ac nid oes ond 
myfi. I osod allan ei gallu, a'i rhwysg, gelwid hi, " Gordd yr holl 
ddaear ; morthicyl ac arfau rhyfel, i ddryllio y cenedloedd, a dinystrio 
y teymasoedd. Ie, teymasoedd a chenedloedd a ddinystriodd ; ond 
mewn amser priodol ei thro hithau a ddaeth ; ac yn ei charneddi y 
gwelwn arwydd nodedig o anwadalwch pethau daear, a chyfiawn- 
iad difethu y prophwydoliaethan. 

Yr oedd Babilon yn sefyll mewn gwastadedd mawr, lie yr oedd 
y ddaear yn ddofn a ffrwythlawn. Rhenid y ddinas yn ddwy ran, 
gan yr afon Euphrates, yr hon o lifai trwyddi, o ogledd i'r de. 
Amgylchynid y ddwy ran gan for mawr. Yr oedd y ddinas o ffurf 
pedair-onglog ; pob ochr, meddai Herodotus, yr hwn oedd yn oesi 
250 o flynyddoedd ar ol dyddiau Esaiah, yn bymtheg milldir, ac 
felly yn 60 milldir o gylch. Yr oedd y muriau o nerth dig} 7 ffelyb, yn 
8*7 troedfedd, meddynt, o drwch ; modd y gallai chwech o gerbyd- 
au redeg ochr yn ochr arnynt, ac yn 300 troedfedd o uchder. O bob 
tu i'r afon adeiladwyd llongborth {quay,) a mur mawr o'r un trwch 
a mur y ddinas. Yr oedd cant o byrth pres iddi, o faintioli dirfawr, 
a'r ddwy ran o'r ddinas wedi eu cysylltu a'u gilydd gan bont faen 
ar draws yr afon. I attal anghyfleusdra oddiwrth orlifiad yr afon, 
cloddiwyd dwy ddwfr-ffos uwchlaw y ddinas, i gludo y dwfr gor- 
modol ymaith i'r afon Tigris. Hefyd, gwnaethid cloddiau o faintioli 
anferth i gyfyngu yr afon o fewn ei gwely, ac i attal gorlifiad. 
Cymerasid y defnyddiau i'r gweithoedd hyn, gan mwyaf, o'r ocl^r. 



114 PROPHWYDOLIAETHAU 

orllewinol i'f ddinas, He y cloddiwyd llyn niawr, 35 troedfedj. o 
ddwfn, a 45 inilldir o arngylchedd. 

Wrth bob pen i'r bont yr oedd palas gorwych a thrwydded tan- 
ddaearol o'r naill i'r Hall, trwy gromgell neu ffunel (vault or tunnel) 
odditan waelod yr afon. Mesurai yr lien balas ar yr ochr ddwy- 
reiniol oddeutu 30 o ystadau, neu yn agos i bedair milldir o gylch ; 
ond yr oedd y palas newydd ar yr ochr gyferbyniol yn bedair 
gwaith mwy na'r Hall ; a dywedir ei fod yn wyth milldir o gylch. 
fewn y palas hwn, neu o fewn ei gynteddau, yr oedd gerddi crog- 
edig, yn cynnwys lloriau neu rodfeydd mawrion, y naill uwchlaw y 
Hall, nes bod yn ogyfuwch a mnriau y ddinas. Bwriedid y rhai 
rhai hyn i bortreiadu gwlad goediog ; yr oedd coed lawer wedi eu 
planu ynddynt, a hyny mewn daear o ddyfnder digonol. Yn agos 
i'r hen balas y safai teml Belus neu Bel, yr hon oedd bedair-onglog, 
ac yn dair milldir agos o gylch. Yn nghanol cyntedd hon, yr oedd 
twr o faintioli dirfawr, chwe' chan' troedfedd o uchder. Cynnwysai 
y pentwr anferth hwn wyth y dyrau, pob un o honynt yn bymtheg 
troedfedd a thri ugain o uchder, a grisiau dirwynog i esgyn i fyny 
o'r tu allan. Ar y deml hon, neu ar ei nen uchaf, medd rhai, yr 
oedd delw o aur deugain troedfedd o uchder, ac o werth tair miliwn 
a banner o arian Lloegr. Yn y deml hon yr oedd lluaws o ddelwau 
eraill, ac o lestri cysegredig, oil o werth dirfawr. Dangosai y peth- 
au hyn, yn ddiau, gyfoeth a grym amherodraeth BabHon, a diddadl 
eu bod yn mysg y gorchestion enwocaf a wnaethid erioed a dwylaw 
dynion. Er hyn i gyd, gan faint ei balchder, ei heilunaddoliaeth, 
a'i drygioni, cyhoeddodd Duw Israel trwy enau ei brophwydi, pan 
oedd eto yn ei rhwysg a'i chadernid mwyaf, y dymchwelid hi, ac y 
gwneid hi yn anghyfannedd-dra Hwyr, ac yn garnedd ddirywiedig. 

Mae y prophwydoliaethau yn erbyn Babilon, a gwlad y Calde- 
aid, yn dra lluosog, ac yn britho llyfrau y prophwydi. Xi oddef 
ein terfynau i ni sylwi ond ar y rhai a dybir yn hynotaf, pa rai y 
mae hanesiaeth yn eu cadarnhau yn y modd mwyaf diymwad. 
Prophwydwyd yn amlwg pwy a'i dymchwelai, " Wele fi yn cyfodi y 
Mediaid yn eu herbyn hwy" Esa, xiii. 11. Main (sef Persia) dring, 
Media gwarchae, Esa. xxi. 2. " Yr Arglwydd a gyfododd ysbryd bren- 
inoedd Media: oblegid y mae eifwriadef yn erbyn Babilon" Jer. li. 
11. Dywed Xenophon fod breninoedd Media a Phersia wedi ym- 
gynghreirio a'u gilydd yn Babilon, ac yn unfryd wedi ymddiried y 
llywyddiaeth i Cyrus, yr hwn oedd berthynas i'r ddau, ac a ddaeth 
i fod yn olynwr iddynt. Ond nid i'r teyrnasoedd hyn yn unig y 
^imri^wv^ xt o-waith i oresgyn y dref aur. 



AM BABILON. 115 

"Dyrchefwch faner yn y tir, lleiswch udgorn yn mysg y cenedloedd, 
darperwch y cenedloedd yn ei herbyn hi, gelwch ynghyd deyrnasoedd 
Aararat, Minni, ac Aschenaz." <fec. Jer. 1. 21. Enillodd Cyrus yr Ar- 
meniaid, yr Hyrcaniaid, a'r Lydiaid, i'r cyngrair. Dymchwelodd y 
Phrygiaid,a'r Cappadociaid,a chwanegodd eu byddinoedd at yr eidc|o 
ei hun. Fel hyn, trwy fuddugoliaethau a chyngreiriau newyddion ; 
trwy gyhoeddi rhyddid i'r caeth-weision ; trwy ystry w fwynaidd ; 
eithaf medrusrwydd, ysbryd dihunan, a haelfrydedd diderfyn, efe a 
ddiddymodd, mewn yspaid ugain mlynedd, yr ymgyngreiriad a 
a wnaethai brenin Babilon yn erbyn y Mediaid a'r Persiaid ; ymun- 
iad y rhai a ofnai, ac a ffurfiodd gyngrair o'r un cenedloedd yn 
erbyn JBabilon ei hun. Yn y modd yma y codwyd arwydd (Jer 1. 2), 
yn erbyn Babilon mewn llawer gwlad, y darparwyd y cenedloedd, ac 
y galwyd yn nghyd y teymasoedd, yn ei herbyn. 

Wedi i Cyrus gyrhaedd Babilon, efe a'i brif swyddogion a farch- 
ogodd o amgylch y ddinas i yinofyn, ai nid oedd un man gwan i'w 
gael yn ei muriau, wedi gosod ei holl fyddin fawr o amgylch y ddinas. 
" Ymfyddinicch yn erbyn Babilon o amgylch" Jer. 1. 14. " Gwersyll- 
wch i'w herbyn hi o amgylch." Jer. 1. 29. 

Cloddiwyd ffos o amgylch y ddinas, codwyd tyrau, gwarchaewyd 
ar Babilon ; rhanwyd y fyddin yn ddeuddeg dosbarth, modd y 
gallent,bob dosbarth yn ei fis gadw gwyliadwriaeth trwy y nwyddyn. 
Fel hyn, yn ddiarwybod iddynt, yr oeddynt yn cyflawni gorchy- 
myn Arglwydd y lluoedd, " na chaffed neb ddianc o honi" Jer. 1. 29. 

" Gorddyr holl ddaear" a fuasai y Caldeaid, trwy yr hon y dry 11- 
iasid y cenedloedd ; yr oedd arswyd eu gwfr mawr, a'u harfau, wedi 
disgyn ar froydd pell; oad pan y galwai Duw Israel ar y cenedloedd i 
ddod yn erbyn Babilon, y mae ei chedyrn yn dychrynu, " y mae y 
werin yn ei chanol hi fel gioragedd" Jer. 1. 36, 37. Heriwyd ei brenin 
i ymladd law -law a Cyrus, ond heb dycio, a chyflawnwyd, yn hyn, 
air yr Arglwydd. " Brenin Babilon a glywodd son am danynt, a'i 
ddywylaw ef a lesgasant." Jer. 1. 43. Yr oeddcleddyf yr Arglwydd 
ar y celwyddog, (y dewiniaid.) a hwy a ynfydent ; ac ar ei chedyrn, 
a hwy a ddychrynent. Nid aeth neb allan yn erbyn y gelyn, ac ni 
cheisiodd neb eu gwasgaru a'u gwahanu oddiwrth eu gilydd. " Ced- 
yrn Babilon a beidiasant ag ymladd, ac y maent hwy yn aros o fewn 
eu hamddiffynfeydd : pallodd eu nerth hwynt, aethant yn wragedd- 
os." Jer. li. 30. M allai Cyrus, am yspaid dwy flynedd, eu tynu allan i 
ymladd; a chan gadarned oedd y muriau, nid oedd obaith ganddo 
allu eu dringo na'u dryllio ; ond ei unig ddysgwyliad bellach oed<| 



116 PROPHWYDOLIAETHATT 

newynu y trigolion ; a pha fwyaf eu rhifedi, cyntaf oil y gorfodid 
hwy i ymostwng. Eto, parotoisai y Babiloniaid ymborth i'r ddinas, 
digon i'w diwallu am ugain mlynedd ; a chwarddent am ben y 
gelynion, oddiar feddwl fod eu muriau yn eu hamddiffyn rhag 
ymosodiad oddiallan, a lluniaeth digonol ganddynt i'wcynnaloddi- 
fewn. Yr oeddent yn byw yn ddiofal, ac yn ymroddi i afradlonedd 
a nwyfiant ; ond nid oedd ynddynt wroldeb i ymladd, aethant yn 
wrageddos. 

Yn yr amgylchiad hwn, yr oedd Cyrus ei hun mewn penbleth, 
heb wybod pa beth i wneyd. Yr oedd amser maitb eisoes wedi ei 
golli, ac nid oedd, o ran yniddangosiad, un mymryn nes i ddarostwng 
y ddinas nag ar y cyntaf, pan y rhoddwyd amnaid gan ryw un i 
droi yr Euphrates allan o'i rhedle. £Tid gwaith bychan oedd hwn. 
Yr oedd yr afon yn chwarter milldir o led, ac yn bedair Hath o 
ddwfn, ac yn fwy o gadernid i'r ddinas, yn ol barn rhai o gyngoriaid 
Cyrus, nag oedd ei muriau. Eto, at y gwaith mawr hwn yr ymos- 
odasant yn ddioed, a hyny mewn modd ag i dwyllo y Babiloniaid. 
Gorchymynodd Cyrus i'w filwyr barhau i gloddio y ffos a ddechreu- 
wyd ar bob ochr i'r ddinas, i fod yn warchae, tybyg'sid, ar y ddinas, 
ond mewn gwirionedd i sychu yr afon ; modd y gadewid ei rhedle 
yn sych, ac y gallai y milwyr fyned ar hyd ei gwely o bob pen, y 
lie y deuai i mewn, ac yr elai allan, a chyfarfod a'u gilydd wrth y 
bont, ag oedd yn ei chroesi, o'r naill ran o'r ddinas i'r Hall. "Wedi 
gosod rhan o'r milwyr yn y modd yma yn barod i fyned i mewn, 
aeth Cyrus a dosbarth arall o honynt, at yr argae a wnaethai bren- 
ines Babilon ar yr afon, trwy yr hon y troisai ran o'i dyfroedd i'r 
llyn mawr a wnaethai ; ac a lwyddodd i droi yr afon oil i redeg i'r 
llyn ; ac yn y fan y sychwyd gwely yr afon, i'r graddau ag i rwydd- 
hau mynediad y milwyr i mewn o bob pen iddi. Yn y modd yma 
y cyflawnwyd yn gywir, ond yn ddiarwybod i'r gweithredyddion, 
eiriau y prophwydi. " Mi a ddyhysbyddaf ei mor hi, ac a sychaf ei 
ffynonau hi" " Yr hwn wyf yn dywedyd wrthy dyfnder, Bydd sych ; 
a mi a sychaf dy afonydd." " Sychder sydd ar ei dyfroedd hi, a hwy 
a sy chant:'' Jer. 1. 38 ; Esa. xliv. 27 ; Jer. li. 36. 

Yn y modd yma hefyd y gosodwydmagl i Babilon, yn ol y bro- 
phwydoliaeth, a hi a ddaliwyd, ac heb wybod iddi, Jer. 1. 24. Deallai 
Cyrus, medd Prideaux, fod gwyl fawr gerllaw gan y Babiloniaid, 
pryd yr ymroddent i loddest a gwin, ac i bob rhysedd ; a phender- 
fynodd mai amser manteisiol a fyddai, i wneyd cais i fyned i mewn 
i 5 r d(Jinas. Dyma oedd y noson yr oedd Belsassar, a'ifil tywysogion, 



AM BABILOlV. lit 

yn gwledda ; pan y gorchymynodd ddwyn llestri if yr Arglwydd, 
a ddygasid o Jerusalem, ac yr yfodd win o honynt, efe, a'i dywys- 
ogion, ei wragedd, a'i ordderchadon ; ac y moliannasant y duwiaub 
aur, ac o arian, o bres, o haiarn, o goed, ac o faen. Dyma'r noson 
yr ymddangosodd bysedd Haw dyn yn ysgrifenu ar galchiad y pared, 
ar gyfer y canwyllbren. Y noson hon y lladdwyd Belsassar brenin 
y Caldeaid. Dan. v. 

Yr oedd yr anturiaeth yn nn o'r mwyaf i Cyrus a'i wfr. Obleg- 
id, pan y deuent at y bont, os ceid fod y pyrth pres dirfawr ag 
oeddent o bob tu i'r afon yn gauad, ac i'r ystry w ddod yn adnabydd- 
us i'r Babiloniaid, daliasid milwyr Cyrus yn eu rhwyd eu hunain ; 
ond yr oedd gair sicr y prophwydi wedi dyweyd, " ar pyrth ni 
chauir," Esa. xlv. 1. Fel hyn yr arweiniwyd Cyrus rbagddo fel 
gwa3 i Dduw Israel, yr hwn a aeth o'i flaen ef, gan ddyweyd, " un- 
ionaf y gwyr-geimion, y dorau pres a doraf, a'r barau heiyrn a 
ddrylliaf, ac a roddaf iti drysorau cuddiedig, a chuddfeydd dirgel," 
Esa. xl y. 2, 3. Cafodd y milwyr fod gwely yr afon yn ddigon bas 
iddynt allu myned ar hyd-ddo, ac ar noson y wledd, a'r gloddest, 
pan oedd pawb yn ddiofal ; a nieddwdod wedi cloi y trigolion, fawr 
a man, mewn syfrdandod a chvrsg, yn nghanol y nos, daeth y milwyr 
o bob oclir i'r ddinas, i gyfarfod a u gilydd ar hyd gwely yr afon ; a 
ehan fod y pyrth heb eu cau, trwy esgeulusdra, meddwdod y porth- 
orion, aethant i mewn i'r ddinas ar eu cyfer, beb neb yn eu rhwystro. 

Ar ddyfodiad y gelynion at balas y brenin, hwy a gaWsant fod 
pyrth y pal as ynngliauad, a'r gwarcheidwaid yn yfed, ac ynglodd- 
esta, wrth danllwytli o dan. Rhuthrodd y Persiaid arnynt yn 
ddisymwth, ac a'u Uaddasant yn y fan. Clywodd y rhai oddifewn 
i'r ddinas y trwst dyeithr wrth y pyrth, rhedasant yno i ymofyn 
beth a ddarfyddai; gwelsant wrth oleuni y llnsernau, y distryw a 
wnaed, ond ni wyddent yr achos o hono ; ac ni ddychymvgent, yn 
y mesur lleiaf, fod y gelyn o fewn y ddinas. Yn y cyffro, gorchy- 
mynodd y brenin agor y pyrth, a chwilio i'r hyn a ddigwyddodd ; 
ac yn y fan y caed y pyrth yn agored, rhuthrodd y Persiaid i mewn. 
Mynegodd yr Arglwydd trwy y prophwyd, "Mi a ddatodaf Iwynau 
breninoedd i agoryd y dorau ctif.aen ef. Yn gwbl fel y rhagfynegwyd 
y bu. Caed pyrth y ddinas yn agored, a gorchymynodd y "brenin i 
agoryd dorau y pal as. Esa. xlvi. 1. Lladdwyd y brenin, ei dywys- 
ogion, a'r rhai oil oedd gydag ef, a daeth Cyrus, mewn un noson, yn 
arglwydd ar Babilon, a'i holl drysorau. 

Pan y daeth y milwyr i mewn, gwnaent swn, fel y gwyddent a 



118 PROPHWYDOLIAETHAtJ 

wneid gan y werin feddw, ac afreolaidd ; er mwyn celu pwy oedd- 
ent, tra yr aent rhagddynt at y palas breniuol. Yr oedd hyn hefyd 
wedi ei ragfynegi, " Diau y'th lanwaf a dynion, megj^s a lindys, a 
hwy a ganant floddest i'tk erbyn." Jer. li. 14. " Eu lief fel mor a 
rua, ac ar feirch y marchogant yn daclus i'th erbyn di, mercli Ba- 
bilon." " Cyd-ruant fel llewod ; bloeddiant fel cenawon llewod." Jer, 
li. 38 ; a 1. 42. 

Ni fynai y Babiloniaid fyned allan i ymladd a'r gelynion, ond 
dyma hwy yn cael eu lladd yn nghanol y ddinas, yn ol gair y pro- 
phwyd, " (fi holl rai lladdedig hi a syrthiant yn ei chanol." Jer. li. 
4*7. " Hi a fu falch yn erbyn yr Arglwydd, yn erbyn Sanct Israel, 
am hyny ei gwfr ieuainc a syrthiasant yn ei heolydd hi, a'i hdll 
ryfelwyr a ddifethir y dydd hwnw." Jer. 1. 29, 30. Anfonodd Cy- 
rus finteioedd o wyr meircii, trwy heolydd y ddinas, i ladd pawb a 
geid ynddynt ; a pharodd gyhoeddi, yn yr iaith Syriaeg, am i'r rhai 
ag oedd yn y tai aros ynddynt; ond y lleddid pawb a fyddai allan. 
Llanwyd y ddinas d dynion megys d lindys— y ddinas na fu gelyn o'i 
mewn erioed, ond fel carcbaror. 

Yr oedd Cyrus, yn ol y darluniad a ddyry Xenoplibn o hono, yn 
un o'r dynion mwyaf haelfrydig, a lleiaf awydd am gyfoetb o neb. 
Yr oedd yn gynllun dywysog doetH a hael ei galon. Yr oedd ei 
baelfrydedd yn ei enwogi yn fwy na'r cyfoeth a gawsai, er iddo gael 
trysorau Croesus, a Babilon. Cyfrifai, na pberthynai y trysorau 
hyny ddim mwy iddo ef nag i'w gyfeillion ; a chyfranai hwynt yn 
rhwydd, i wobrwyo ei weision, ac i gyflenwi eu hangenion. Cyf- 
ranogai ei filwyr o'i ysbryd ; ac yn hyn y gwiriwyd y brophwyd- 
oliaeth. *' Wele fi yn cyfodi'r Mediaid yn eu herbyn hwy, y rhai ni 
roddant fri ar arian ; dr aur nid ymhyfrydant ynddo." Esa. xiii. IT. 

Dangosodd Cyrus y cyfFelyb haelfrydedd tuag at Israel, meibion 
y gaethglud, rhai oedd yn Babilon. PrOphwydwyd am dano ; "Myfi 
a'i cyfodais ef mewn cyfiawnder, a'i holl ffyrdd a gyfarwyddaf ; efe 
a adeilada/y iiinas, efe a ollwng fy ngharchardrion, heb na gwerth na 
gwabrwy, medd Arglwydd y lluoedd." Esa. xlv. 13. A phwy sydd 
ar ni wyr, mai efe yw yr hwn a roes orchymyn i'r Iuddewon ddy- 
chwelyd i'w gwlad, ac adeiladu t£ yr Arglwydd yn Jerusalem. Ac 
nid er mwyn gwerth na gwobrwy y gwnaeth efe hyn, oblegyd rhoes 
orchymyn, yn hytrach, i'w cynnorthwyo ag arian, ac ag aur, ac & 
golud, ac ag anifeiliaid. Ezra i. 4. 

Ond yr oedd eto waith mawr yn erbyn Babilon, cyn y darostyng- 
id y ddinas falch. Yr oedd ei muriau heb eu bylchu ; ac nid oedd 



AM BABILON. 119 

eto nemawr o ddifrod wedi dyfod ar ei thrigolion, nac ar ei thrysorau 
Ond yr oedd ei dial wedi dechreu. Yr oedd grym a mawredd Cal- 
dea wedi cael archoll. Yr hwn a ddy wedasai, dringaf yn uwch na'r 
cymylau, a ddisgynwyd o'i uch elder. Syrthiodd Lusifer o'r nefoedd, 
drylliwyd ffon yr anwiriaid, a theyrnwialen y llywiawdwyr. Eto, 
yr oedd plaau lawer i ddyfod arni ; ac am hyny y rhybuddiwyd yr 
Iuddewon a weddillasid ynddi, i ffoi o'i chanol ; ac i bawb achub ei 
enaid ei hun, fel na ddifethid hwy yn ei hanwiredd hi. Nid dinystr- 
ydd iddi a fa Cyrus, eithr efe a geisiddd barhad ei huchafiaeth yn 
mhlith y bobloedd, trwy sefydliadau a threfniadau doeth. 

Yr oedd y Babiloniaid, y rhai a fuant yn arglwyddiaethu cyhy d 
ar yr boll ddwyrain, yn teimlo yn anniddig iawn i fod dan iau y 
Persiaid; a cbodasant wrtbryfel yn erbyn y Persiaid, yn y bummed 
flwyddyn o deyrnasiad Darius. Yr oedd Babilon erbyn hyn wedi 
colli gradd o'i mawredd ; a dinas Susan, lie y trigai y brenin yh 
benaf, yn y gauaf, yn ei dyhysbyddu o'i gWychder. Dywed Prid- 
eaux, fod troad yr afon Euphrates, hefyd, allan o'i hen wely, wedi 
achosi nad oedd seiyllfa Babilon ddim mor ddymunol ag a fuasai ; 
gan i'r afon fyned yn rhy fas, ond i'r llestri lleiaf ; aci gorff y dwfr, 
wedi ei droi o'i rydle cysefin, orlifo parth mawr o'r wlad ar y naill 
ochr i Babnon, a'i dyfetha. Gwnaeth Alexander Fawr gais, yn mhen 
blynyddoeda>i wella y drwg hwn ; ond lluddiwyd ef gan farwolaeth , 
i ddwyn ei amcahH ben. Adfeiliodd Babilon yn fwy wedi adeiladu 
Seleucia, yn mhen llaWer o flynyddoedd, o fewn deugainmilldir i 
Babilon ; i'r hon y cilai y trigolion yn barhaus, fel ag i wneuthur 
Babilon yn fwy fwy adfeiliedig. 

Wedi i'r Babiloniaid wrthryfela yn erbyn y Persiaid, daeth Da- 
rius yn erbyn y ddinas & llu mawr iawn. Ymbarotodd y Babilon- 
iaid, hwythau, i beidio ymostwng i'w gwarchaewyr; ac i'r dyben i 
allu dal allan yn hwy, penderfynasant, ladd yn ddiarbed, eu holl 
wragedd, eu merched, eu chwiorydd, a'u plant ; pob un na allai fod 
yn ddefnyddiol yn y rhyfel, ond eu mamau, ac un fenyw ; sef y 
lioffaf ganddynt yn mhob teulu, i bobi eu bara. A'r weithred echrys- 
lawn ac anfad hon a gyflawnwyd. Cynnullwyd hwy yn Dghyd, a 
thagwyd hwy. A chyflawnwyd trwy hyn, hefyd, air yr Arglwydd, 
Esa. xlvii. 9. " Ond y ddau beth hyn a ddaw i ti yn ddisymwth yr 
tin dydd, diepiledd, a gioeddwdod : yn gwbl y deuant arnat, am aml- 
der dy hudoliaethau, a mawr nerth dy swynibn." Mor ddisymwth 
y daeth hyn arnynt, mewn un dydd ! ac mor gyffredinol ydoedd y 
gweddwdod, ag yr anfonwyd ar ol hyn, allan o'r holl daleithiau, am 



120 PROP&WYDOLIAfcTHAtJ 

50,000 o fenywbd, i gyflenwi eu lie hwy. Ond nid oedd ymddiricd 
yn eu drygioni fel hyn yn eu diogelu. Tybient eu bod yn ddiogel 
bellach oddiwrth newyn oddhnewn, ac oddiwrth ymgyrcb oddiallan. 
Ni allai yr hen ddyfais o sychu yr afon fod drachefn yn fagl iddynt. 
Eto, ni ddychwelai gelynion Babilon yn ofer. 

Yn yr ugeinfed fis o'r gwarchae, ymddangosodd un o'r Persiaid, 
wrth un o byrth Babilon, a'i holl gorfF wedi ei orchuddio gan 61 
ffiangellau, a chan waed ; a'i drwyn a'i glustia\i newydd eu tori 
ymaith, yn wtthrycb gresyniis, a diswcr ; ac un, os nad oedd yn 
ddyn anfad iawn, a gawsai gam dirfawr a chreulawn. Diarigasai o 
wersyll y gelynion. Ond nid enciliwr cynredin mono; y cyfryw un 
ni allasent dderbyn o fewn y muriau ; ond Zopliyrus ydoedd ; yr hwn 
a adwaenid fel un o brif bendefigion Persia. Dywedai wrth y Ba- 
biloniaid, fod y gormeswr creulawn, Darius, mewn cynddaredd, nid 
am un bai o'r eiddo, ond am iddo roddi cyngor cydwybodol iddo i 
derfynu y gwarchae, (gan fod goresgyn y ddinas yn ymddangos iddo 
ef yn beth anmhosibl) wedi ymddwyn tuag ato yn y modd creulonaf, 
a gorchymyn ei anafu yn y modd y gwelid ef, a'i fflangellu yn 
ddidrugaredd, fel y gwelid wrth y riodau oedd arno; dywedai fod 
gwarth, i wr o'i dymher ef, yn fwy annyoddefol, na phoen ; a'i fod 
wedi dyfod i ymuno a'r Babiloniad, a'i enaid yn llosgi am gael 
cyfleusdra i ddial yearn a gawsai ar goppa y gormesAvr. " Ac yu 
awr," meddai, " mi a ddaethym er niwyn y daioni mwyaf i chwi, 
a'r drwg mwyaf i Darius, a'i fyddin, ac i'r Persiaid. Ni chaiff y cam 
a gefais ddim ei adael heb ddial ; gan y gwn, ac mi a amlygaf, ei 
holl fwriadau." 

Gan amlyced oedd y profion, a chan ddaed oedd y dysgwyliad, 
nid amheuodd y Babiloniaid gywirdeb Zophyrus, ond hwy gredent 
fod ei ddygasedd at Darius yn aDghymodol, ac nad oedd dim yn 
well ganddo na chael ymladd a'r gelyn. Pvhoddasant filwyr dan ei 
awdurdod gyda'r parodrwydd mwj'af. Ar y cyfleusdra cyntaf, 
gwnaeth ruthr-gyrch ar y Persiaid, a iladdodd fil o honynt. Wedi 
saith niwrnod Iladdodd yr un modd ddwy fil. Rhoddes hyn ysbryd 
newydd yn y Babiloniaid, a mawl Zophyrus oedd ar bob tafod. 
Ymddangosai y Persiaid yn fwy gochelgar am ugain niwrnod ar ol 
hyn, fel na chaed cyfie i ymosod arnynt. Ond wedi hyny o ddydd- 
iau, gwnaeth Zophyrus eihun yn fwy enwog fyth, trwyladd pedair 
mil o J r gelynion. Mewn ffordd o wobr am ei wasanaeth, rhoddw}'d 
iddo brif ly wyddiaeth y fyddin; ac yn chwanegol at hyny,gosodwyd 
ef yn y swydd uwchaf a mwyaf ei chyfrif yn Babilon, at yr hon 
yr amcanai, sef y swydd o warcheidwad y muriau. 



AM BABILON. 121 

Nesaodd Darius a'i holl w$r at y muriau, megys i ochel y fath 
gelanedd ag a wnaed arnynt o'r blaen. Llanwyd y muriau o'r Ba- 
biloniaid, i wrthdaro y gelynion. Ac ar hyn daeth brad Zophyrus 
i'r amlwg ar unwaith. Yr oedd agoriadau y pyrth yn ei feddiant ; 
ac mor fuan ag y daeth y Persiaid at y muriau, ar y rhai yr oedd y 
Babiloniaid arfog i'w hainddiffyn, efe a agorodd y pyrth i ollwng y 
Persiaid i mewn. Magi ydoedd yr ystryw hon, anadnabyddus i 
bawb, ond iddo ef, a Darius, yr hon a ddyfeisiwyd gan Zophyrus ei 
hun, a chanddo ef o'i fodd yr anafwyd ei govK Cafodd wobrwyon 
lawer am y weithred ystrywgar, a llywyddiaeth Babilon heb deyrn- 
ged. Cytunasid rhyngddo ef a Darius ar yr holl drefn ; aberthai 
yr olaf fywydau saith mil o wyr, mor barod ag yr anafai Zophyrus 
ei hun, i'r dyben mewn golwg. Fel hyn, medd Herodotus, y cym- 
erwyd Babilon yr ail waith. 

Cymerwyd y ddinas y drydedd waith gan Alexander Fawr. 
Gadawodd Mazaeus, cad-ly wydd y Persiaid, iddo ei chael; aeth yntau 
i mewn iddi,yn fyddin drefnus,fel pe'r ymfyddinent i ryfel. Drachefn, 
y llanwyd hi o ddynion. Buasai cymeryd y fath ddinas trwy warchae 
yn orchwyl anhawdd, ie, i Alexander ; ond ni bu raid iddo geisio at 
hyny, eithr newidiodd y trigolion iau Persia, am iau Macedonia, heb 
ddim cyffro. Ar ol hyn cymerwyd Babilon yn olynol gan Antigo* 
nus, Demetrius, Antiochus Fawr, a chan y Parthiaid. A pha frenin 
neu genedl bynag a ddaeth i'w herbyn, ni ddychwelasant yn ofer. 
Jer. 1. 9. 

Yr oedd pob cam yn adfeiliad Babilon yn gyflawniad o bro- 
phwydoliaeth. Arol ei goresgyn, y tro cyntafgan Cyrus, gwnaedhi 
yn ddinas drethol, yn lie bod yn ddinas amherodrol. " Nid oes 
orsedd-fainc, ti ferch y Caldeaid ; canys niHh alwant mwy yn dyner, ac 
ynfoethus" Esa. xlvii. 1. "Wedi i'r trigolion ymgodi yn erbyn Darius, 
gostyngwyduchder y muriau, a dinystriwyd ei holl byrth. "Ie mar 
Babilon a syrth." li. 44. " Ei muriau a fwriri lawr" Jer. 1. 14. Ar 
ddychweliad Xerxes o wlad Groeg, efe a yspeiliodd demlau Babilon, 
yn y rhai y cyfrifid fod delwau o aur, yn werth. ugain milivmo 
bunnau : heblaw trysorau eraill o swm difawr : rhagfynegwyd hyn 
gan y prophwyd," "A mi a ymwelaf d Bel yn Babilon, a mi a dyndf 
o y i safn ef yr hyn a lyncodd. Wele'r dyddiau yn dyfod yr ymwlaf d 
delwau Babilon." Jer. li. 44, 47. Gwnaeth Alexander Fawr gais ar 
adferu Babilon i'w gwychder cyntefig ; gan fwriadu ei gwneuthur 
yn brif ddinas amherodraeth y byd. Ond tra yr oedd teml Bel yn 
eael ei hadeiladu, ac argaeau yr Euphrates yn cael eu hadgyweirio; 



122 PROPHWYDOLIAETHAU 

bu farw darostyngwr y byd; ar ei waith yn cychwyn ei orchwyl 
diweddaf, ac yn mlodau ei oedran. " Udwch dros Babilon, cymerwch 
driagl i'w dolur hi, i edrych a iacha hi. Nyni a iachasom Babilon, 
end nid aeth hi yn 4ach." Jer. li. 8, 9. Pan glywodd Patrocles> 
liywydd Babilon, dan Seleucus, fod Demetrius yn dyfod yn ei her- 
byn, efe a ofnodd, ac a orcliymynodd i'r Babiloniaid ffoi iW ditfaeth- 
wch. " Fel Hew y daw i fyny," ebe y brophwydoliaeth, " oddiwrth. 
ymchwyddyr Iorddonen i drigfa y cadam, eithr mi a wnaf iddo efred- 
eg yn ddisymwth oddiwrthi hi." Jer. 1. 44. 

Ond er i'r trigolion dychrynedig ei gadaei am dymhor, hwy a 
ddychwelasant iddi drachefn; eto, parhaodd ei hadfeiliad i gyn- 
iiyddu. Gorthrymwyd y trigolion, ar ol hyn, gan amryw elynion, 
yn enwedig gan y Parthiaid, yn y modd creulonaf ; llosgwyd y llys- 
df, rhai o'r temlau a'r rhan wychaf o'r ddinas, a gwerthwyd 11 awe r 
o'r trigolion i gaethiwed. Alltudiwyd eraili i Media, tu hwnt i afon- 
ydd Tigris a Choaspes, a'r mdnffrydiau a redant iddynt, wedi gwerthn 
en meddiannau. " M'th alwant mwy yn d3'ner ac yn foetlrus — dy- 
noetha dy forddwydydd, dos trwy yr afonydd; ni'th alwant mwy 
yn arglwyddes y teyrnasoedd," <fec. Esa. xlvii. 1, 2, 5. 

Yr oedd trysorau a chyfoeth Babilon yn anghydmarol. Mwy 
priodol oedd ei galw yn dref aur na'r un ddinas a fu erioed. Am ei 
brenin y dywedwyd hefyd, Tydi yw y pen aur hionw. Yr oedd yn 
y ddinas bon yspail teyrnasoedd lawer. Tlodwyd eraili i gyfoeth- 
ogi lion. Gosodasai ei breninoedd a'i breninesau eu bryd ar ei 
gwychu, a'i llenwi a thrysoratu Ond yr oedd Caldea i fod yn ys- 
pail, pavjb ar a'i hyspeiliant hi a ddigonir, niedd yr Arglwydd. Deu- 
■weh yn ei herbyn tfr cwr eithaf, agorweh ei hysguboriau hi. Gleddyf sydd 
ar ei thrysorau, a hwy a ysbeilir, Jer. 1. 26, 37. Tydi yr hon ydwyt yn 
or os ar ddyfroedd lawer, yn aml dy drysorau, dy ddiwedd di a ddaeth, 
sefmemr dy gybydd-dod, Jer. li. 13. Yn gymhwys y modd y daro- 
ganwyd am Babilon ami ei thrysorau y bu. Pan gymerwyd hi yn 
ddisymwth gan Cyrus syrthiodd y trysorau enddiedig, a chyfoeth y 
cuddfeydd dirgel i'w feddiant yn y fan. Yr oedd ar unwaith yn 
berchenog ar yr holl balasau, y cestyll, y tyrau, a'r temlau, a'i thry- 
sorau dirif. Agorwyd ei hysguboriau, a syrthiodd ei holl gyfoeth 
yn yspail. Rhanwyd tai y pendefigion a'r gw$r cyfoethog rhwng 
y treiswyr buddugol. Pan gymerwyd y ddinas gan Alexander, 
rhoes y Cad-lywydd hwnw wobrau i'r milwyr a'r gw£ r meirch ag 
oeddent gydag ef, a gwnaeth hyny yn ddibrin, all an o'r trysorau a 
gawsai ynddi. GorchymynOdd Demetrius yntauj ar ei waith yn 



AM BABILON. 123 

goreegyia Galdea, i'r milwyr yspeilio y wlad, bawb drosto ei hum 
Daetli cenedloedd lawer o bell i yspeilio Caldea, ac er iddynt ddy 
chwelyd, ni ddychwelasant yn ofer. Digonwyd hwy o yspail. Am 
ddau can' rolynedd, yspeiliwyd hi gan y Persiaid a'r Groegiaid, ar el 
marwolaeth Alexander ; syrthiodd eilwaith yn ysglyfaeth, yn betiaf 
i'r Parthiaid, am yn agos i ddau can' mlynedd drachefn, hyd nes y 
daelh y Rhufeiniaid, o'r cwr eithaf, i'w hyspeilio. Wedi i Marcus, a 
Julian, ddwyn ymaith o Galdea drysorau lawer, yr oedd eto yn aros 
ynddi ddigon i fod uwchlaw gobaith y Rhufeiniaid, a digon ifoddlonl 
v cvhydd-ded, pan yr arweiniwyd hwy drachefn iddi gan Heraclir.?, 
J J awb ar ai hysbeiliant hi a ddigonir. Fe ddywed Gibbon, yr han- 
esydd anffyddiog, fod lladron noethion yr anialwch wedi -eu cyfoeth- 
ogi yn ddisymwth, uwchlaw mesur cu dysgwyliad a'u gwybodaeth 
ar eu gwaith yn goresgyn Ctesiphon, dinas y gellir ei galw yn fercli 
BabiloD. " Yr oedd pob ystafell," meddai y gwr hwn, " ynamlygu 
trysor newydd, dr aur, aW arian, dros ben dychymyg a rhif." 

Nid yw Caldea ddim yn rhydd yn yr oesoedd diweddar hyn, o 
fod yn nod i yspeilwyr gyfeirio ato. Er fod yspeiliad oesoedd wed 2 
rhoddi dyben, tybygid, ar drysorau Caldea bellach, eto, y mae y 
ddaear yn datguddio ei chuddfeydd dirgel, a thrwy hyny, yn dangos 
o leiaf, mai ami fu ei thrysorau. Yn y flwyddyn 1812, caed allam 
wrth gloddio, yn adfeilion un o'r dinasoedd, rhwng chwech a saith 
gant o lafnau o arian, pob un o droedfedd i ddeunaw modfedd o 
hyd ; a chaed piser bridd ac ynddo dros ddwy fil o ddarnau arian. 
Cyflogir dynion gan y Tyrciaid a'r Armeniaid i fyned i'r wlad hon, 
i chwilio am drysorau, a thy stir nad ydynt yn dy chwelyd yn ofer, fel 
pe byddai raid digoni pawb a yspeiliant Caldea ; ie, nes bydd yr 
adfeilion eu hunain wedi eu hyspeilio i'r eithaf. 

Yr oedd Caldea, pan y eyhoeddwyd y prophwydoliaethau yn ei 
heubyn, yn wlad o ffrwythlondeb digyffelyb :_ ond. yn unol a'r hyn a 
ragfynegwyd gan ddynion sanctaidd Duw, mae y tir ffrwythlawn 
wedi myned yn <idi£Faethdir anial, a'r wlad lawn o gyfoeth a phres- 
*rylwyr, a llawn hefyd o eilunod a drygioni, wedi myned yn anghyf- 
annedd, heb breswylydd. 

"Myfi a ymwelaf a gwlad y Caldeaid, ac a'i gwnaf hi anghyfan- 
nedd-dra tragywyddol. Torwch ymaith yr hauwr o Babilon, a'r 
hwn a ddalio gryman ar amser cynhauaf." Jer. xxy. 12; a 1. 16, 
{i Ei dinasoedd hi a aethant yn anghyfannedd, yn grasdir, ac yn 
ddiffaethwch, gwlad ni thrig un gwr ynddi, ac ni thramwya mab 
dyn trwyddi." Jer. li. 43. " A mi a anfonaf i Babilon nithwyr, £ 
hwy ainithiant hi, ac a waghant ei thir hi," Jer. li, 2, 



224 PROPH"\VTDOLIAETHAU 

Mae Ranwolf, yr hwn a aeth trwy y wlad lion yn 1574, yn ei 
darlunio yn Horn, " mor llom a diffrwyth. fel na ellid ei thrin." 
" Mae y wlad o amgylch ogylch," rnedd Buckingham, yn nn diffeith- 
dir llydan o dir tywodlyd a diffrwyth ; wedi ei fritho yn deneu a 
brysgwydd, ac a sypiau gwellt corsenog. Yr ochr arall, rhwcg 
Bussorah a Bagdad, ar bob tu i'r afon Tigris, y ntae yn ddiffaethvxh 
disatkr. Rhaid i'r brodorion r wrth ymdaitb dros y diffeithdiroedd 
dilwybr byn, gyfeirio eu ffordd wrth y sir.*' Mae gwyneb y wlad 
yn wastadedd mawr agored, beb ddim yn y golwg ond ambell fintat 
o gamelod hanner gwylltion. Meddai teitbiwr arall o'r enw Kep- 
pel, wrtb son, am y wlad hon, " diffeithdir dilwybr ydyw o amgylcb 
ogyleb, mor bell ag y cenfydd llygad." Mae belaetbrwydd y wlad 
wedi diflann mor llwyr a pbe buasai "ysgubau distryvf (Esa. 
xiv. 23) wedi ei bysgubo o'r dehan i'r gsgledd, Kid oes llygedyn 
eyfanneddol yn ymddangos am filldiroedd dirif."* Mae gwlad 
Babilon yn anghyfannedd heb breswylydd, yr Arabiaid sydd yn gwib- 
io ar byd-ddi, ac edrycbir ar bob dyn a gyfarfyddir yn elyn. Mae'r 
anifeiliaid gwylltion yn caFtrefu tir Caldea, ond y mae llai o'u bofn 
hwy ar y teithiwr, ie, a llai o ofn y llew ei hnn 7 na'r "dyn 
gwyllt," Arabiad y diffaethweh. Kid oes yn y wlad ag oedd gynt 
yn dwyn cynnyrcb ar ei dau-ganfed,-—m& oes yn awr ond diffeith- 
dir didriniaeth. Torwyd ymaith yr hamcr, cCr hwn a ddalio gryman 
ar amser cynhauaf. Mae gwlad y trysorau wedi ei gwaghau eti ha?i~ 
rheithio. Lie yr oedd y llafurwyr dan gysgod y palmwydd can' 
troedfedd o uchder, yn dyfrhau y meusydd nes oeddent oil wedi en 
mwydo yn ddigonol o'r camlesydd dirif, ni all y teithiwr blinedig 
yn awr ganfod dim ond brysgwydd isel a gwywedig ; na rhoi ei 
dreed i lawr heb boen, gan boethed y ddaear gras, wrth iddo 
grwydro yn ddiffygiol trwy dir diffaith a disathr. Lie yr oedd llu- 
osogrwydd preswylwyr yn llenwi y trefi ac yn cynniwairyn brysur 
o ddinas i ddinas, nid oes yn awr ond dystawrwydd ac anghyfan- 
nedd-dra — gwlad ydyw, ni thrig tm gwr ynddi, ac ni thramwya 
mab dyn trwyddi, 

l\i ellir dychymygu am ddiffaethdra Uwyrach, a darostyngiad is 
nag a ddaeth ar u ogoniant y teyrnasoedd, y dref aur, y dyner, a'r 
foethus." Parhaodd, ie, cyunyddodd ei diffaethclra, wedi yr an- 
rheithiadau cyntaf, nes yn y bedwaredd ganrif, nid oedd ei muriaii 
ond caead i fagu anifeiliaid gwylltion, ac yn bare hela i freninoedd 
Persia. Oesoedd lawer a ddilynodd heb prin goffad am dani, tra 

* Sir Pw. H. Porter's Travels, 



AM BABILON. 12© 

yr ydoedd yn nesu at yr anghyfannedd-dra llwyr a rag-fynegasai y 
prophwydi. Torwyd ymaith enw Babilcn o hanesiaeth yr oesoedd. 

Mae amryvr o deithwyr enwog a chredadwy wedi cael y lie y 
safasai y ddinas enwog, ae wedi desgrifio ei liadfeilion gyda manyl- 
rwydd. Cytunant oil am erchylldra y farn a ddaeth ami : ni eliir 
gwadu nac anihen ei diffaethdra. Pell iawn ydyw yn awr o fod yn 
oaoniant y teyrnasoedd ; bellach nid yw enwog ond am hynodrwydd 
ei liadfeilion ; ac yn awi\ wedi treigliad dwy fil a banner, o flyn- 
yddoedd yn rnron, y mae yn dynodi i lygad pob nn a'i gwelo, yr 
olygfa a bennodir yn y brophwydoliaeth ; ac ni all neb ddefnyddio 
cvwirach na chymhwysach ymadroddion, wrth adrodd yr hanes, 
nag a ddefnyddiwyd gan y prophwyd. Torwyd ymaith o Babi- 
lon enw a gweddilL ZSTi phabella yr Arabiaid yno, a'r bugeiliaid 
ni chorlanant yno. Prophwydwyd am Kabbah, dinas yr Ammon- 
iaid, y rhoddid hi yn drigfa eamelod, a meibion Ammon yn orweddfa 
defaid ; ac am Philistia, y byddai yn drigfaan, ac yn fythod i fugeil- 
laid, ac yn gcrlanau defaid. Ond yr oedd Babilon i fod yn fwy di- 
fiaeth, ac yn anaddas i hyny, Xa phabella yr Arabiad yno, a ar- 
wydda yr anghyfannedd-dra 11 wyraf. Peth cyffredin ydywi fugeil- 
iaid ddefnyddiio hen furddynod yn gysgod i'w deadellau ; ond y 
mae Babilon yn eithriad. Mae rhyw arswyd coel-grefyddol rhag 
ysbrydion drwg, yn fwy nag ofn anifeiliaid gwylltion, yn en cadw 
hwy draw. Method d Cadben Mignan a llwyddo gyda chwech Ar- 
abiaid i aros dros nos, rhag ofn ysbrydion drwg, 

Xid yw y palasau a'r anneddau gorwych gynt, ond pentyrau 
dilun o briddfeini a malurian ; ac yn He yr ystafelloedd addurnied- 
ig, y mae tyllau ac ogofeydd ; lie yr ymlusga y draenog, ac y nytha 
y ddylluan aW ystlum ; lie y mae y llew yn cael ffau, a'r llwynog, 
a'r gwyllt-flaidd, ymgnddfalonydd; tyllau y deillia sawyr ddrewed- 
ig o honynt, a'u geneuau yn frith gan esgyrn defaid a geifr. Er fod 
y tai wedi en llwyr ddinystrio, eto, maent wedi eu llenwi a gor- 
mesiaid — yno y triga cywion yr estrys, ac y llama yr ellyllon ; y mae 
megys dinystr Dnw ar Sodom a Gomorah ; ni chyfanneddir ,hi yn 
dragywydd. 

Mae nod arall o farn ar Babilon syrthiedig, na roddwyd mono 
trwy orlifiad yr Euphrates, na thrwy ormes anifeiliaid gwylltion 
maluriad amser, na rheibusrwydd dyn. Nod, er hyny, sydd yn 
gwirio y brophwydoliaeth mewn modd nodedig. Ar adfeilian Birs 
Isimrod, nen deml Bel, yr oedd yn sefyll, ar ol genedigaeth Crist, 
ddarnau mawrion o waith priddfaen {brick work), wedi eu cwbl 



226 PROPELWYDOLIAETHAU 

doddi, y rhai a seinient fel gwydr ; yr hyn sydd brawf eglur o 
weithredoedd tan, yr hyn a bar fod yr ymadrodd " mynydd llosg" 
yn y brophwydoliaeth yn hollol gymhwys. Jer. li. 25. Yn ninystr- 
lad Babilon dywedir yn bennodol y byddai tan yn cael ei ddefn- 
yddio, ac y byddai cyfFelybrwydd ynddo, fe allai, o herwydd 
hyny, i ddinystrDuw ar Sodom a Gomorah. "Myfi a'th dreiglaf i 
lawr o'r creigiau, ac a'th wnaf yn fynydd llosg." Y mae adfeilion 
y deml yn deilwng, oddiar eu maintioli dirfawr, i fod yn wedd- 
illion Babilon Fawr; ac er nad ydyw ond murddyn, eto, y mae 
yn ddau gant a phymtheg troedfedd ar hugain o uehder. " Oddi- 
ar ben y pentwr anferth hwn," medd un teithiwr, "caweom 
olwg eglur ar y murddynod ag sy'n cyfansoddi holl weddillion hen 
Babilon, a golwg mwy diffaeth ni ellid ei ddychymygu. Crwydrai 
y llygaid dros grasdir diffaith, lie nad oedd dim yn arwyddo, ond 
yr adfeiliau en hunain, y preswyliasid ef erioed." Anmhosibl oedd 
edrych ar y lie, heb gofio mor gywir a manwl y cyflawnasid y pro- 
phwydoliaethau, a theimlo cadarnhad o wiredd difethu llyfr Duw, 
Parhasai muriau Babilon dros fil o fly ny ddau wedi cyhoeddi yn 
eu herbyn. " Gan ddryllio y dryllir llydain furiau Babilon." Jer. 
li. 58. Ystyrid y muriau hyn yn un o saith ryfeddod y byd. A pha 
beth a allai fod yn fwy anhygoel i olwg dyn, pan oedd Babilon eto 
yn ei rhwysg, nag y byddai i lydain furiau Babilon gael eu dryllio, 
a'u dinystrio mor llwyr, fel mai prin y gellir penderfynu, gyda sicr- 
wydd, fod dim olion o honynt yn aros I Khaid fod y ffos y gwnaeth- 
pwyd hwy o honi wedi ei llenwi a hwy drachefn, oblegid nid oes un 
ffos na mur yn awr yn y golwg. Ni allai Cadben Ffrederic gael un 
ymddangosiad o'r mur, ar ol ymchwiliad manwl dros chwe' diwrnod, 
" Pwy a draethodd hyn er cynt I pwy a'i mynegodd er y pryd 
hyny ? Onid myfi yr Arglwydd ? ac nid oes Duw arall ond myfi." 
Oni ddaeth dydd digofaint yr Arglwydd yn erbyn Babilon fel an- 
rhaith oddiwrth yr Hollalluog 3 Gwelwn orchestion mwyaf dyn 
wedi eu dwyn i'r llwch ; pa nerth, neu ddoethineb, tegwch, neu 
fawredd, o eiddo dyn y gallwn ymflro&tio ynddo ? Onid enw Duw, 
a'i enw ef yn unig, a ddylem ei ofni, yr hwn a gyflawnodd ei fwr- 
iadau yn erbyn Babilon ? Pa etifeddiaeth neu ragorfraint ddaearol 
eydd yn haeddu ei gwerthfawrogi, gan fod gogoniant y teyrnasoedd, 
fel hyn, wedi syrthio. Mae teyrnas ddisigl yn bod, a gwyn eu byd 
y sawl a'i hetifeddant. Pa gynnaliaeth arall a raid i'r credadyn 
wrtho, neu pa berygl a raid i'r credadyn bfni, tra y bydd yn ym- 
ddiried yn y Duw a ddrylliodd lydain furiau Babilon! Ac os Dad 



AM TYRUS. 127 

y w y by wyd ar y gwefusau, a'r anadl yn y ffroenau, a'r beddau yn 
y mynwentydd, yn ddigon i ddysgu i'r bydol a'r diofal, nad yw 
balchder yn gweddu i ddyn — ant ac edrychant ar furiau Babilon, a 
safant ar adfeilion dirywiedig teml Belus. Gweler yno wagedd y 
byd yn ei wychder mwyaf, berygl gelyn Duw yn ei loches gadarn- 
af, a sicrwydd a geirwiredd tystiolaethau y Beibl, ie, yn y pethau 
mwyaf anbygoel. 

III. Prophwydoliaethau am Tyrus. 

DESGRLFIAD o'r DDEN t AS EI CHYF0ETH", A'l BALCHDER PROTITWYDOLIAETH- 

AU AM EI CHWYMP EI CHYMERYD GAN NEBUCHODONOSOR, A CHAN AL- 
EXANDER EI LLOSGI EI HADFERU ELLWAITH — EI HAXES DLLYNOL, A'l 

GWEDD BRESEXOL. 

Dinas tra enwog yn Phenicia oedd Tyrus. Yr oedd yn gronfa 
ddirfawr o fasnach, a mor-farsiandiaeth ; cryd y gwyddion a'r celf- 
yddydau; ac ynddi, tybygid, yr oedd y dynion mwyaf egniol a 
llafurus a fu yn y byd erioed.* Yr oedd yn ganolbwynt marsian- 
diaeth y byd. Yr oedd ei threfedigaethaii (colonies) hefyd yn llu- 
usog ac eang, Ie, yr oedd Carthage, y ddinas enwog, a heriai Ruf- 
ain gynt, o fewn trefedigaethau Tyrus. Tra [yr oedd y ddinas 
lion yn ei huchder mwyaf, mewn cyfoeth a rhwysg, gant a 
phump ar hugain o flynyddoedd cyn ei dynichweliad, cyhoeddodd 
Esaiah y prophwyd ei ehwymp. Yr oedd dwy ddinas o'r enw, yr 
hen a'r newydd. Yr hen a safai ar y cyfandir, a'r newydd ar ynys 
gerllaw yr hen. Nid oedd y ddwy, ar ryw gyfrifon, ond un ddin- 
as, y naill ran yn hen a'r Hall yn newydd. Kid oedd y gaingc-for 
eg oedd rhyngddynt ond hanner milldir o led ; yr un enw Tyrus 
oedd ar y naill a'r Hall, ond y gelwid y ddwy ran yn Tyrus hen a 
Thyrus newydd ; yr un fath bobl hefyd a breswyliai y ddwy ; am 
n y n y y mae ^ged y ddwy yn gynnwysedig yn y brophwydol- 
iaeth. Mae rhai ymadroddion, tybygid, yn gyfaddas i'r hen, a rhai 
i'r newydd. Yn Ezec. xxrii. 2, darlunir hi tcrth borthladdoedd y 
mor, ac yn y bedwaredd adnod, yn nganol y mor. Weithiau sonir 
fod meircJi, terbydau, marchogion, a phobloedd lawer, yn gwarchae 
ami, Ezec. xxvi. 7 ; a phryd arall dywedir, mai ynys ydy w, Esa, 
xxiii. 2. Ond wrth gofio fod y ddinas hynod hon yn ddwy ran, y 
naill gerllaw, neu ar Ian y mor, a'r Hall ar ynys yn y mor, fe gan- 
fyddir cymhwysder yr ymadroddion, y rhai ar yr olwg gyntaf, a 
ymddangosai yn anghyson. 

Gelwir Tyrus yn f etch Sidon. Esa. xxiii, 2. Mae lie cryf i 
* Yolney's Trayels, 



128 PROPHWYDOLIAETHAIT 

gasglu fod dinas Sidon yn henach na Thyrus, ac yn yr amserati 
boreuaf yn fwy ei henwogrwydd ; eto, daeth y ferch i ragori ar y 
fam, ac i fod yn " farchnadfa y cenedloedd." Esa. xxiii. 3 ; yr lion 
oedd " goronog, ei marchnatawyr yn dywysogion, di marsiandwyr yn 
yn bendefigion y ddaear." Esa. xxiii. 8. Fel y cynyddodd eyfoeth 
a masnach y ddinas, y cynnyddodd balchder ac anfadrwydd y pres- 
wylwyr. Ac am en balchder a'u drygioni mawr yn nghydag am eu 
traha yn erbyn Israel, y bygythiodd Duw en cosbi. " Arglwydd y 
llnoedd a fwriadodd hyn, i ddifwyno balchder pob gogoniant." Esa. 
xxiii. 9. Cynnyddodd balchder ei thywysogion i raddan annyo- 
ddefol; "Am-falchio dy galon, a dywedyd o honot, Duw ydwyf fi, 
eistedd yr ydwyf yn eisteddfa Duw, yn nghanol y moroedd ; a 
thi yn ddyn ac nid yn Dduw." Ezec. xxviii. 2. " Trwy dy fawr 
ddoethineb ac wrth dy farchnadaeth, yr amlheaist dy gyfoeth, dih 
galon a falchiodd o herwydd dy gyfoeth." Ezec. xxviii. 5. 

Fe fu y Tyriaid a'r Sidoniaid yn euog o orthrymn plant Israel, 
ac o ymorfoleddu yn eu try chin eb hwy ; ac am hyn hefyd y dig- 
iodd Duw. " Gwerthasoch hefyd feibion Juda, a meibion Jerusa- 
lem, i'r Groegiaid — wele mi a ddattroaf eich tal ar eich pen eich 
hunain. Joel iii. 6, 7. herwydd dywedyd o Tyrus am Jerusa- 
lem. Aha, torrwyd hi, pyrth y bobloedd : trodd ataf fi : fo'm llenwir ; 
anrheithig yw hi. Am hyny, fel hyn y dy wed yr Arglwydd Dduw ; 
Wele fi i'th erbyn, Tyrus." Ezec. xxvi. 2, 3. 

Mae y darluniad a ddyry Ezeciel o ogoniant masnach a chyf- 
oeth Tyrus yn nodedig iawn. Dywedir gan Volney, ei fod yn 
ddarn gwerthfawr o hanesiaeth ; ac nid oes modd i'r darllenydd gael 
desgrifiad cywirach o'r ddinas enwog hon, nag a roddir gan y pro- 
phwyd, yn y 2*7 ain bennod o'i lyfr. 

Prophwyd am Tyrus, y deuai brenin Babilon yn ei herbyn ; y 
diangai y preswylwyr i'r ynysoedd a'r gwledydd cyfagos ; ond na 
chaent lonyddwch ; yr adferid y ddinas wedi 70 o flynyddoedd, ac 
y dychwelai y bobl at eu masnach ; y cymerid ac y dinystrid hi 
drachefn ; y gadawai y bobl, mewn amser, eu heilunaddoliaeth, ac 
y troent at addoliad y gwir Dduw ; ac yn ddiweddaf, y llwyr 
ddinystrid hi, ac y byddai yn daenfa rhwydau i bysgodwyr. Esa* 
xxiii, 10—18. 

" Canys fel hyn y dywed yr Arglwydd Dduw ; "Wele fi yn dwyn 
ar Tyrus, o'r gogledd, Nebuchodonosor brenin Babilon, brenin y 
breninoedd, a meirch, ac a cherbydau, ac a marchogion, a thyrfa- 
oedd, a phobl lawer. Dy ferched a ladd efe yn y maes a'r cleddyf 
— gan amlder ei feirch ef, eu llwch a'tli doa," &c. Ezec. xxvi. 7-— 11. 



AM TYRUS. 129 

Dywedir gan Prideaux a Josephus, ddarfod i Nebuchodonosor 
osod gwarchae yn erbyn Tyrns, am dair blynedd ar ddeg, pan oedd 
Ithobal yn dywysog ami. Cyflawnwyd yma gan feitlied y gwar- 
chae y geiriau, " pob pen a foelwyd, a phob ysgwydd a ddynoeth- 
wyd." Cymerwyd yr hen ddinas gan frenin Babilon ; ond cyn ei 
chyrneryd, symudasai y trigolion lawer o'u meddiannau, i'r ynys 
haner milldir o'r Ian, ac adeiladasant yno y ddinas newydd. N 
chafodd y Babiloniaid, gan hyny, nemawr o wobr am lafur mor 
faith ; cawsant y ddinas yn wag o drysorau mewn cydmariaeth, 
ac heb lawer o breswylwyr. Mewn cynddaredd am en siomi o'r ys- 
glyfaeth, dinystriasant y tai, a lladdasant y preswylwyr oil. M 
ddaeth yr hen ddinas byth i'w gogoniant cyntefig ar ol hyn, ond 
hanfodai yn dref dan yr enw Palae-Tyrns. 

Yr oedd Tyrns i gael ei chymeryd drachefn. "Wedi yspaid o 210 o 
flynyddoedd ar ol y gwarchae gan frenin Babilon, daeth y Groeg- 
iaid cyngreiriol, dan en " brenin raawr" Alexander, yn erbyn Tyrns. 
Yr oedd y ddinas, fel y dywedwyd, yn sefyll ar ynys, hanner mill- 
dir oddiwrth y tir, ac o'i hamgylch yr oedd mnr mawr wedi ei godi 
o gant a hanner o droedfeddi o nchder, ar ddibyn y mor. Yr oedd 
cadernid a chyfoeth y ddinas y fath ag a roddai hyder yn y Tyr- 
iaid, ac anhawsder mawr i Alexander. Nid oedd ganddo fodd i 
ddyfod yn ddigon agos ati i ymosod arni, heb wneuthur clawdd 
trwy y cnlfor i'r ynys. Ond yr oedd wedi gosod ei fryd ar ores- 
gyn Tyrus, ac ymosododd at y gwaith anferth o wneuthur y sarn 
o'r Ian i'r ynys. I'r dyben yma defnyddiai feini tai yr hen dref; a 
chan fod Libanus a'i chedrwydd heb fod yn mhell, cafodd goed at y 
gwaith oddiyno. Yr oedd y gwaith hwn yn orchest, y fath ag yr 
anobeithiai milwyr Alexander ei gjrflawni; ac ar y cyntaf, meddyl- 
id mai anmhosibl ydoedd i Alexander gymeryd Tyrus, yr hon oedd 
yr unig ddinas a feiddiasai sefyll yn ei erbyn erioed. Fel yr oedd 
y milwyr yn gwneyd y sarn, yr oedd y stormy dd a'r Tyriaid yn ei 
dryllio. Eto para a wnaeth yn yr ymdrech ; casglodd yr holl 
ddefnyddiau a allai eu cael, *ie yr holl bridd a'r malurion a weddill- 
asid o'r hen dref. " A hwy a ddinystriant geurydd Tyrus, a'i thyr- 
au a ddinystriant: minau a grafaf ei llwch o honi." Ni adawyd 
gweddillion o'r hen Tyrus, ac nid yw ei lie yn awr^yn adnabyddus. 
" Hwy a ddinystriant dy geurydd, a'th dai dymunol a dynant i 
lawr, a'th gerrig, a'th goed, a'th bridd, a osodant yn nghanol y 
dyfroedd." " Gwnaf di yn ddychryn ac ni byddi ; er dy geisio, 
ni'th geir mwy." Ezec. xxvi. 4, 12, 21. 



130 PROPHWYDOLIAETHAU 

Wedi i'r buddugoliaethwr gymeryd Tyrus, gorcliymynodd ei 
gosod ar dan. Diangodd pymtheg mil o'r Tyriaid mewn llongan. 
Gorcliymynodd Alexander groeshoelio dwy fil o'r trigolion, lladd- 
odd lawer a'r cleddyf, a gwerthodd ddeng mil ar hugain i gaethiw- 
ed. " Anfonaf ddn i fur Tyrus, ac efe a ddifa ei phalasau hi" Am- 
os i. 10. " Wele yr Arglwydd yn ei bwrw hi allan, ac a dery ei nerth 
hi yn y mor ; a hi a ysir a than" Zech. ix. 4. " Am hyny y dyyaf 
dan allan o'th ganol, hwnw dth ysa ; a gwnaf di yn lludw ar y ddae* 
ar, yn ngolwg patvb dth welant." Ezec. xxviii. 18. 

Prophwydwyd hefyd am y ddinas enwocaf yn y byd am ei 
masnach, y gwneid hi yn goppa craig ; ac yn daenfa rhwydau. Ezec* 
xxvi. 14. A thrachefn y dy wedir, " minau a grafaf ei llweh hi, ac 
a'i gwnaf yn goppa craig. Yn daenfa rhwydau y byddwch yn 
ngbanol y mor." Ezec. xxvi. 4, 5. Ail adroddir yr ymadroddion 
megys i ddynodi yr amgylcbiad gyda gradd mwy o arbenigrwydd. 

Ymadnewyddodd Tyrus dracbefn, er ei difrodi o'i hen drigolion, 
ac adennillodd ei marsiandiaeth. Yr oedd yn flodeuog ei masnach, 
ac yn ami ei phreswylwyr, ar ddechreuad y ganrif gyntaf. Yr oedd 
ynddi lawer o ddysgyblion i Grist, ac adeiladwyd ynddi lawer o 
eglwysi, yn nyddiau yr apostolion. Daethai i wrando yr Iesu lu- 
aws mawr o bobl o dueddan mor Tyrus a Sidon, Luc vi. 11 ; a'r 
Iesu ei hun a ddaeth i dueddau Tyrus a Sidon. Tyriad y bernir fod 
y " wraig o Ganaan," fel y'i gelwir. Dan yr erledigaeth a godwyd 
gan Dioclesian, dyoddefodd llawer o'r Tyriaid eu merthyru yn achos 
yr efengyl. Yn Tyrus y gosodwyd yr Archesgob cyntaf dan Batri- 
archiaeth Jerusalem. Codwyd ynddi deml wych iawn i grefydd 
Crist, a daeth " ei marchnad di helw i fod yn sancteiddrwydd i'r At' 
Iwydd." Esa. xxiii. 18. 

Eto, yr oedd tynged Tyrus wedi ei osod er cynt, ac yn y seithfed 
ganrif cymerwyd hi gan y Saraceniaid ; yn y ddeuddegfed ganrif 
cymerwyd hi drachefn gan ryfelwyr y groes. Y pryd hwn yr oedd 
yn dref o gryn fasnach. Cj-rnerwyd hi oddiar y Cristionogion gan 
y Mamelukes yn y flwyddyn 1289, y rhai a'i difrodasant hi, a Sidon, 
a threfi eraill, rhag iddynt fod byth ar ol hyny yn lloches i'r Crist- 
ionogion. Yn y flwyddyn 1516, cymerwyd hi gan y Tyrciaid, yn 
meddiant y rhai y mae hi yn aros hyd heddyw, a than eu llywydd- 
iad hwy, neu yn hytrach dan eu hanrheithiad hwy, y mae, fel y 
mae yr holl wledydd dan eu gormes, wedi gwaelu a gwy wo nes cyr- 
haedd y wedd y rhagfynegwyd a fyddai ami — yn goppa craig, ac 
yn daenfa rhwydau. 



AM YR ABABIATO. 131 

"Ni clieir yma," meddai Maundrell (sef yn Tyrus), u ddim cyfFel- 
ybrwydd o'r gwychder a'r raawredd ag oedd yn ei hynodi gynt. 
ISTi welwch yma ond Babel o furiau drylliedig, a hen golofnau, a 
chelloedd candryll. ISTid yw ei phreswylwyr presenol and ychydig 
o drueiniaid gresynol, yn Uechu yn yr hen ddaear-gelloedd malur- 
iedig, ac yn ymgynnal ar bysgotta, y rhai a gynnelir, tybygid, yn y 
lie hwn gan ragluniaeth Duw, fel tystiolaeth amlwg o'r modd y 
eyflawnodd Duw ei air am Tyrus." Meddai Dr. Shaw, " Mae porth- 
ladd Tyrus wedi ei dagn gymaint gan dy wod a nialurion, fel nad all 
cychod y pysgotwyr sydd yn achlysnrol yn ymweled a'r lie, ac yn 
syclru eu rhvv'ydan ar y tywod a'r murddynod, dd'od i mewn, heb 
anhawsdra mawr." Ie, raae Yolney yn cydnabod, u fod cyfnewid- 
iadau amser, neu yn hytrach barbariaeth y Groegiaid a'r Mahometan - 
iaid, wedi cyflawni y brophwydoliaeth hon. Yn lie y fasnach eang 
a berthynai iddi gynt, y mae wedi syrthio i fod yn bentref gwael, 
heb ddim masnach oddyeithr ychydig sacheidiau o|da chotwm ; 
ac heb yr un niarsiandwr o'i mewn, ond nn goruchwyliwr o Roegwr, 
yn nghyflog gan Ffrancod Saide ; a phrin yr elwa hwn ddigon i 
gadw ei deulu." Mae Bruce hefyd yn darlunio Tyrus, yr hon a el- 
wir Sour yn awr, fel M craig i bysgodwyr sychu eu rhwydau." 
Dyma dynged Tyrus, y ddinas enwog a chyfoethog, mawr ei mar- 
siand'iaeth, a'i phrysurdeb, ond mawr ei balchder a'i rhysedd ; a'r 
Arglwydd Dduw a'i gosododd yn arwydd o'i ddigofaint yn erbyn y 
"■ said a rodiant mewn balchder" " Am falchder dy galom a dywed- 
yd o honot, Duw ydwyf fi. Am hyny, fel hyn y dywed yr Arglwydd 
Dduw r herwydd hyny, wele fi yn dwyn i'th erbyn ddyeithriaid, 
y trawsaf o'r cenedloedd, a thynant eu cleddyfau ar degwch dy 
ddoethineb, a halogant dy loywder. Disgynant di i'r ffos, a byddi 
farw o farwolaeth yr archolledig yn nghanol y mor." Ezec xxviii, 
% 6, 1. 

• ■» • 

PERNOD VII. 

PROPHWYDOLIAETHAU AM YR ARABIAID, HILIOGAETH IsMAEL. 

T BYDDENT YN LIXOSOG EU RHTF YN WYLLT AC ANWAR MEWN RUYFEL 

A'R BYD ETO, HEB EU DIDDYMU. 

Mae hanes yr Ismaeliaid yn dra gwahanol i'r eiddo yr Iuddew- 
on ; eto, y mae wedi ei ragfynegi mewn modd byr a chy wir, a hyny 
er amser boreu o'r ddaear. Prophwydwyd am Ismael, mab Abra- 



132 PROPHWYDOLIAETHAU 

ham, o Agar, " Ac efe a fydd ddyn gwyllt ; a'i law yn erbyn pawb, 
a Haw pawb yn ei erbyn yntau : ac efe a drig ger bron ei holl frod- 
yr." Gen. xvi. 12. " Wele mi a'i bendithiais ef, a mi a'i ffrwyth- 
lonaf ef, ac a'i lluosogaf yn ami iawn : deuddeg ty wysog a genedla 
efe, a mi a'i gwnaf ef yn genedlaeth fawr." Gen. xvii. 20. 

1. Cyflawnwyd y brophwydoliaeth lion mewn lluosogrwydd hil- 
iogaeth. Mewn ychydig flynyddoedd yr oedd teulu Ismael wedi 
cynnyddu gymaint, fel y darllenwn am fintai o Ismaeliaid yn myned 
i waered i'r Aipht. Lluosogodd ei liiliogaeth yn nodedig yn yr 
Hagariaid, y ISTabathiaid, yr Huriaid, ac yn yr Arabiaid, neu y Sar- 
aceniaid, y rhai a ymledasant dros ran fawr o'r byd, ac ydynt liyd 
heddyw yn genedl dra lluosog. Buddugoliaethasant, ar un amser, 
y rlian fwyaf o'r gwledydd ag sydd o fewn yr hingylch, neu y 
gwregys -tymherus ; a cbyrhaeddai eu liamerodraeth o India byd y 
Mor Werydd, a cbynnwysai fwy o eangrwydd nag a feddiannwyd 
erioed, ie, gan y Rhufeiniaid. 

2. Ac efe a fydd ddyn gwyllt neu asyn-wy lit- ddyn. Nid ymostwng 
dan iau, ac ni chymer ei lywodraethu. Ni lwyr ddarostyngwyd yr 
Arabiaid erioed. Methodd Sesostris, a Cyrus, Pompey, a Trajan, eu 
llwyr orchfygu. Nid oedd arfau yr un genedl, pa mor fedrus a 
llwyddiannus bynag, yn abl eu gorchfygu hwy ond mewn rban, ac 
am dymhor byr. Diystyr oedd ganddynt gyfarch Alexander. Fawr 
fel buddugoliaethwr, pan oedd pawb yn mron yn goblygu iddo, a 
mawr oedd cynddaredd y Concwerwr o herwydd byny. Rhoddir 
hanes gredadwy am Trajan, amherawdwr Rhufain, iddo anrheithio 
rhai parthau o'u gwlad, a gwarchae ar eu prif ddinas; ond ddarfod 
dychrynu ei fyddinoedd, a'u euro yn eu hoi gan fellt, taranau, cen- 
llysg, heidiau o wybed, a rhyfeddodau yn yr awyr, nes bu gorfod 
ar Trajan fyned yn.ol o'u gwlad. 

Ar ysbail yr oedd Ismael ei hun yn byw, yn yr anialwch : felly 
y mae ei liiliogaeth, yn mhob oes, yn gorthrymu Arabia, a'r gwled- 
ydd cyfagos, trwy eu rhuthrau ysbeilgar. Mae pob crach flaenor, 
yn ei ddosbarth, yn ei ystyried ei hun yn Ben-llywydd goruchel ; 
ac er eu bod yn ymddangos yn rhanedig, y maent, trwy fath o 
gyngrair, mewn gwirionedd oil yn un. Mae annibyniaeth yr Arab 
yn ddiareb yn awr fel cynt. " Mae eu Haw yn erbyn pawb." Maent 
yn byw mewn rhyfel gwastadol a'r gweddiil o'r byd : yn 
lladron ac ysbeilwyr ar for a thir. Yn ngeiriau nodedig Gibbon, y 
maent "mewn arfau yn erbyn dynolryw." Ysbeilio yw eu crefft. Ni 
cheisir ffurfio cyngrair a hwy gan un deyrnas, ac ni ellid ei ffurfio- 



AM YU AKABIA1D. 183 

pe ceisid. Ni cheisiodd Prydain, er fod ganddi sane yn mron yn 
mliob gwlad, fyned i diriogaeth hiliogaeth Ismael, oddyeilhr i gyf- 
Iawni rhyw amcan pennodol, megys dinystrio rhyw amddifFynfa, ac 
yna ciiio i fFordd. 

Gan eu bod hwy yn fath o elynion i eraill o ddynolryw, nid 
rliyfedd i dalu y pwyth, fod dynolry w yn elynion gwastadol iddynt 
hwythau. Mae teithwyr yn mliob oes wedi gorfod myned trwy eu 
gwlad yn finteioedd (caravans) mawrion, ac arfog, er araddiffyniad 
rhag rhuthriadan y lladron ysglyfaethus hyn. Bydd raid iddynt 
wrth ymdaith, osod gwyliedyddion, fel y gwn'ai byddin yn ngwlad 
gelyn, o amgylch en sefyllfa. 

3. Efe a drig ger bron ei Jioll frodyr. Gallesid dysgwyl, o her- 
wydd amryw amgylchiadau, y buasai y bobl hyn wedi eti diddymu ? 
a choffa am y genedl wedi ei ddileu. Y mae eu gwlad yn gorwedd 
yn y rhan byny o'r byd, lie cododd y breniniaetbau cyntaf. Cod- 
odd a diflanodd amberodraetbaii penaf y byd o'u bamgylcb ; a new- 
idiodd cenedloedd eraill yn eu moesau a'u barferion, tra y mae yr 
Arabiaid yn parhau yr un fath. Ac nid am eu bod wedi eu cau 
allan, oddiwrtb bob cyfrinach a cbenedloedd eraill, y maent yn 
parbau felly ; oblegid buont yn eu hamser boreuaf mewn eyfathrach 
a breninoedd galluocaf y dwyrain ; ac o dan Mahomed gwthiasant 
eu harfau dros deyrnasoedd penaf y ddaear, Er fod minteioedd 
tnasnachwyr yn tramwyo yn rheolaidd trwy eu gwlad, er ys oes- 
oedd, a heidiau o bererinion Mahometanaidd yn parhaus fyned 
trwy eu tiriogaeth ; ie, er fod eu crefydd wedi newid yn llwyr, am- 
rywiol weithiau — amgylcbiadau, y gallesid dysgwyl, a ddarostyog- 
asai y rhagfarn cryfaf, ac a newidiasai arferion mwyaf gwreiddiol 
a greddfol cenedl ; eto, ni chawsant un effaith ar yr Arabiaid ; y 
maent hwy yn parhau ar ddelw cyntefig hiliogaeth Ismael, trwy yr 
oesoedd, er pawb ac er pob peth. 

Dywed un gwr, wedi ymweled unwaith a gwersyll yr Arab, a 
chwilio yr amry wiol bethau priodol iddo, " Ar y cyfrif lleiaf y mae 
moesau y bobl hyn wedi parhau yr un er ys mwy na thair mil o 
flynyddoedd." Fel hyn yn mhob peth yn gwirio y brophwydoliaeth 
a roddwyd am Ismael ar ei enedigaeth, y byddai yn ddyn gwyllt, ac 
parheai felly er " iddo drigo ger bron ei holl frodyr. 11 Bod cenedl 
graff, a bywiog, yn gylchynedig am oesoedd, gan genedloedd gwar- 
aidd a moethus, yn parhau o'i dechreuad hyd yn awr yn bobl wyllt- 
ion, ac an war ; ac er trigo o honynt ger bron eu brodyr, fel y gellir 
galw y cenedloedd cylchynol hyn ; eto, eu bod yn aros heb eu gorch- 



134 PROPHWYDOLIAETHATJ NOAK 

fygu na'u darostwng— yn arfog yn erbyn pawb, a'u harferion, a'u 
dull o fy w, heb gyfnewid, sydd wyrth yn wir, ac yn un o'r amgylch" 
ladau rliyfeddol a dirgelaidd, ag sydd yn cadarnhau gwirionedd 
prophwydoliaeth yr Arglwydd, mewn modd grymus a diddadl. 

Meddai Esgob Newton am y bobl hyu. " Dyma yr unig bobl, 
Iieblaw yr Iuddewon, ag sydd wedi ymgadw yn genedl wahan- 
iaethol, er en decbreuad .; ac ar ry w gyfrifon y maent yn dra thebyg 
i'w gilydd. Fe ddisgyn yr Arabiaid o Abraham fel yr Iudclewo 
ac ymffrostiant o hyny. Arferir enwaediad gan yr Arabiaid fel gan, 
yr Iuddewon, a honant, o'r ddwy ochr, mai o Abraham y disgynodd 
hyny. Yr oedd i'r Arabiaid yn wreiddiol ddeuddeg patriarch, neu 
benau teuluoedd, y rhai oeddent yn llywyddion, fel i'r Iuddewon. 
Mae'r Arabiaiad, fel yr Iuddewon, yn priodi yn eu plith eu hunain* 
neu o fewn eu llwythau eu hunain. Mae y ddwy genedl, fel eu gil* 
ydd, yn hynod o heuwydd rhyw ddefodau yn eu plith, ac ynbrofion 
oesol o fanylrwydd daroganau yr Ysgry thyrau, a geirwiredd ei han- 
esiaeth." 



-»-^-^ 



PENNOD VIII. 

FaOPHWYDOLIAETHAU NOAH AM DYNGED GYFFREDINOL CENEDLOEDD Y BYD; 
HILIOQAETH SEM, CAM, A JAPIIETH. 

Mae yr Ysgrythyrau wedi eu britho a prophwydoliaethau, am y 
Messiah am had Abraham, ac am wahanol elynion Israel, y rhai 
sydd wedi eu cyflawni mewn rhan, neu yn hollol ; ac a phrophwyd- 
oliaethau hefyd am anghrist, ac am lwyddiant mawr teyrnas y Cyf- 
ryngwr, y rhai sydd heb eu cyflawni, oddyeithr mewn rhan fechau, 
Ond er mai y rhai hyn ydy w y prif brophwydoliaethau, y mae am- 
naid wedi ei roddi mor gynnar ag oes Noah, pryd nad oedd neb yn 
preswylio y byd ond efe a'i deulu, pa beth, a pha fath, fyddai tyng- 
ed pob un o'i blant ; ac yn y dynged hono y cawn*ddarluniad cryno 
ipa fath fyddai sefyllfa ei hiliogaeth ; ac felly, sefyllfa holl genedl- 
oedd y byd. Ymddygiad annynol Cam tuag at ei dad, a fu yr ach* 
lysur o gyhoeddi y brophwydoliaeth hon, yn yr hon y mae tynged 
ddyfodol plant Noah yn cael ei bortreiadu; ond nid ymddygiadau 
y plant at eu tad oedd gwir achos y dynged ei hun. A pha beth 
bynag a fu aehlusur y brophwydoliaeth, profir ei gwiredd yn y 



AM GENEDLOEDD Y DDAEAR. 1.35 

cyflawniad o honi; a chawn weled fod hyn wedi ei wneuthur yn 
ddifetbu. 

" Gicas gweision £w ffodyr fydd." Yr oedd hiliogaeth Canaan 
mab Cam i fod yn ddarostyngdig i hiliogaeth Sem a Japheth, 
Rhanwyd " ynysoedd y cenedloedd" (Gen. x. 5), neu y gwledydd 
hwnt i For y Canoldir, sef Ewrop, i feibion Japheth. Preswyliodd 
hiliogaeth Cam AfFrica, a'r rhanau o Asia i'r de-orllewin. " Ym- 
wasgarodd teuluoedd y Canaaneaid. Terfyn y Canaaneaid oedd he/yd 
a Sido?i" Gen. x. 18, 19. O Sidon y poblogwyd Tyrus enwog, a 
Charthage, y.ddinas enwocaf yn AfFrica. Meibion Sem a breswyl- 
iasant " yffordd yr elych i Sephar, mynydd y dwyrain." Gen. x. 30, 
Ac erfod yr amrywiol dylwythau hanedig o bob un o feibion ^Toah, 
wedi cymysgu graddau a'u gilydd, a chyfarfod a 11a wer o gyfnewid- 
iadau ; eto, y mae y trirhaniad mawr a chyntefig, fel y poblogid 
hwy gan hiliogaeth pob un, yn aros yn amlwg. 

Yn mhen araryw gannoedd o flynyddoedd ar ol tarddodi y 
brophwydoliaeth. hon, y dechreuodd gael ei chyflawni. dan 
lywyddiaeth Joshua, ymosododd plant Israel ar wlad y Canaaneaid, 
tarawsant ddeg ar hugain, a mwy, o'u breninoedd, meddiannasant 
en gwlad, lladdasant lawer o'r trigolion, a gwnaethant y Gibeon- 
iaid, ac eraill, yn gaethweision. A'r hyn a ddechreuwyd gan Jos- 
hua a gwblhaWyd gan Solomon ; oblegid yr holl bobl, y rhai a ad- 
awyd o'r Hethiaid, a'r Amoriaid, a'r Phereziaid, a'r Hefiaid, a'r Je- 
busiaid, a wnaeth Solomon yn drethol hyd y dydd hwn. Ac yn y 
cyffelyb fodd y mae wedi bod trwy holl hanes y bobl ddiofrydedig 
hyn. Darostyngwyd yr Aiphtiaid, hiliogaeth Cam, gan y Persiaid, 
y rhai oeddent o Sem, a chan y Groegiaid, y rhai oeddent o Japheth. 
Cad arnh awyd y brophwydoliaeth drachefn yn nymchweliad Car- 
thage gan y Rhufeiniaid, yr hyn a barodd i Hannibal, cad-lywydd 
dewr y Carthageniaid, ddolefain, "Yr wyfyn addef tynged Carthage.'' 1 
Ac o'r pryd hwnw y mae y trueiniaid a weddillwyd wedi bod yn. 
gaethion i iau estronol ; yn gyntaf i'r Saraceniaid, hiliogaeth Sem, 
&a wedi hyny i'r Tyrciaid hiliogaeth Japheth, y rhai hefyd sydd yn 
eu llywodraethu hyd heddyw. Poblogid holl gyfandir AfFrica, 
gan mwyaf, gan deulu Cam ; ac er ys oesoedd afrifed, y mae yr 
holl wlad hono wedi bod yn ddarostyngedig i estron genedloedd. 
Ac afreidiol yw son pa mor isel eu gwedd, a chaeth-wasaidd eu sef- 
yllfa! 

" Bendigedigfyddo (neu fydd) Arglwydd Dduw Sem" Yn nheulii 
Sem y cadwyd i fyny wybodaeth Dduw a'i addoliad, ac o'i had ef 



136 PROPHWYDOLIAETHAU NOAH 

yn ol y cnawd, yr u hanoedd Crist, yr hwn sydd uwchlaw pawb, yn 
Dduw bendigedig yn oes oesoedd." Rhuf. ix. 5. 

" Duw a helaetha ar Japheth" Geilw Syr "William Temple hil- 
iogaeth hwn yn gwch gicenyn gogleddol, a thystia ei fod yn nodedig 
am ei eppiliad, ac yn anfon allan heidiau gwastadol i'r gwledydd 
inwy deheuol. Darostyngwyd llawer o barthau yn Asia, gan y 
Macedoniaid a'r Rhufeiniaid. Helaetkwyd ar Japheth hefyd, trwy 
fod gwj'bodaeth o wir grefydd, a llawer o fendithion rhyddid a 
Uwyddiant gwladol, wedi eu hetifeddu ganlawer o wledydd Ewrop. 
"Efe a bresioylia yn mhebyll Sem." Fe ddeall rhai mai JEHOFAH 
a breswyliai yn mhebyll Sem, ac yn yr ystyr yma y mae y gair 
hwn yn wir ; gan mai yn mhlith hiliogaeth Sem, sef plant Israel, 
yr arhosodd y Secinah, arwydd o'r presenoldeb dwyfol, am oesoedd 
lawer, ac mai yn eu plith hwy y trigodd Duw yn y cnawd. loan i. 14, 

Tybia eraill mai Japheth a breswylia ; a chyflawnwyd hyn hef- 
yd, ar ddychweliad cenedloedd eilunaddolgar, o aeh Japheth, i 
ffydd Crist, ac i fod yn gyd-gorff, ac yn gydetifeddion a'r Iuddew- 
on, o addewid Duw yn .Nghrist. 

Mae Dr. Keith yn barnu fod i'r geiriau gyflawniad mwy llyth- 
yrenol fyth, yn y wedd a welir ar sefyllfa Ewrop ac Asia tnag at 
eu gilydd : sef, yn y trefedigaethau {colonies) mawrion sydd gan yr 
Ewropiaid yn nhiriogaeth Asia. " Yn yr ystyr yma," medd y Doc- 
tor, " y gellir dyweyd fod hiliogaeth Japheth wedi preswylio yn 
llythyrenol yn mhebyll Sem." Sawl gorsaf y mae pres"wylwyr 
Ewrop wedi ei ffurfio yn ngwledydd Asia? Sawl un o'u dinasoedd 
a boblogir, ac a ly wodraethir ganddynt ? O'r ochr arall, nid oes un 
enghraifft fod neb o hiliogaeth Sem, neu drigolion Asia, wedi gallu 
ffurfio trefedigaeth, na gorsaf, mewn un wlad yn Ewrop. Mae yr 
olwg wahaniaethol hon ar hiliogaeth Sem a Japheth, mewn modd 
nodedig yn dadgan cymhwysder y geiriau, Duw a helaetha ar Ja- 
pheth, ac efe (sef Japheth) a breswylia yn mhebyll Sem. Gellir 
dyweyd, o barth i'n teyrnas a'n hynys ni ein hunain, fod brodorion 
" ynysoedd y cenedloedd, yn preswylio yn mhebyll y dwyrain." 

Ond er fod y brophwydoliaeth yn wir, yn yr ystyr olaf hwn, 
eto, ni a dybiwn mai yr ystyr cyntaf yw y cymhwysaf. " Ja- 
pheth a breswylia yn mhebyll Sem;" sef, daw cenedloedd gor- 
llewinol y byd i gyfranogi yn rhagorfreintiau gwreiddiol yr Hebre- 
aid. " Trigo yn mhebyll annuwioldeb," ydyw cyfranogi yn 
arferion a mwyniant y rhai drygionus. Adferiad i'w rhagorfreint- 
iau priodol eu hunain a feddylir yn yr addewid a roddir i Israel, 



AM GENEDLOEDD T DDAEAR. 187 

yn Hos. xii. 9. " A mi, yr hwn yw yr Arglwydd dy Dduw, a'th 
ddug di o dir yr Aipht, a wnaf i ti drigo mewn pebyll, megys ar 
ddyddiau uchel-wyl." Hyuy yw, "Mi a'th adferaf eto i fwynhad 
o'th freintiau, i sefyllfa gyffelyb i'r hon yr oeddit ynddi pan yn 
trigo mewn pebyll, ar dy daith i wlad yr addewid, dan fy llywydd- 
iaeth a'm harweiniad i fy hun." Yn gyson a'r golygiad hwn y cawn 
fod daroganiad y prophwyd, mewn perthynas i ymeangiad eglwys 
Dduw yn y dyddiau diweddaf, a derbyniad y cenedloedd i mewn 
iddi. " Helaeiha le dy babell, ac estynant gortynau dy breswyl- 
feydd ; nac attal, estyn dy raifau, a sierha dy hoelion. Canys ti a 
dori allan ar y Haw ddehau, ac ar y Haw aswy, a'th had a etifedda 
y cenedloedd." Esa. liv. 2, 3. Wrth yr eglwys luddewig y lleferir 
y geiriau, i ddynodi derbyniad y cenedloedd i mewn: yr hwndder- 
byniad a eilw am helaethiad ar y babell. Rhagorfraint fawr Sem 
oedd fod yr Arglwydd yn Dduw iddo. hyn yr oedd Japheth i 
gydgyfranogi ; yr oedd i breswylio yn mhebyll Sem. 

Fel hyn, mewn modd manylaidd, y mae y brophwydoliaetk 
wedi, ac yn cael, ei chyflawni. Prophwydoliaeth, a draddodwyd 
er ys agos i bedair mil o flynyddoedd, sydd yn aros, er pob cyf" 
newidiad mewn amser, a chwyldroad teyrnasoedd, yn golofn gad- 
arn, a diysgog, o wirionedd y llyfr y coffeir hi ynddo; ac o arolyg- 
iad gofalns rhagluniaeth Duw ar holl helyntion plant dynioD. 

Yn y tu dalenau blaenorol, fe gaiff y daiilenydd grynodeb byr 
ac anmherffaith o brif brophwydoliaethau yr Ysgrythyr, y rbai 
sydd eisoes wedi en cyflawni. Buasai yn hawdd ymhelaethn, ond 
tybiasom fod yna ddigon, i gadarnhau y meddwl, mai "nid trwy 
ewyllys dyn y daeth gynt brophwydoliaeth, ond mai dynion sanct- 
aidd Duw a lefarasant, megys y eynhyrfwyd hwy gan yr Ysbryd 
Glan," Yn y dosbarth nesaf o'r gwaith, fe arweinir y darllenydd 
at gangen arall o wybodaeth gysylltiedig a phrophwydoliaethau yr 
Ysgrythyr Lan. 



10 



KHAN II. 



PEN NOD I. 

Ffuef a Dybex Prophwydoliaeth. 

gweestdogaeth y prophwydi yx addysgiadol ac y>* rhagfynegiadol— 
Yn ddolen gysyxltiadol rhwng y ddebdf a'r efengyl— yn rhoddi 

arbenigrwydd ar waith duw yn llywodraethu y byd amcan a 

bwriad gyda rhagwybodaeth — dysgetdiaeth crefydd yn ddwyfol, 

Tr oedd rhagfynegi pethau i ddyfod, a chyfranu addysg mewn 
gwirionedd pwysig yn cyd-gerdded a'u gilydd yn ngweinidogaetk y 
prophwydi. JS~id boddhau cywreinrwydd dynion, am wybod peth- 
au dirgelaidd a dyfodol, ydoedd dyben prophwydoliaeth. K"id math 
o ddewin oedd y prophwyd, Wedi ei godi i ogleisio ysfa pechadurus 
dynion. Oblegid hyny ni roddid prophwydoliaeth ond mewn am- 
gylchiadau pwysig, ac i ddybenion teilwng ; a chysylltid yn 6wydd 
a gweinidogaeth " gwr Duw," fod iddo, gyda darogan dygwyddiadau 
dyfodol, gyfranu dysg a gwybodaeth i'r bobl, yn egwyddorion 
mawrion crefydd. Yn unol a'r syniad hwn, ni a gawn fod llyfr pro- 
phwydoliaeth yn gynnwysedig o ddau brif ddosbarth ; sef, yr nn 
AlhrawiaetJtol, a'r un Khagfynegiadol. Yr oedd y ddwy gangen yn 
tmedig yn u ngwr Duw ;" ac yn fynych yn cael eu traethu yn gy- 
mysg a'u gilydd. Trwy hyn y canfyddid eu bod yn deillio yn wreidd- 
iol o'r nn ffynonell ddwyfol, ac yn cyd-wasanaethu i ateb rhyw 
ddybenion goruchel, yn ngoruchwyliaeth gras Duw. Yr oedd f 
prophwyd yn Ldysgawdwr, yn gystal ag yn Ddaroganicr. Yr oedd 
mawredd ac unedd y Jehofah ; ei hanfod ysbrydol, a'i sancteidd- 
rwydd pur; ei lywodraeth ddoeth, a'i ragluniaeth eang, yn cael eu 
gosod ger bron, ganddynt, gyda goleuni a grym rhyfeddol ; ac mewn 
iaith orucbel a mawreddig. Dynoethid ysgelerder pechod, a bygyth. 
id ei ganlyniadau chwerwon ; gelwid ar y bobl i edifarhau, a 
dychwelyd at Dduw mewn ymostyngiad a galar. le, yr oedd cymain t 
a wnelai swydd y prophwydi ag addysgu dynion, nes yr edrychid ar 
brophwydo a dysgu yr un petk, a gelwid hwy wrth yr un ento. 



:ffurf a dyben prophwydoliaeth. 139 

** Eithr osprophwyda pawb," medd yrapostol, " a dyfod oun digred 
neu annysgedig i mewn, efe a argyhoeddir gan bawb, a fernir gan 
bawb." 1 Cor. xiv. 24. Y prophwydo yma, oedd addysgu yn yr 
eglwys G-ristionogol, ac nid rhagfynegi pethau i ddyfod. 

Yr oedd yr addysg, neu y gwirionedd, a draddodent, gan y cyf- 
renid ef gan yr un gwyr, a than yr un dylanwad dwyfol, ag y rhag» 
fynegid pethau dyfodol, yn ymddangos o hyny yn fwy grymus ac 
awdurdodol. Traddodai y'prophwydi en cenadwri bob amser, nid 
yn eu henwau en hunain, nac oddiar un mynipwy na theiinlad o'r 
eiddynt eu hunain, ond fel y byddai " Haw yr Arglwydd arnynt," 
ac y deuai " gair yr Arglwydd atynt." Yn mhlith pobl y gwir 
Dduw, y ddysgeidiaeth grefyddol hon, a weinyddid iddynt, yn y 
inodd yma, gan y prophwydi, oedd sylfaen eu raoesau a'u hym- 
ddygiadau; a chanfyddid dwyfoleb yr addysg, yn sancteiddrwydd yr 
ymddygiad. Gyda'r paganiaid, hefyd, yr oeddllygredigaeth moesau, 
yn esboniad ar darddiad y ddysgeidiaeth a gyfrenid iddynt Yn 
mysg y rhai cyntaf, yr oedd crefydd a rhinwedd, yn un a'u gilydd; 
ondynmysg y rhai olaf, safent yn erbyn eu gilydd. M allai y pagan- 
iaid enwocaf ddimcysoni eu hathrawiaeth a'u crefydd, na'u crefydd 
a'u rhinwedd. K"id oedd dim crefydd yn eu hathrawiaeth, na moesau 
da yn eu crefydd, Yr o^dd defodau eu haddoliad, yn lie bod yn 
swcr i bob trefn a rhinwedd, yn wrtaith i bob llygredigaeth. Ond 
am y wir grefydd, yr oedd, ac y niae, hon, yn berffaith gyson a deddf- 
au anian, ac yn amaethiad grymus ar bob rhinwedd a daioni. 

2. Y mae yn deilwng o sylw fod gweinidogaeth y prophwydi, 
yn yr olwg yma ami, yn fath o ddoler^ rhiong deddf Moses ac efengyl 
Crist Yr oedd yn sefyll gam y'nilaen ar y ddeddf, ac yn rhagbaro- 
£oawl i'r efengyl. Rhoddwyd mwy o amlygrwydd ar egwyddorion 
y ddeddf; rhoddid eglurhad goleuach ar sancteiddrwydd personol ■ 
cyfeirid llai at bethau tymhorol er caolarnhad i'r ddeddf; a rhoddid 
arbenigrwydd amlycach i addewidion yr efengyl. Dangosid yn 
amlycach ragoriaeth egwyddorion moesol, ar y defodau seremoniol; 
a gelwid mwy o sylw, o bryd i bryd, at y rhan ysbrydol o addoliad 
Duw, na'r un allanol a ffurfi'61. Nid diddymu cyfraith Moses oedd 
hyn, ond ei chadarnhaU, ei hegluro, a'i chymhwyso yn fwy at 
gydwybodau dynion. Gwelwn fod yn y Salmau ymeangiad darfawr 
mewn profiad a gwybodaeth ysbrydol, ar ddim a fuasai cyn dyddiau 
Dafydd Yn y prophwydi, y mae galw i edifeirwch ac ymostyngiad, 
ac i ymofyn am faddeuant a heddwch, yn beth mynych a chyson ; 
yr hyn ni cJ^ir yn y ddedd£ JSid ar unwaith, ychwaith, y daeth 



140 



FFURF A DTBEK 



goleuni y prophwydoliaethau i'r eglurdeb hwn. Yr oedd yr amlygiad 
cyntaf yn wawr wanaidd, yn ddadguddiad aneglur, ond yn cynyddu 
mewn grym ac amlygrwydd o'r naill oes i'r llall ; a pha nesaf y cyr- 
haeddid at y cyflawniad,mwyaf oil afyddai yr eglurdeb. Yr addewid 
am Had y wraig oedd yr eginyn, wedi hyny ymddangosodd y dy- 
wysen, ac yna yr f& yn llawn yn y dywysen. herwydd yr eglurdeb 
chwanegol a roddai propbwydoliaetb, o bryd i bryd, ar y ddeddf, 
a byny dan yr un ysbrydoliaeth a'r ddeddf ei bun, y cawn y cry- 
bwylliad, yn awr ae eilwaith, am y "gyfraith ar prophwydi" fel 
rhanau cysylltiedig o feddwl y Jehofah. Gallon chwanegu befyd 
fod y ddysgeidiaetb athrawiaethol a moesol 3m cryfau mewn eg- 
lurdeb a nerth,i'r graddau ag yr oedd y prophwydoliaethau am Grist 
a'i deyrnas, yn dyfodyn fwy penderfynol ac amlwg. Pa brophwyd 
mwy efengj'laidd eidd^roganau nagEsaiab ? a pha un yn fwy efeng - 
ylaidd ei ddysgeidiaetb ? 

3, Rboddid arbenigrwydd rbyfeddol yn ngweinidogaetb y pro- 
pbwydi i oruwch-lywodraeth Duw ar y byd. Mae boll gylcb pro- 
pbwydoliaetb yn esboniad ar y pwnc hwn. Yr oedd rbagfynegi 
amgylcbiadau dyfodol,yn bwrw fod y neb a wnai byny yn adnabydd - 
us o betbau cyn eu dyfod i ben; ac nid yn unighyny, ond yr oedd 
y brophwydcliaeth yn arddangos nad oedd y dygw}'ddiadau dyfcdol 
ond cyimifer ddolenau yn yr un gad wen fawr, yr lion befyd, oedd 
yn bollol yn Haw y Gcruehaf, ac yn gwbl dan ei lywodraetbiad ef. 
Dangosir ei fod Ef, nid xn. unig yn Edrycbydd, ond yn Weithredydd 
befyd, yn helyntion dynion. Fod ei laio ef, yn gystal a'i lygaid, yn 
y cwbl; a'i fod u yn rbyfedd yn ei gyngor,ac arddercbog yn ei waitb.'' 
Esa. xxviii. 29.. Dangosir byn befyd, nid ynunig yn helyntion plant 
Israel, y rbai oeddent dan olygiad y Theocracy, a cbanddynt y Jeho- 
fa yn frenin gwladol arnynt, ond yn acbosion y byd paganaidd 
befyd; lie yr oedd petbau yn cael eu dwyn yn mlaen, nid trwy 
orach wyliaeth wyrthiol ac aagbyfTredinol, eithr yn ol rhediad cy- 
firedin acbosion dynol. Moses oedd y gwaredwr o'r Aipht ; a Cy- 
rus o Babilon ; yr oedd y naill yn gweitbredu dan anfoniad neillduol, 
ac uniongyrchol, a gallu ganddo i wneuthur gwyrthiau ; ond y llall 
fceb y cyfryw awdurdodiad ; eto, yr oedd amnaid propbwydoliaetb 
wedi rhagflaenu y ddau; a Haw oruwcblywodraetbol Duw, yn 
gweithio trwy y ddau. Mae propbwydoliaetb yn cyrbaedd am- 
gylcbiadau y byd cenedlig, a byny mewn amseroedd, nad oes i ddys* 
gwyl ond olwynion cyffredia rhagluniaeth, i'w dwyn i ben ; ond 
bid ydynt ; herwydd byny, un mymryn llai siei\ 



PROPHWYDOLIAETH. 141 

4. Mae y prophwydoliaethau, weithiau, i'r dyben i ddangos fod 
gan y Goruchaf amcan a bwriad yn y peth.au a ragfynegir ganddynt, 
yn eu gosod allan, fel pe gwnelsid hwy gan Dduw; neu, weitliiau, 
gan y prophwydi eu hunain ; er nad oedd gan Dduw na'r prophwyd 
un Haw weledig ynddynt. " Dywedais," meddai yr Arglwydd, " a 
mi a'i dygaf i ben; mi a'i Uuniais, a mi ai gwnaf." Esa. xlvi. 11. 
Wrth Jeremiah y dywedodd Duw, " Gwel, heddyw y'th osodais ar 
y cenedloedd, ac ar y teyrnasoedd, i ddiwreiddio ae i dynv, i lawr, i 
ddyfetha, ac i ddystrywio, i adeiladu ac % blanu" pan. i. 10. Nid oedd 
Jeremi i wneyd y pethau hyn, end i'w rliagfynegi ; eto, y mae y 
dull cadarn hwn o lefaru yn profi, fod gan yr Arglwydd amcan IV 
gyilawni trwyddynt. Mae y& y golygiad hwn gysur mawr i'r meddwl 
ystyriol : fod holl beiriant mawr y byd 3 a'i holl olwynion dirif, yn 
Haw Duw : fod ganddo ly wyddiaeth perfFaith arno, er ei holl an- 
nhrefn ; modd y gallo ddwyn o amgylch ei fwriadau doeth a da ei 
liun. Mae prophwydoliaeth yn profi nad y w yr Arglwydd ddim 
wedi gollwng yr awenau o'i law ; eto, er hyn, nid oes un trais ar 
ewyllysiau dynion ; ond y maent yn gweithredu yn berffaith rydd, 
o ran un dirgymhelliad ar eu tueddiadau : ac o herwydd hyny yn 
gyfrifol i orsedd Duw am eu holl weithredoedd. Gwelwn yma 
" ddyfnder golud doethineb a gwybodaeth Duw," yn dwyn i ben ei 
amcanion ei hunan, heb dreisio ewyllys ei greadur, ac heb gyfranogi 
chwaith yn ei bechod ! Mae dyn o bono ei hun yn wybyddus o'i 
ryddid a'i gyfrifoldeb, ond nid mor adnabyddus iddo ydyw llyw- 
adraethDuw, oddieithrfod rhyw ddadguddiad dwyfolo hyny. Hyn 
a wneir mewn prophwydoliaeth. Dangosir fod rhyw arolygydd 
doeth a galluog ar bob peth. a hyny yn ddiarwybod i ddynion. Nid 
damwain ddiamcan, ac nid tynged ddilygad, syddwrth y Uy w, ond 
" y doeth o galon, a'r galluog o nerth." 

Gan fod yr athrawiaeth a gyhoeddid gan y prophwydi, yn enw 
yr Arglwydd, yn gystal a'u daroganau, yn caei eu rhoddi trwy 
ddadguddiad dwyfol, ufudd-dod ffydd oedd swm crefydd saint yr Hen 
Destament, yn gystal a saint y Testament Newydd. Ewyllys dad- 
guddiedig y Jehofah oedd unig reol eu ffydd a'u hymddygiad. 
" Hhodient wrth ffydd ac nid wrth olwg," pan y derbynient y bro- 
phwydoliaeth am " y pethau nis gwelsid eto ;" a'r ffydd a dderbyniai 
y genadwri megys oddiwrth Dduw, a barai ufudd-dod i'r hyn a 
orchymynai. Credu y dystiolaeth ac ymostwng i'r awdurdod gor- 
uchel oedd y cwbl a ofynid gan ddyn. "Dangosodd efe i ti, ddyn, 
beth sydd dda ; a pha beth a gais yr Arglwydd genyt," ISTi adawyd 



142 PK0PHWTD0LIAETHAT7 

dynion i gasglu, trwy ymresymiad a phrofiad, beth oedd eu dyi- 
edswydd, a pha ymddygiad a fyddai foddhaol gan y Duw mawr. 
Gofynasai hyn hir ymchwiliad ; a therfynasai, yn y diwedd, mewn 
eithaf ansicrwydd. " Ond wrth ddyn, Duw a ddywedodd," trwy 
law ei weision y prophwydi, " Wele ofn yr Arglwydd, hjnj ydyw 
doethineb ; a chilio oddiwrth ddrwg, sydd ddealL" 



• ♦»» 



PENNOD II. 

Er mwyn eglurdeb a threfn, ni a gawn olrliain yn fyr, ansawdd 
a threfn prophwydoliaeth, mewn gwahanol gyfnodau, neu ar amry w- 
iol dymhorau, yn oesoedd y byd. Ac yn yr olrheiniad, ni a gawn 
weled y modd yr oedd prophwydoliaeth yn cael ei chyfaddasu i 
gyfarfod ag amgylchiadan neillduol achos Duw, ac i gyflawni ei 
amcanion mawrion, tnag at feibion dynion. 

Y Cyfnod eyntaf— o Adda hyd Samnel. 
Yr ail G-yfnod — o Samuel hyd Solomon. 

Y trydydd Cyfnod — o Solomon hyd y Caethiwed. 

Y pedwerydd Cyfnod — o'r Caethiwed yn Babilon hyd Malachi* 
yr olaf o'r prophwydi. 

Y CYFNOD CYNTAF. 

O Adda hyd Samuel, ysbaid 2833 o Flynyddoedd. 

1. PROPHWYDOLIAETH YN AGOR DRWS GOBAITH I DDYN EUOG. 2. PRO- 
PHWYDOLIAETH YN SICRHAU TREFN A CHYSONDEB Y TYMHORAU YN 
NYDDIAU NOAH. 3. GWEDD DDEUBLYG PROPHWYDOLIAETH YN NYDD- 
IAU ABRAHAM. 4. PROPHWYDOLIAETH JACOB WRTH FARW. 5. GWEDD 
PROPHWYDOLIAETH YN NYDDIAU MOSES, A'l DYSTAWRWYDD AR OL HYN1T 
HYD SAMUEL. 

Ymddengys na roddwyd prophwydoliaeth mewn modd unffurf, 
o ran graddau na dulliau, yn ngwahanol oesoedd y byd. Dywedir 
fod " Duw wedi llefaru lawer gioaith a llawer modd, gynt wrth y 
tadau, trwy y prophwydi." Heb. i. 1. Cawn weithiau fod ysbryd 
prophwydoliaeth yn fwy dystaw ; a phrydiau eraill, yn llefaru yn 
amlach, ac yn groywach. Rhaid mai nid o ddamwain yr oedd hyn, 
ond o ddyben ; ac hwyrach, wrth olrhain y drefn a'r dull y rhodd- 
wyd yr amlygiadau prophwydol, y gallem, yn haws, ganfod y 



O ADDA HTD SAMUEL. 143 

dyben a olygid ; a doetbineb Duw yn cyfaddasu y moddion i ateb 
y dyben mevn golwg. Olrbain y drefn bon a fydd ein gorcbwyl 
presenol. Dosbartbir Ysgrytbyrau yr Hen Destament weitbiau yn 
M Gyfraitb a'r Propbwydi f ac er fod y rbaniad bwn yn gymbwys 
i ddynodi prif destyn y dosbartb ; eto, ni a gawn fod propbwyd- 
oliaetb yn britbo graddau ar y gyfraitb ; a'r gyfraitb, yr un modd, 
yn britbo y propbwydi, 

Prif ddosbartb propbwydoliaetb, fel yr ymddengys eto, ydyw o 
Samuel byd Malacbi ; eto, buddiol fydd i ni gymeryd bras olwg ar 
boll gyleh propbwydoliaetb, modd y gallom ganfod ei ffurf a'i tbrefri , 
ac yn gysylltiedig a hyny, ei dyben a'i defnyddioldeb. 

1. Trwy bropbwydoliaetb yr agorwyd drws gobaith i ddyn, ar ei 
enciliad cyntaf oddiwrtb Dduw. Propbwydoliaetb oeddseren ddydd 
iacbawdwriaetb dyn. Trwy brophwydoliaetb y rboddwyd gwawr 
gobaitb ar acbos drwg y creadur euog. Adeg bynod yn hanes y dyn 
oedd adeg ei gwymp, ac adeg bynod, yn ngorncbwyliaetb Duw, oedd 
yr adeg yr bysbyswyd ei fwriad grasol tuag at y byd. Yn yr adeg 
bon y daetb prophwydoliaetb i mewn gyntaf. Bwa gobaitb ydoedd 
ar gwmwl ty wyll trueni. Eboddwyd trem, trwy y bropbwydoliaetb 
bon, i fwriadau y Jebofab anfeidrol ; cafwyd allan " feddyliau ei 
galon ef," tuag at ddyn. A pban y tynwyd ymaitb radd o'r gor- 
cbudd oddiar amcankm yGoruchaf, ac arbelyntion cuddiedigamser, 
gwelodd yr Arglwydd yn dda wneutbur byny trwy law dyner 
trugaredd. Dangoswyd fod arfaetb Duw yn feicbiog o gymwynas- 
garwch i ni. Betb ond trugaredd i ni, a dymcbweliad i'n gelyn ni, 
a gyboeddid gan yr addewid gyntaf? " Gelyniaetb befyd a osodaf 
rbyngot tia'r wraig, a rbwng dy bad di a'i bad bitbau; efe a ysiga dy 
ben di, a tbitbau a ysigi ei sawdl ef." Gen. iii. 15. Darostyngiad y 
gelyn oedd ein bymwared ni : y darostyngiad bwn a sicrbeir yn yr 
addewid, "Efe a ysiga dyben di." Gwaredigaetb dynion euog 
trwy Had y wraig oedd baich y bropbwydoliaetb gyntaf; nid rhy- 
fedd, ynte, os yr iacba-wdwriaetb bon a fydd prif destyn propbwyd- 
oliaetb mewn oesoedd dilynol ; ac 'nid rbyfedd cbwaitb, os caw a 
fod propbwydoliaetb yn cael ei rboddi mewn iaitb ffugyrol, gan mai 
mewn iaitb felly y rboddwyd yr un gyntaf. Mae y testyn a'r iaith 
yn nodedig ; ac yn rboddi awgrym pa betb a fyddai y testyn, a pba 
fatb a fyddai yr iaitb a ddefnyddid, mewn amlygiadau dyfodol. Ac 
OS disgynai propbwydoliaetb yn acblysurol ar betbau, neu amgylch- 
idau is, y byddent, er byny, yn wasanaethgar i'r un amcan mawr 
hwn, Fel hyn befycl y bu. Ki newidiwyd testyn propbwydoliaetb 



1 44 PROPHWYDOLIAETHATT 

mevn oesoedd diweddarach, er £angu ei gylch, ac er chwanegu ei 
eglurdeb. Crist a'i deyrnas, mewn gwrthgyferbyniad i lywodraeth 
diafol, ydyw gwythien fawr prophwydoliaeth. Cadwyd hyn yn 
brif nod iddi trwy yr oruchwyiiaeth Batriarchaidd a'r Lefiaidd ; a 
chedwir at yr un nod mewn prophwydoliaethau sydd eto neb en 
cyflawni. Cynnwysai yr addewid gyntaf, megys mewn eginyn, neu 
gnewullyn, holl gyfanswm prophwydoliaeth. Ki chwanegwyd dim 
at y swm : yn unig rboddi amlygiad eglurach a wnaed, a darluniad 
manylachj o berson a gwaith y G-waredwr, ac o natur a dyben y 
prynedigaeth drwyddo. Yr oedd cylch prophwydoliaeth yr un trwy 
yr boll oesoedd; eto, yr oeddliiaws o aingylchiadau pwysigi ddyfod 
Vi golwg, o bryd i bryd, o fewn y cylch hwn. Yr oedd yr addewid 
gyntaf yn anarnlwg ac anmhennodol iawn, ac yn gadael llawer o 
bethau i amlygiadan dilynol. Naturiol a fnasai ymboli; Pwy ydoedd 
Had y wraig i fod? Pa bryd y cyflawnai Efe y gorchwyl pwysig 
o ysigo peny sarff ? Pa fodd, yn mha le, ac yn mha ddull, y gwnai 
efe hyny ? A pba beth a fyddai y canlyniadau ? Nid oedd y bro" 
phwydoliaeth hon yn gwneyd nemawr fwy na gosod y sylfaen ; yr 
oedd yr adeiladaeth i gael ei cbodi draebefn ; a dyna fu gwaith y 
prophwydi dilynol. 

2. Ar ol y diluw defnyddiwyd prophwydoliaeth i sicrhau rhediad. 
naturiol y tymhorau, du parhad difwlch irwy holl oesoedd y ddaear. 
Bu fyw y Patriarchiaid cyn y diluw ar yr addewid gyntaf am Had 
y wraig. Yr oedd yr ysbaid amser o'r dechreuad hyd at y diluw 
yn faith, nid llawer llai na 1700 o flynyddoedd ; eto. nid oedd yn 
cynnwys ond ychydig o genedlaethau. Trwy y diluw, dyfethodd yr 
Arglwydd waith ei ddwylaw ei bun, o herwydd eu drygioni 
Tynwyd llinell rhwng yr hen fyd a'r byd newydd. Khoddwyd ail 
gychwyniad i'r hil ddynoL Ni ddigwyddodd y fath gyfrwng heb i 
brophwydoliaeth roddi amnaid o hono cyn ei ddyfod. Rhybudd- 
3 iwyd Noah gyfiawn am dano ; a thrwy yr arch a adeiladodd, rhodd- 
wyd daroganiad gweledig i eraill. Trwy y brophwydoliaeth am y 
diluw y cynnaliwyd fFydd y teulu detholedig, ac y rhoddwyd adeg, 
trwy hir amynedd Duw, i'r cynddiluwiaid edifarhau. Nid yw y 
rhagiynegiadau a roddwyd i Noah, ar ol y diluw, ond ychydig ; 
ond eubod yn eglur a digel. Breinlen ydoedd o fendithion tymhorol 
i'r byd newydd. Cynnwysai ail-roddiad awdurdod i ddyn, ar y 
greadigaeth ddifywyd a dire3wm ; lliosogiad dynolryw, a pharhad, 
ac olyniad, rheolaidd y tymhorau. " Ni chwanegaf felldithio y 
ddaear mwy er mwyn dyn. Eich ofn a'ch arswyd fydd ar holl fwyst- 



ADDA HYD SAMUEL. 145 

filod y ddaear. A mi a gadarnhaf fy ngbyfammod a cbwi, ac ni 
thorir ymaith bob cnawd mvy gan y dwfr diluw, ac ni fydd diluw 
Hiwy i ddyfetha y ddaear. Pryd ban, a cbynbauaf, a haf, a ganaf, 
ac oerni, a gwres, ni pbaid rnwy boll ddyddiau y ddaear." Gen. 
viii. 21, 22; a ix. 1 — IT. 

"Wedi y cbwyldroad arswydus a fa ; wedi y dystryw a gym eras- 
ai le ar y ddaear, a'r difrod a wnaed ar ddynolryw, pa betb a all- 
asai fod yn fwy angenrbeidiol ac addas, na'r amgylcbiad bwn a 
roddwyd o fwriad ac ewyllys Duw ? Kid oedd dim, ar y pryd, yn 
rbeitiacb i ddyn ei wybod na pbarbad ei gartref ; yn enwedig ar ol 
y fatb esiampl o farn Dnv. Gallasai ofn y cyffelyb ddystrywiad ar 
y byd, attal dynion rbag ilafurio y ddaear, a rbag iluosogi eu 
rhyw ; neu ynte, gwnaethent bob petb o'r fath inewn amlieuaetli 
ac ansicrwydd ; lieb wybod amgen, o bryd i bryd, na ddyrysicl eu 
lioll lafur, ac na siomid en boll ddysgwyliad. 

Ond trwy bropbwydoliaetb y eawn fod yr Arglwydd wedi sicr- 
hau meddiant parhaus i ddyn o'r ddaear — na throid mo'no allan o'i 
dyddyn, fel y gwnaetbpwyd a tbrigolion yr ben fyd. Galwyd arno 
i wynebu ar ddyledswyddau ei fywyd gyda byder, gan y rboddid 
addewid iddo, na ddymcbwelid y ddaear bytb mwy ; ond y byddai 
i'r tymboran barbau bellacb byd ddiwedd amser. Am bedair mil 
o flynyddoedd, weitbian, y mae prawf wedi ei roddi o wirionedd y 
bropbwydoliaetb bon. Hyd beddyw yr ydym yn byw clan gysgod 
y freinlen bon. Y cyfammod bwn a Noab sydd yn rboddi y 
ddeddf i'r elfenau, ac i dymborau y flwyddyn. Y mae ein diogel- 
web yn dybenn, nid ar sefydliad creadigol, ond ar gyfammod gras- 
ol. Collasom bob bawl i ddiogelwcb, a cblydwcb ein cartref, trwy 
ein gwrtbryfel yn erbyn Duw ; prawf o byn yma a roddwyd yn y 
dyfetba a wnaed ar y byd trwy y diluw ; yn awr rboddir addewid 
rasol o'r byn a gollwyd trwy becbod ; ac arwydd o'i cbadernid, yn 
y bwa a osododd yn y cwmwl. Aroglodd yr Arglwydd arogl 
esmwytb yn offrymau ISToab ; ac amh T godd ei foddlonrwydd, yn yr 
addewidion a roddodd, ac yn y cyfammod a wnaetb. Wrth edryeh 
yn ol ar drneni y cwymp, ac ar ddifrod y diluw, nid oedd yn 
cyfodi ond " rbyw ddysgwyl ofnadwy am farnedigaeth ;" ond yn 
yr addewid, yr oedd gobaith a cbysur. 

Cawsai Noah a'i deulu brawf o eirwiredd a fiyddlondeb Duw 
yn eu cadwedigaetb yn yr arcb, ac yn nystr.ywiad pob cnawd ; yr 
oedd byn y fuddiol i gadarnbau ei ffydd gyd& golwg ar ba betliau 
bynag a ddywedid wrtho, neu a addawid iddo, o byny allan, 



146 PROPHWYDOLIAETHAU 

Felly hefyd yr oedd cyflawniad o'r addewidion am ddiogelwch y 
ddaear, a threfn y tymhorau, yn fath o wystl iddo ef, ac i'w hiliog- 
aeth ar ei ol, y cyflawnid pa bethau bynag a ragfynegid ar ol hyn. 
Yr oedd dygiad y dilirw ar y byd yn ol' y daroganiad a roddasid 
o'r blaen; y diogelwch a gafwyd yn yr arch yn ol yr addewid ; yr 
oedd canfod fod ofn dyn wedi disgyn ar yr holl fwystfilod yn ol yr 
addewid, a bod y tymhorau yn dilyn eu gilydd yn rheolaidd, yn ol 
gair yr Arglwydd, yn tueddu, mew modd grymus iawn, i greti 
hyder a ffydd, yn en meddyliau, am unrhyw amlygiad a godai o ? r 
un ffynnonell ; neu a roddid gan yr un Duw. Gallasai saint yr 
oesoedd dilynol edrych ar addewid Duw na ddeuai dyfroedd Noah 
niwy dros y ddaear, am gadarnhad i'w ffydd am bethau eraill. 
le, y mae yr Arglwydd ei hun yn cyfeirio ei bobl at yr amgylchiad 
hwn, er mwyn sicrhau eu meddyliau yn nghadernid ei addewid 
" Canys fel dyfroedd Noah y mae hyn i mi : eanys megys y tyngaia 
nad elai dyfroedd Noah mwy dros y ddaear, felly y tyngais na ddig- 
iwn wrthyt, ac na'tb geryddwn." Esa. liv. 9 ; gwel Jer. xxxi. 85, 36. 

Y mae prawf wedi ei roddi yn y cyfammod a wnaed a Noah fod Uy w- 
odraethiad y byd a'i holl achosion yn Haw Duw, a phrawf hefyd 
mai anmhosibl ydyw myned gair Duw yn ddirynu 

Mae y prawf hwn yn cyrhaedd holl oesoedd y byd, a holl wled- 
ydd y ddaear ; y mae wedi ei osod mewn pethau amlwg, ac yn ys- 
gogiadau a threfn y greadigaeth, fel y byddai pob un yn gwbl ddi- 
esgus a amheuai addewid Duw trwy anghrediniaeth. 

3. Cyfnpd nesaf prophwydoliaeth ydyw galwad Abraham. Yn 
y cyfnod hwn ni a gawn fod amlygiadau prophwydoliaethol yn 
jluosogi. Fe ddichon fod amlygiadau yn nghylch pethau i ddyfod 
wedi eu rhoddi yn amlach i'r Patriarchiaid cyn y diluw, nag y mae 
genym ni hanes. Gallwn feddwl eu bod, oddiar yr amnaid a ddyry 
yr apostol Judas i ni am brophwydoliaeth Enoch y seithfed o Adda, 

V Bod yr Arglwydd yn dyfod gyda myrddiwn o'i saint ;" ac oddiar 
y daroganiad a wnaeth Lamech am ei Jfab Noah, wrth roddi enw 
arno, " Hwn a'n eysura ni am ein gwaith^ a llafur ein dwylaw, o 
herwydd y ddaear, yr hon a feildigodd yr Arglwydd." Gen. v. 29. 
Eto, gallwn benderfynu na roddwyd y cyfryw brophwydoliaeth 
iddynt ag oedd yn dwyn perthynas ag eglwys Dduw, ac yn wasan- 
aethgar i oesoedd dyfodol, onide, buasent wedi eu cofrestru yn llyfr 
Duw. Y mae hefyd yn cydweddu a threfn arferol yr Arglwydd yn 
ei oruchwyliaethau oil, fod a y dechreuad yn fychan, a'r diwedd yn 
cynnyddu yn ddirfawr." Nid oedd prophwydoliaethau ary dechreu 



ADDA HYD SAMUEL. 14? 

ond megys yr eginyn ; ond wedi hyny yn cynnyddu, ac yn dwyn 
ffrwyth. 

Mae yr addewidion a roddwyd i Abraham yn lluosog, ac wedi 
eu traddodi ar amrywiol achlysuron. Perthynent iddo ef ac i'w 
had naturiol, a pherthynent hefyd i holl deuluoedd y ddaear. Cyn- 
nwysent fendithion o wahanol natur, sef bendithion tymhorol a ben- 
dithion ysbrydol. Y mae y wedd ddeublyg yma ar yr addewidion a 
roddwyd i Abraham yn deilwng o sylw neillduoL Yn mysg yr 
addewidion a roddwyd iddo, yr oedd dwy yn ymddangos yn nodedig* 
sef, perchenogiad gwlad Canaan gan ei hiliogaeth, a benditkio holl gen- 
edloedd y ddaear yn ei had, I'r ddwy yma y gellir crynhoi y lleill 
oil. Yr oedd yr addewid o wlad Canaan yn cynnwys, o angen- 
rheidrwydd, luosogiad ei hiliogaeth i fod yn genedl ; eynnwysai 
hefyd gyfammod Sinai, o dan ba un yr oedd had Abraham i gael eti- 
feddu y tir, yn nghyda'r holl bethau priodol i'r cyfammod hwnw. 
Di^achefn, yr oedd yr addewid am fendithio yr holl gen edloedd yn 
ei had, yn golygu y Messiah, at yr hwn yr oedd eynnulliad pobloedd 
i fod. Felly yr oedd bendithion deublyg yn y prophwydoliaethau a 
roddwyd i Abraham: rhai yn perthyn i'w had naturiol, ac o natur 
ddaearol, cysylltiedig a gwlad Canaan, a'r lleill yn perthyn i'w had 
ysbrydol yn eu perthynas a'r Messiah, ac a'i deyrnas. Yr un oedd yr 
addewid ysbrydol a roddwyd i Abraham, ag oedd yr addewid gynt- 
af am Had y wraig. I gyflawni hon, sicrhawyd trefn y byd yn ei 
dymhorau yn nghyfammod Xoah, ac i gyflawni yr un addewid, 
addawyd draehefn wlad Canaan a'i pherthynasau i had Abraham. 
Rhaid oedd cael mesur o drefn a chysonedd ar bethau natur ac am- 
ser, onide ni ellid dwyn yn mlaen yr amcanion grasol o eiddo Duw 
trwy Gyfryngwr, a chyda rhoddi sicrhad i Js"oah dros ddyddiau 
amser, am drefn y tymhorau, rhaid hefyd oedd neilldua cenedl, a'u 
gosod mewn gwlad neillduedig, a than lywodraethiad neillduoL 
Gwasanaethu yr un amcan, sef "ysigo pen y sarff," trwy had y 
wraig, yr oedd y cyfammod a wnaed a jSToah, ac ag Abraham. 

Rhoddwyd golwg i Abraham ar y pethau a fyddent, yn gyntaf, 
pan y'i galwyd ef o'i wlad, o Ur y Caldeaid, ac y dy wedwyd wrtho, 
" Mi a'th wnaf yn genedlaeth fawr, ac a'th fendithiaf, mawrygaf hefyd 
dy enw, a thi a fyddi yn fendith. Bendithiaf hefyd dy fendithwyr, 
a'th felldithwyr a felldigaf, a holl deuluoedd y ddaear a fendithir 
ynot ti." Gen. xii. 2, 3. Wedi iddo s^'mud o'i wlad a dyfod hyd 
wastadedd Mamre, ymddangosodd yr Arglwydd iddo, gan addaw, 
" I'th had di y rhoddaf y tir hwn." Gen. xii. T. Cysylltwyd dra^ 



148 PROPH WYD OLI AETH AU 

chefn roddiad gwlad Canaan a. lluosogiad ei had, pan yr ymneilldu* 
odd Lot ac yntau oddiwrth eu gilydd. Gen. xiii. 15 — 17. 

Adnewyddwyd yr un addewidion iddo drachefn, wedi iddo gyf- 
arfod a Melchisedec, brenin Salem, ar ba achlysur y cymerodd yr 
addewid ffurf cyfammod, trwy ei chadarnhau ag aberth. Yr hen 
ddull o gadarnhau cyfammod oedd lladd aberth a'i dori ef yn ddarn- 
au, ac i'r neb a wnai y cyfammod, neu a roddai yr addewid, fyned 
rhwng y darnau hyny. Fel hyn y bu pan y gwnaeth Duw gyfam- 
mod ag Abraham. Wedi i Abraham hollti y creaduriaid aladdasai, 
traniwyodd yr Argiwydd, dan yr arwydd o lamp danllyd, rhwng 
y darnau. " Yn y dydd liwnw y gwnaeth yr Argiwydd gyfammod 
ag Abraham." Gen. xv. 8 — 21. Ymddangosodd yr Argiwydd dra- 
chefn iddo yn mhen blynyddoedd gan gadarnhau ei gyfammod ag ef, 
ae addaw iddo yr un bendithion, gydag amlygiadau ychwanegol. 
Dyma y pryd y sefydlwyd yr enwaediad, i fod yn arwydd yn 
nghnawd Abraham o gyfammod Duw ac i fod, medd yr apostol, " yn 
insel cyfiawnder y ffydd," yr hon oedd ganddo yn y dienwaediad. 
Gen. xvii. Adnewyddwyd yr addewid drachefn, pan yr amlygwyd 
iddo am ddinystr Sodom, Gen. xviii. 18; a thrachefn, ar ol y prawf 
hynod a roddes y Patriarch o'i ufudd-dod i Dduw, yn aberthiad 
Isaac ei fab. Gen. xxiii. 16— —18. 

Gwelwn, y^rth yr hyn a ddywedwyd, fod yr Argiwydd yn 
rhoddi amlygiadau mynachach o'i feddwl a'i gynghor i Abraham 
mewn perthynas i amgylchiadau dyfodol, nag a roisai i saint yr hen 
fyd. O leiaf, ni a gawn yn ysgrifenedig fwy o ragfynegiadau am 
bethau dyfodol, mewn addewidion a phrophwydoliaethau, mewn 
ychydig flynyddoedd yn oes Abraham, nag a gawn dros ystod y 
ddwy fil o flynyddoedd o'r blaen. Y mae yn rhaid fod rhyw ddy- 
ben yn hyn. Ni roddid y cyfryw amlygiadau megys o ddamwain, 
nac oddiar fympwy, ond yn ol doethineb; ac ni roddid hwy i gyf- 
arfod a, rhyw ysfa cywrain, ond i ateb rhyw ddyben pwysig. Y 
mae yn naturiol meddwl mai un achos paham y lluosogid yr amlyg- 
iadau hyn i Abraham, yn anad eraill o'i flaen ydoedd, mai efe oedd 
y cyntaf i gaei ei neillduo trwy gyfansoddiad neu ddewisiad, i fod yn 
hynafiad y Messiah. Yr oedd Adda a Noah felly angenrheid- 
rwydd. ~Ni& oedd neb arall a allai fod, gan eu bod hwy yn wreiddyn 
holl ddynolryw, y naili i'r hen fyd, a'r Hall i'r byd newydd. Ond 
fe gyfansoddwyd Abraham i fod yn hynafiad y Messiah trwy ddew- 
isiad a gosodiad neillduol. Ynddo ef hefyd yr oedd yr Argiwydd 
ar fedr darpar erbyn gGTuchwyliacth newydd ar ei achos. Bwriadai 



O ADDA HYD SAMUEL. 14& 

i had Abraham yn ol y cnawd, fod yn bobl neillduedig iddo ei hun, 
yn genedl sanctaidd, i osod ei enw a'i addoliad yn en plith, mewn 
gwedd newydd, gwahanol i ddim a fu erioed o'r blaen. Oblegid 
y pethau hyn, yr oedd amlygiadau prophwydoliaeth yh lluosocaeh 
a mynychach. Ac ni a gawn, fel yr elom yn mlaen, nad oedd dim 
cyfnewidiadau o bwys yn cymeryd lie yn amgylehiadau achos y 
gwir Dduw, mewn fFordd o godi i fyny, na thynii i lawr, nad oedd 
arrmaid blaenorol o hono wedi cael ei rodditrwy ysbryd prophwyd- 
oliaeth. Dangosai yr Arglwydd, trwy hyny, mai ar ei achos ys- 
brydol yr oedd yn Uygadu trwy holl oesoedd y byd ; ac mai prif 
amean ei ragluniaeth oedd gwasanaethu i lwyddiant yr achos liwnw. 

Pywedasom fod gwedd ddeaUyg ar yr addewidion a roddwyd i 
Abraham, neu fod dau fath o addewidion yn cael eu golygu — rhai 
tymhorol, a rhai ysbrydol. Ymddengys y ffiirf yma ar y prophwyd- 
oliaethau o hyn allan, hyd ddiwedd yv Hen Destament. Amgyleh- 
iadau a helyntion tymhorol Israel, neu dfeyrnas y Messiah, a llwydd- 
iant yr efengyl yn mhlith y cenedloedd, ydyw eu prif gynnwysiad. 
Cychwynai y ddwy oruchwyliaeth yn Abraham — yr im Lefiaidd, a'r 
un Gristionogol. Y gyntaf i fod yn gysgodol o'r Hall, ac jn wasan- 
aethgar iV dwyn i mewn. Yr oedd y ffiirf gynrysg a roddwyd ar 
yr addewidion i Abraham yn bortreiad o'r hyn a fyddai y prophwyd- 
oliaethau dilynol. Gall hyn wasanaethu fel allwedd i ni i esbonio 
ilawer o'r prophwydoliaethau. Lleferir ynddynt am amgylehiadau 
cenedl Israel, a theyrnas y Messiah blith draphlith ; defnyddir ym- 
adroddion cymhwys i'r naill a'r Hall, yn gymysg a'u gilydd. Trais 
ar lawer o'r prophwydoliaethau, gan hyny, a fyddai eu cyfeirio yn 
hollol at helyntion Israel yn ol y cnawd, fel y gwna rhai : a thrais 
arnynt, o'r ochr arall, a fyddai eu hesbonio oil mewn ystyr ysbryd- 
ol, ac yn perthyn i achos yr efengyl, fel y gwna eraill. A pha 
olygiad bynag a gymerir, ni a gawn eu bod yn terfynu yn Nghrist. 
Er mwyn y Messiah yr oedd arolygiaeth plant Israel yn bod ; ae 
ynddo ef hefyd yr oedd y cenedloedd i gael eu bendithio. Dyben 
mawr sefydlu yr oruchwyliaeth gysgodol oedd dwyn i mewn yr un 
efengylaidd. Un o brif amcanion neillduad un genedl oedd i gadw 
ac i draddodi yr addewidion perthynol i'r holl genedloedd. 

Mae un gangen o'r addewidion a roddwyd i Abraham, sef y 
dygid ei hiliogaeth ef i wlad Canaan, wedi eu cwblhau ; ond y mae 
bendithio holl genedloedd y ddaear yn ei had ef, heb ei gyrhaedd, 
yn gwbl, hyd heddyw. Ond y mae cyflawniad un dosbarth o'r 
addewidion yn wystl, ac yn sicrhad, o gyflawni y dosbarth arall. Fel 



150 PROPHWYDOLIAETHAU 

hyn yr oedd cyflawni yr addewidion am bethau tymhorol a gwel- 
edig, i had naturiol y Patriarch, yn arwydd er sicrwydd o gyflawni 
yr addewidion am fendithion ysbrydol i'w had cyfammodol ef. 
Bhoddwyd pob un gan yr un Duw digelwyddog, ac i'r un gwr. 
Gallwn sicrhau, ynte, mor wir a bod plant yr Israel wedi etifeddu 
gwlad Canaan, y bydd i holl deuluoedd y ddaear etifeddu y fendith 
a addawyd iddynt yn had Abraham, sef Crist. 

Ni chyfyngwyd arnlygiadau prophwydoliaeth i Abraham ei hun* 
an, eithr ymestynent dros holl ystod yr oes Batriarchaidd. Cyn- 
nysgaeddwyd Isaac a Jacob hefyd a hwy. Cadaraheid eu crefydd 
bersonol trwyddynt; llywodraethid y Patriarchiaid hyn yn eu 
symudiadau, gan yr amnaid a roddid iddynt o bryd i bryd o feddwl 
ne ewyllys Duw. Hyn a roddai ffurf ar eu hymddygiadau, ao a 
ddynodai iddynt reol eu hymddygiadau. , Caent brofion mynych c 
eirwiredd eu Duw yn m&n amgylchiadau eu hoes, yr hyn a gryf hai 
€U ffydd yn ngwirionedd yr addewid am bethau pell. Cafodd Abra- 
ham brawf o ffyddlondeb i'w air, trwy iddo gael Isaac ; amgylchiad 
na allai lai na chadarnhau ei ymddiried y rhoddid gwlad Canaan 
i'w hiliogaeth ; y disgynai y Messiah o'i lwynau, ac y bendithid y 
eenedtoedd trwyddo. Rhoddai cymwynasau ebrwydd sicrwydd 
iddynt o rai pelL 

Trwy air y brophwydoliaeth yr hysbyswyd i Abraham y byddai 
ei hiliogaeth yn genedl gref a gwahaniaethol, pan nad oedd eto 
blentyn iddo. Yr oedd addaw iddo wlad Canaan yn etifeddiaeth 
yn cynnwys, o angenrheidrwydd, y byddai ganddo hiliogaeth ; ac 
yn cynnwys hefyd y byddent yn genedl luosog, galluog i feddiannu 
gwlad ; ac yn genedl wahaniaethol, heb gymysgu a'r bobloedd o'u 
hamgylch ; trwy yr hyn y gallasent golli eii nodweddiad fel cenedh 
Yr oedd yr addewid hOn yn cynnwys hefyd, y bwrid allan frodor- 
ion cyntefig y wlad. Kid oedd y brophwydoliaeth ddim yn hys- 
bysu i Abraham pa fodd y dygid hyn i ben. Amlygai y peth, ond 
hid y modd. Hysbyswyd iddo y byddai ei " had yn ddyeithr 
mewn gwlad' nad oedd eiddynt," ond ni hysbyswyd iddo pa wlad 
oedd hono. Ond pan oedd Jacob ar fyned Vr Aipht, yn mhen agos 
i ddau cant o flynyddoedd ar ol hyny, yr hysbyswyd, mai yr 
Aipht oedd y wlad y lluosogai y genedl ynddi, ac mai oddiyno y 
dygid hwy drachefn a chyfoeth mawr. " A llefarodd Duw wrth 
Israel mewn gweledigaethau nos, ac a ddywedodd, Myfi yw Duw, 
Duw dy dad ; nac of na fyned i waered i'r Aipht, canys gwnaf di yno 
yn genedlaeth fawr. Myfi a af i waered gyda thi, a myfi, gan 
ddwyn, a'th ddygaf i fyny drachefn." Gen. xItl 2-^4. 



5 ADDA tiYD SAMUEL. IM 

4. Eangwyd at brophwydoliaeth yn ngwely marw Jacob. " "Wele 
fi yn marw," ebe yr hen Batriarch, " a bydd Diiw gyda chwi, ac 
efe a'ch dychwel chwi i dir eich tadau." Gen. xlyiii. 21. Yr oedd 
plant Israel ar y pryd Wedi dechreu ymsefydlu yn ngwlad yr 
Aipht ; a gwreiddio a lluosogi yn y tir ; angenrheidiol gan hyny, 
oedd adgoffau iddynt yr addewid a roddwyd i'w tadau, ac mai dy- 
eithriaid oeddent yn yr Aipht, mewn gwlad nad oedd eiddynt. 
Bhoddai yr amgylchiad o farwolaeth eu tad bwys chwanegol yn ei 
ymadroddion ; ond er hyn oil, y mae yn debygol mai yn yr Aipht 
yr arosasent, oni bai i raglnniaeth y nef, gydweithio i ddwyn yr 
addewid, a wnaed i Abraham, i ben. Trwy gyetudd a haiarn, jr 
parotowyd y genedl i ymadael a gwlad estronol. Nid hwn oedd 
yr unig amgylchiad i Ragluniaeth wasanaethu yr addewid. Ond 
yn holl hanes y byd, yr ydyni yn cael fod olwynion rhyfedd Rhag- 
luniaeth yn cael eu harolygu gan lygad doethineb, i ddwyn o am- 
gylch gyngor Diiw tuag at ei bobl. Prawf diamheuol fod addewid- 
ion y gair wedi eu rhoddi gan Lywydd mawr y byd. 

Dan ysbryd prophwydoliaeth y mynegddd Jacob i'w feibion, yr 
hyn a ddygwyddai iddynt, yn y dyddiau diwcddaf. Gan fod y bro- 
phwydoliaeth yn cyrliaedd y dyddiau diweddaf, neu amseroedd 
pell, rhaid mai nid ei feibion yn bersoriol a feddylir gymaint, ond 
eu hiliogaeth. Dyma yr amnaid cyntaf a roddwyd am Israel dan y 
rhaniad o Iwythdu. Yma hefyd y cawn fod yr un ysbryd pro- 
phwydoliaeth yn dynodi llwyth Juda, fel un yn meddu ar ryw rag- 
oriaeth. " Nid ymedy y deyrnwialen o Juda, na deddfwr oddi 
rhwng ei draed ef, hyd oni ddel Siloh ; ac ato ef y bydd cynnull- 
iad pobloedd." Gen. xlix 10. Yn y fan y rhoddir yr amnaid 
cyntaf am Israel dan y dosbarthiad o ddeuddeg llwythj y rhoddir 
hefyd yr amlygiad, mai yn llwyth Juda y byddai rhyw ragOriaeth 
ac awdurdodj bydded y peth a fyddo, napherthynai i'r llwythau er- 
aill. Yr oedd brodyr Juda i'w glodfori, a meibion ei dad i ym- 
grymu iddo. Parheai y deyrnwialen yn y llwyth hwn hyd oni 
ddelai y Siloh. Arwyddai hyn y byddai i lwyth Juda barhau i 
ddal yr uwchafiaeth yn mysjg llwythau Israel, hyd oni thrbsglwydd- 
id ef i law y Siloh ; yr hwn a deyrnasai, nid ar Israel yn unig, ond 
ar yr holl genedloedd. Mor fanwl y mae llinell y Blaenor Messiah 
yn cael ei ddynodi o oes i oes. Nodwyd Abraham yn gyntaf, trwy 
osodiad neillduol. Cyfyngwyd ei had ef drachefn i Isaac ; etifedd- 
odd Jacob yr enedigaeth fraint yn lie Esau ; ac yn awr wele ys- 
bryd prophwydoliaeth yn nodi Juda allan, yn mysg y llwythau, fel 
etifedd yr un rhagoriaethi 



152 PROPHWYDOLIAETHAU 

Y mae yn ymddangos hefyd, mai palmantu y ffordd i ddygiad 
goruchwyliaeth Moses i mewn oedd prif orchwyl prophwydoliaeth 
yn yr oesoedd Batriarchaidd. Am Ganaan a'i pherthynasau yr 
oedd baich gair yr Arglwydd, cyn rlioddiad y ddeddf trwy Moses 
Ond wedi rhoddiad y ddeddf, dechreuodd prophwydoliaeth yrnag- 
or ar bethau efengylaidd. Fel hyn yr oedd yn cyfeirio yn gyson 
at ryw gyfnewidiad ag oedd ar ddyfod, neu gyfnod bynod ar achos 
Duw. Mae cymaint a byn o wahaniaeth yn y dull y dygir y ddwy 
oruehwyliaeth i mewn. Am y gyntaf ni sonir un gair am yr byn 
ag oedd i fod yn offeryn i'w sefydlu. Sonir am waredigaetb Israel 
o'r Aipht, a'u dygiad i Ganaan, ond nid oes air o grybwylliad am 
Moses. Rhoddwyd gorcbudd dros enw y gwaredwr wrth son am 
y waredigaetb. Ond nid felly y gwneir gyda goruchwyliaeth yr 
efengyl. Mae enw, urddas, swydd, a gwaitb, yr Hwn ag oedd i'w 
dwyn i mewn, yn adsain yr boll brophwydoliaethau. Gwnaed 
sylw blaenorcl am y waredigaetb o'r Aipbt, ond yr oedd dys- 
tawrwydd perffaith am yr bwn y dygid y waredigaetb yn mlaen 
trwyddo ; ond y mae y propbwydoliaethan ar ol y ddeddf, yn frith 
o amlygiadau am Berson y Gwaredwr, yn gystal ac am y wared- 
igaetb a gynnyrcbid ganddo. Ae nid beb acbos a dyben yr oedd 
byn. Kid oedd Moses ond gwas ae offeryn, er id do fod yn was 
Jfyddlawn, ac yn offeryn anrbydeddns ; eto, nid oedd yn deilwng o 
glod nac enw ynddo ei hun. Ond yr oedd Crist yn Fab. JS"id offer- 
yn iachawdwriaeth chwaith ydoedd, ond Awdwr iacbawdwriaetb. 
Gwaitb mawr trwy offeryn gwael ynddo ei bun, oedd yn y naill ; 
ond gwaitb mawr, a Gweitbiwr mawr, oedd yn y Hall. Gweddus 
ynte oedd, yn y cyntaf, son am y gwaitb, a cbuddio yr offeryn ; ac 
mor weddus, yn yr olaf, oedd cyboeddi y gwaith yn ngbyd a'r per- 
son anfeidroj a'i cyflawnai. Ie, defnyddiwyd Moses ei bun yn offer- 
yn i ragfynegi, a chyboeddi rbagoriaetb a gogoniant y Propbwyd 
bwnw, o'r Hwn nid oedd ef ond cysgod. 

5. Dygir ni yn awr hyd at Moses ; a cbawn ystyried gwedd pro- 
pbwydoliaetb yn ei ddyddiau ef. 

Cyn dyddiau Moses, rboddasid amgylcbiadau o feddwl a chyng- 
bor Duw yn achlysurol i bersonau neillduol, mewn gweledigaetbau 
ae oraclau. Fel byn y bu gydag Abraham, Isaac, a Jacob. Yn 
achlysurol y byddai ysbryd prophwydoliaetb yn eu cynbyrfu, ac 
yn achlysurol hefyd, a heb eu cais hwy, y rhoddid iddynt amlyg- 
iadau gan Dduw, yn nghylch yr hyn a ddygwyddai, mewn amser 
dyfodoL iSTid oedd neb eto yn broph wyd 2wrhaus ac arosol, o osod- 



O ADDA HYD SAMUEL. 15$ 

kd swyddol, ac awdurdodiad neillduol. Moses oedd y cyntaf o'r 
fath. Galwyd ef i'r swydd, i fod yn gen ad awdurdodedig dros 
Dduw at y bobl. Rhoddwyd iddo ef i fyned i ymofyn a Duw, pan 
fyddai angenrheidiol. Ymddyddanai yr Arglwydd ag ef wyneb yn 
wyneb, fel gwr wrth ei gyfaill; ac arddelwyd ef gan yr Ar- 
glwydd, dros ei oes, fel un y mynegid iddo gyfrinach Duw. 

Mae prophwydoliaeth Moses am Grist dan yr enw Prophwyd 
yn nodedig ; a'r amgylchiad y'i rhoddwyd ynddo yn nodedig. 
" Yr Arglwydd dy Duw a gyfyd i ti, o'th blith dy hun, o'th frodyr 
dy hun, Brophwyd megys finau; arno ef y gwrandewch." Deut. 
xviii. 15. Fe'i rhoddwyd hefyd pan oedd Israel mewn dychryn a 
braw, gan amgylchiadau arswydus Sinai. Gan yr arwyddion ofnad- 
wy a roddai Duw yno o'i fawredd a'i sancteiddrwydd, yr oedd y 
bobl yn llewygu gan ofn ; ac mewn braw aruthrol, gofynent am 
Gyfryngwr i lefaru wrthynt mewn modd llai arswydus. " ISa 
chlywyf/' ebe Israel, " mwyach lais yr Arglwydd fy Kuw, ac na 
welwyf y tan mawr hwn mwyach, rhag fy marw. A dywedodd yr 
Arglwydd wrthyf, Da y dywedasant yr hyn a ddywedasant. Cod- 
af Brophwyd iddynt o fysg eu brodyr, fel tithau, a rhoddaf fy 
ngeiriau yn ei enau ef ; ac efe a lefara wrthynt yr hyn oil a orchy- 
mynwyf iddo," Deut. xyiii. 16 — 18. Yr oedd Crist yn brophwyd 
fel Moses, yn neillduol am iddo sefydlu goruchwyiiaeth newydd, a 
gosod i fyny ei deddfau. Ni chaed neb fel Moses yn yr ystyr yma 
ond Crist. " Y gyfraith a roddwyd trwy Moses, ond gras a 
gwirionedd a ddaeth trwy Iesu Grist." Yr oedd cyffelybrwydd 
a gwrthgyferbyniad rhwng Crist a Moses. Cyffelyb oeddent 
am osod o'r ddau gyfimdrefn, neu oruchwyliaeth, o awdurdod- 
iad dwyfol, yn cynnwys deddfau wedi eu cadarnhau a gwyrthiau. 
Yr oeddent yn wrthgyferbyniol, am mai cyfundrefn o weithredoedd 
a chysgodau y ddygodd Moses i mewn, ond^ras a gwirionedd oedd yn 
nodweddu goruchwyiiaeth Crist. Gras yr efengyl mewn gwrth- 
gyferbyniad i weithredoedd y ddeddf, a gwirionedd y sylwedd 
mewn gwrthgyferbyniad i'r cysgod seremoniol. 

Ni all fod neb ond Crist yn cyfateb i'r brophwydoliaeth uchod, 
gan na chododd neb arall yn gyffelyb i Moses yn hyn o beth pwys- 
ig. Ni fu yr un deddfwr ar ei ol ef hyd nes y daeth Crist. Am yr 
boll brophwydi a ddilynodd Moses, dylem gofio, mai egluro, gwein- 
yddu, a chadarnhau, cyfraith Moses a wnaent hwy ; ac nid gosod 
cyfraith, neu gyfundrefn newydd. Crist yn unig a gaed yn ngwisg 
deddfwr, yn gosod cyfreithiau, ac yn sefydlu ordinhadaunewyddion. 

11 



154 PROPHWYDOLIAETH At 

Rhoddwyd y brophwydoliaeth, fel y crybwyllwyd, pan oedd Israel 
yn llewygu gan ofn, i ddynodi y byddai goruchwyliaeth y Pro- 
phwyd addaWedig o ansawdd fwy llariaidd na goruchwyliaeth Si- 
nai. Am y Prophwydhwn y cawn Esaiah efengylaidd yn rhagfynegi 
am dano, "Rhoddais fy ysbryd arno ; ac efe a ddwg allan farn i'r 
cenedloedd. Ni waedda, ni dderchafa, ac ni phair gly wed ei lef yn 
yr heol. Y gorsen ysig ni's tyr, na Ilin yn m) r gu ni's diffydd ; efe 
a ddwg allan farn at wirionedd. M phalla efe ac ni ddigalona hyd 
oni osodo farn ar y ddaear; yr ynysoedd hefyd a ddysgwyliant am ei 
gyfraith ef." Esa. xlii. 1—4. Ond ermor llariaidd ydoedd, fe " lefara 
fel un ag awdurdod ganddo." Dangosai fod ganddo awdurdod i dynu 
i lawr ac i godi ifyny. Galwai ar ddynion i gymerydei iau ef arnynt 
a dysgn ganddo, " canys," rneddai, " addfwyn ydwyf a gostyngedig 
o galon," Cenad o ladmerydd ydoedd, "un o fil" Ni ddaeth y 
Cristionogion dan yr efengyl, u at y mynydd teimladwy yn llosgi 
gan dan, a thywyllwch, a thymhestl," ond i fynydd Seion, dinas y 
Duw byw ; derbyniasant ysbryd mabwysiad, ac nid ysbryd caeth^ 
iwed i beri ofn, 

Mae prophwydoliaethau Moses am wasgariad a chyni plant Isra - 
el yn Lef. xxvi, a Dent, xxviii, wedi bod eisoes dan sylw yn y rhan 
gyntaf o'r traethawd hwn.* Gweddus, fe allai, fyddai chwanegii 
yn y lie hwn, fod rhai yn gwrthddadleu am gynnwysiad y pennodau 
iiyny, mai nid Prophwydoliaeth ydyw ; gan fod y bygythion yn 
dibynn ar yr ammod fod y genedl yn troi allan yn anufudd ; ac felly 
nad oes yno ddim mwy na chyhoeddiad o fygythion yn erbyn an- 
nfuddion, yr hyn a allai fod heb ysbryd prophwydoliaeth. I hyn y 
gellir ateb — Gwir mai mewn canlyniad i Wrthnysigrwydd ac an- 
tiiudd-dod y genedl y dywedir y deuai y fath gyflafan-a thrychineb 
iV cyfarfod; eto, teilwng ydyw cyfrif y cyfryw fygythion yn 
rhagfynegiadau dwyfol, gan y desgrifir mor fanwl y dull ar modd y 
cosbid y genedl. A thrachefn, ni adawyd yr ammod ei hunan yn 
beth amhens. Rhagfynega Moses yn Slain bennod o Denterono. 
mium, pa fath a fyddai ymddygiad Israel. " Canys," meddai, " mi a 
wn wedi fy marw, gan lygru yr ymlygrwch, ac y ciliwch o'r fiordd 
a orchymynais i chwi ; ac y dygwydda i chwi ddrwg yn y dyddian 
diweddaf, am y gwnewch ddiygioni yn ngolwg yr Arglwydd, i'w 
ddigio ef a gweithredoedd eich dwylaw." Gan hyny, y mae y 
bygythion arswydus a geir yn y pennodau ucliod yn ymwisgo ar 
wedd daroganiad sicr, yn gystal 

* Gwel tudal. 63 a 71. 



O ADDA HYD SAMUEL. 1£>5 

Y mae yn deilwng o sylw hefyd, yn y fan ynia, fod dyrnchweliad 
goruchwyliaeth Sinai wedi cael ei ragfynegi gan ei sylfaenydd. 
Nid peth naturiol ydyw i ddyn ddarogan dinystr y peth a wnaeth, 
ac yn enwedig gwneyd hyny yn y fan y gosodwyd y peth i fyny. 
Peth annaturiol iawn i Moses fuasai darogan dadymcliweliad y gyf- 
undrefn a osodwyd i fyny gan Dduw ei hun, gyda y fath nerthoedd 
a rhyfeddodau mawrion, heb gael hysbysiad dwyfol o hyny. Ond 
y rnae hyn yn unol ag arfer y Goruchaf. Dyry ragfynegiad o beth 
yn yr amser annhebycaf i'r peth hwnw gymeryd lie, a phellaf oddi- 
wrth yr amgylchiad a fynegir. Pan oedd Israel ar fyned trosodd i 
Ganaan, a phan oedd eu sefydliad yn y wlad dda ar gymeryd lie, y 
rhagfynegwyd en dyrnchweliad a'u dinystr. Yi* un raodd y bu 
gyda Solomon. Newydd iddo adeiladu y deml, gogoniant yr holl 
wledydd, wele ei dinystr yn cael ei ddarogan. " Yna," meddai yr 
Arglwydd, " toraf Israel oddiar wyoeb y tir a roddais iddynt hwy, 
a'r ty liwn a gysegrais i'?n henw a fwriaf allan o'm golwg ; ac Israel 
fydd yn ddiareb ac yn wawd yn mysg yr holl bobleedd. A'r ty 
uchel hwn, pawb a gyniweirio iddo, a syna wrtho, ac a chwibana : 
dywedant hefyd, paham y gwnaeth yr Arglwydd fel hyn i'r wlad 
hon, ac i'r ty yma ?" 1 Br en. ix. 1,8. 

Yn ddiweddaf sylwn, fel yr oedd addewidion a bygythion eyfain- 
mod Sinai yn golygu pethau tymhorol ; felly liefyd y cawn fod y bro- 
phwydoliaeth a berthynai i'r oes y i*hoddwyd y ddeddf ynddi. Peth- 
an tymhorol, gan mwyaf, oedd baich y brophwydoliaeth. Trwy 
ddwjm cleddyf ar Israel y bygythiai yr Arglwydd u ddial ei gyfam- 
mod," Lef. xxvi. 15 ; a thrwy y cleddyf hwnw y cadarnhaodd efe y 
brophwydoliaeth. Fel hyn y rhoddes Duw sicrwydd gweledig o 
gadernid ei air. Mae pob rhan o'r Gair Sanctaidd wedi ei gadarn- 
hau trwy hyn. Gwiriodd y brophwydoliaeth trwy gosbi Israel 
mewn pethau tymhorol, ac mewn modd gweledig, i fod yn arwydd 
ac yn wystl i holl oesoedd y byd, y dial efe ei gam ar law dyn, ac 
y gwiria efe ei air mewn pethau anweledig a thragywyddol. 

Ar ol dyddiau Moses fe fu bwlch o bedwar can' mlynedd, heb 
fod un brophwydoliaeth neillduol yn cael ei rhoddi, sef, o Moses 
hyd Samuel, a chyffelyb ysbaid cyn dyfodiad y Prophwyd mawr ar 
ol dyddiau Malachi. Ar ol rhoddiad y ddeddf ni fu gweledigaeth 
eglnr, a gair yr Arglwydd oedd werthfawr, yn nyddiau y Barnwyr » 
a'r un modd cyn gwawr yr efengyl; — ar ol sefydliad Israel yn 
Nghanaan, wedi eu dygiad o'r Aipht, ac ar ol eu hadferu o Babilon. 
Enwir "Moses a Samuel" yn fynych gyda'n gilydd, fel ypropliwydi 



156 



PROPHWYDOLIAETHAIT 



nesaf at eu gilydd; yr hyn a bar i ni feddwl na bu yr un prophwyd 
rbyngddynt. 

YK AIL GYFNOB. 

O Samuel hyd Solomon, ysbaid 50 o Flynyddoedd, ao yn cynnwys 

TEYRNASIAD SAUL, DAFYDD, A SOLOMON, 

Gellir golygu o Samuel hyd Malachi yn yn brif oes prophioydoU 
iaeth. Yn yr ysbaid hwn cododd mwy o nifer o bropliwydi, a dil 
ynasant en gilydd yn ddifwlch. Rhoddwyd iddynt amlygiadau 
mynychach ac amiycaeh, yn nghyda bod eylch a niaterion eu rhag- 
fynegiadau yn eangach. 

Y mae yn deilwng o sylw fod propbwydoliaeth yn cydgerdded 
a pliob cyfnewidiad neillduol a fyddai ar gyrneryd lie yn arngylcb- 
iadau achos a pliobl Dduw. Yr oesoedd llawnaf o gyfnewidiadau 
oedd yr oesoedd amlaf eu prophwj'doliaethau. Heblaw y rhagfyn- 
egiadau a eclryehent yn ralaen tuag amser y Messiah,,, a dyddiau y 
Testament Newydd, yr oedd dadguddiad blaenorol yn cael ei roddi 
o bryd i bryd, o bob cyfnewidiad o bwys ag oedd ar gymeryd lie 
yn amgylchiadau pobl yr Arglwydd. Yr oedd geiriau Amos yn 
cael eu gwirio yn barhaus, " M wna yr Arglwydd ddim, a'r na's 
dangoso ei gyfrinacb i'w weision y prophwydi." Amos iii. 7. Hid 
oedd y pedwar can' mlynedd rhwng Moses a Samuel ddim yn nod- 
edig am un cyfnewidiad neillduol yn sefydliadau gwreiddiol gwlad- 
wriaeth Israel, ac am byny yr oedd propbwydoliaeth yn ddystaw. 
Yr un modd, ni ddygwyddodd cyfnewidiad yn banfodion y genedl 
ar ol eu dychweliad o Babilon, a'u hail-sefydlu yn eu gwlad hyd 
ddyddiau loan Fedyddiwr. Y eyfnod canol rliwng y Gyfraitb a'r 
Efengyl gan byny, ydy w prif gyfnod propbwydoliaeth, sef o ddydd- 
iau Samuel hyd Malachi. 

Yr oedd yr ysbaid hwn yn llaion cyfnewldiadau. Ysbaid o lwydd- 
iant mawr ac o drallodion blinion ; ysbaid yr oedd yr offeiriadaeth 
yn cael ei symud o deulu Eli ; lly wodraethiad y wlad yn disgyn 
oddiwrtb farnwyr achlysurol, i ddwylaw breninoedd gwastadol; 
ysbaid y newidiwyd y Babell symudol am deml wych a sefydlog; 
ysbaid o ymraniad yn y freniniaeth ; ysbaid o oresgyniad ar y wlad, 
a chaethgludiad ar ei plireswylwyr ; mewn gaii\ yr oedd hwn yn 
ysbaid o amser, llawn o ymosodiadau ar sefydliadau sylfaenol y 
Duw4ywiaeth {Theocracy) ; ac a barai betrusder, beth a ddygwydd- 
ai i'r genedl, ac i achos y gwir Dduw cysylltiedig a hwy, oni b'ai 
dangos o Dduw ei gyfrinacb i'w weision y propliwydi. Yn gyfat- 



O SAMUEL H^D SOLOMON. 15? 

ebol a^r amlygiadau pwysig a hynod a grybwyllwyd, y cawn fod y 
rhagfynegiadau dwyfol. Dros yr holl adeg derfysglyd a chyfnew- 
idiol a soniwyd, sef ysbaid wyth can' mlynedd yn mron t yr oedd 
rhestr y prophwydi yn ddifwlch. ISTid oedd un cyfnewidiad o bwys 
yn dygwydd nad oedd amnaid blaenorol wedi ei roi am dano. Ac 
am ben hyn oil yr oedd y prophwydoliaeth.au yn ymagor ar, ac yn 
ymestyn i, yr oruchwyliaeth efengylaidd, yn fwy o lawer nag o'r 
blaen. 

Drachefn, yn ystod y tymnor o Samuel i Malachi, yr oedd mat- 
erion prophwydoliaeth yn lluesogi. Pethau Inddewig yn nnig a 
geir ynddo yn nyddiau Samuel; pethau luddewig a Christionogol 
yn nyddiau Dafydd ac Esaiah ; a phethau luddewig, Oistionogol a 
Phaganaidd yn nyddiau Daniel. Ond yn rhestr y rhagfynegiadau 
a nodweddai y rlian fwyaf o'r cyfuod hwn, y mae dyddiau yr efeng- 
yl a theyrnas y Messiah yn cael y lie blaenaf ac amlaf o lawer. 
" I hwn yr oedd yr holl brophwydi yn dwyn tystiolaeth." " A'r 
holl brophwydi, hefyd, o Samuel, ac o'r rhai wedi, cynnifer ag a lef- 
arasant, a ragfyncgasant hefyd am y dyddiau hyn." Act. iii. 24. 

Ganfod Samuel yn gyntaf o'r prophwydi ar ol Moses, a chan fod 
amser maith wedi myned heibio, heb un " weledigaeth eglur," rhaid 
oedd rr prophwyd hwn gael awdurdodiad amlwg a diddadl ; ac felly 
hefyd y cafodd. Cafodd ei brawf-lythyrau (credentials) trwy weled- 
igaeth a galwad goruweh-naturiol, " a gwybu holl Israel, o Dan i 
Beerseba, mai prophwyd ffyddlawn i'r Arglwydd oedd Samuel ;" 
oblegid ni adawodd yr Argh^dd i ddim " o'i -eiriau ef syrthio i'r 
dda^ar." 

Y pryd hwn yr oedd lluaws o amgylchiadau pwysig ar gymer- 
yd lie yn Israel, teilwng o brophwydoliaeth arnynt. Rhoddwyd 
amlygiad cynar yn y eyfnod hwn. o symudiad yr offeiriadaeth o 
deulu Eli; a chyflawnwyd y gair hwn yn nyddiau Solomon, pan y 
bwriodd efe Abiathar y maith o fod yn offeiriad i'r Arglwydd, ac y 
gosododd Sadoc yn offeiriad yn ei le ef. 1 Bren. ii. 26, 27, 35. Yr 
oedd Israel hefyd ar fynu brenin iddynt, fel y byddent yn gyffelyb 
i'r cenedloedd eraill ; caniatawyd iddynt eu dymuniad, ond nid heb 
gyfarwyddyd ac amnaid prophwydoliaeth. Yr oedd prophwydol- 
iaeth wedi cerdded o'r blaen am osodiad Saul, y brenin cyntaf, yr 
hwn oedd o lwyth Benjamin, a thrachefn am Dafydd, yr hwn oedd 
o lwyth Juda. Yn wyneb y cyfryw ysgogiad, naturiol oedd ym- 
ofyn, ai yn y wedd ausicr ac ansefydlogjiyn y parheai yr olyniad 
i'r orsedd? A chan fod terfysgoedd blinion a rhyfeloedd gwaedlyd 



158 PROPHWYDOLIAETHAU 

wedi eu dwyn i fewn gyda'r freniniaeth, yr oedd pob meddwl y& 
tyriol yn barod i ofni fod anfoddlonrwydd Duw yn aros ar y genedl 
o herwydd dewis iddynt frenin, a Daturiol oedd iddynt ymofyn, pa 
un a roddai yr Arglwydd heddwch i'w bobl, ai ynte na byddai efe 
boddlon mwy. Rhoddwyd yr atebiad angenrheidiol trwy air y 
brophwydoliaeth. " Rhoddais i ti," meddai yr Arglwydd, " frenia 
yn fy Hid, a chymerais ef ymaith yn fy nigofaint." Dywedwyd hyn 
gyda chyfeiriad at Saul, ond wrth Dafydd y rhagfynegwyd fel hyn, 
" A phan gyflawner dy ddyddiau di, a huno o honot gydath dadau, 
mi a gyfodaf dy bad di ar dy ol,. yr hwn a ddaw allan o'th ymysgar- 
oedd di, a ini a gadarnhaf ei freniniaeth ef. Efe a adeilada dy Tm 
henw i, minau a gadarnhaf orsedd-faingc ei freniniaeth ef byth. My fi 
a fyddaf iddo ef yn dad, ac yntau a fydd i minau yn fab. Os tros- 
edda efe, mi a'i eeryddaf a gwialen ddynol, ac a dyrnodiau meibio-n 
dynion. Ond fy nhrugaredd nid ymedy ag ef, megys ag y tynais hi 
oddiwrth Saul, yr hwn a fwriais ymaith o'th flaen di. A'th dy di 
a sicrheir, a'th freniniaeth yn dragywydd o'th flaen di." 2 Sam. vii. 
12 — 16. Yr oedd oes Dafydd wedi bod yn oes o ryfel, o gyff ro, ac- 
o berygl. Cyfarfu a blinderau lawer — oddiwrth erlidiau Saul, 
gwrthryfel ei ddeiliaid, a brad ei blant, ond rhagfynegwyd y bydd- 
ai teyrnasiad ei fab yn dra gwahanol : " Wele," meddai y bro- 
phwydoliaeth, " mab a enir i ti, efe a fydd wr llonydd, a mi a roddaf 
lonyddwch iddo ef gan ei holl elynion o amgyleh, eanys Solomon fydd 
ei enw ef, heddwch hefyd a thangnefedd a roddaf i Israel yn ei ddydd- 
iau ef." 1 Cron. xxii. 8, 9. Pa mor gyflfrous a therfysglyd bynag a fu 
ei oes ef ei hun, rhoddwyd iddo y cysur y byddai iddo fab, yr hwn 
y sicrheid yr orsedd iddo, a'r hwn a fwynheai dangnefedd yn e* 
ddyddiau. 

Yn y cyfnod hwn drachefn penned wyd ar deulu Dafydd i gyn- 
nwys ach y Messiah. O had Dafydd, o ran y cnawd, y cododd ein 
Harglwydd ni. Yr oedd gofal parhaus i nodi y llinell yr oedd y 
Messiah i ddi&gyn o boni. Cawsom y neillduad eyntaf yn Abraham. 
Efe oedd hynafiad eyntaf y Messiah oddiar neillduad. Nodwyd eil- 
waith mai o lwyth Juda y disgynai ; a thraMiefn, hysbysir mai o 
deulu Dafydd y byddai. Yr oedd priodoldeb neillduol fod yr adeg 
yr amlygwyd o ba deulu yr hanai, yn cael ei ddefnyddio hefyd, i 
roddi yr amlygiadau amlycaf a helaethaf am dano. Rhoddwyd 
mwy o oleuni a hysbysiad yn Salmau Dafydd, am Grist a*i deyrnas, 
nag a roddasid erioed o'r blaen. Mae breniniaeth Crist a'i ofFeiriad- 
aeth llwyddiant, a gogoniant ei deyrnas,. yn britko cyfansoddiadau 
Peraidd Ganiadyo^d Israel^ 



O SAMUEL HYD SOLOMON. 159 

Mae mynych grybwylliad yn y rhagfynegiadau am barhad gor- 
seddfaingc Dafydd. Rhaid craffu hefyd fod y parhad hwn yn cael 
ei osod allan, mewn rhan, yn ammodol, ac mewn rlian yn ddiammod- 
ol. Yr oedd yn ddiammodol o ran y gwahaniaeth rhwng ty Dafydd 
a th$- Saul. " Ond fy nhrugaredd nid ymedy ag ef, megys ag y 
tynais hi oddiwrth dy Saul, yr hwn a fwriais ymaith o'th flaen di.'' 
Yr oedd yn ammodol, gan y gosodid ei pharhad i ddibynu ar ym- 
ddygiad a chrefyddoldeb olynwyr Dafydd. Fwy nag unwaith, y 
dywedwyd, "Os dy feibion a gadwant eu ffyrdd i rodio gerfy mron 
mewn g'wirionedd, a'u holl galon, ac a'u holl enaid, ni thorir (eb efe) 
na byddo o honynt wr ar orseddfaingc Israel." 1 Bren. ii. 4. Eto, 
er hyn, ymddengys fod y brophwydoliaeth yn sicrhau parhad tvagy- 
wyddol i freniniaeth Dafydd, " A'th dy di a sicrheir, a'th freniniaeth 
yn dragywyddol o'th flaen di." Cyfyd yr ymofyniad yn naturiol, 
pa beth yw ystyr y tragywydd hwn? Yr ateb, mewn gair, a roddwn 
ydy w, fod yr ymadrodd yma " yn dragywydd" yn y lie hwn, fel 
mewn amryw leoedd eraill, yn arwyddo bytholrwydd cydmariaethol, 
neu barhad difvdch dros ryw ysbaid, neu dros ystod rhyw oruch- 
wyliaeth bennodol. Mewn gwirionedd, ni all yr un orseddfaingc 
ddaearol bara yn dragywydd, yn ol ystyr briodol y gair. Y mae i 
bob teyrnas ei chyfodiad a'i dymchweliad ; terfynir eu bytholrwydd, 
ar yr hwyaf, gan derfynau byrion amser.. Yr ystyr, gan hyny, fe 
allai, ydyw, y parheai y freniniaeth yn y teulu hwn tra y bydda[ 
neb o Israel yn teyrnasu ar y genedl : sef, na ddisgynai y goron i'r 
un teulu arall. Ac ni wnaeth ychwaith. Arosodd y deyrnwialen 
yn Juda, a hyny yn nheulu Dafydd, hyd y diwedd. Nid felly yr 
oedd gwedd pethau yn mreniniaeth Israel. Yno yr oedd newidiadau a 
bylchau fwy na mwy. Newidiodd yr olyniaeth lawer gwaith mewn 
amser byr. Ni pharhaodd breniniaeth Israel ond 250 o flynydd- 
oedd, a llawer teulu gwahanol a etifeddodd yr orseddfaingc yn yr 
ysbaid hyny. I Jeroboam, ei brenin cyntaf, ni adawyd un perchen 
anadl, ond ei deulu a ddarfu yn llwyr, yn ol gair yr Arglwydd. 1 
Bren. xv. 29. Lladdwyd holl dy Baasa, gan Zimri, heb adael un 
gwrryw, o'i geraint, na'i gyfeillion. 1 Bren. xvi. 11. Yn eu lie 
daeth y gormesdeyrn, Zimri ac Omri. Ty Ahab hefyd a dorwyd 
ymaith. 2 Bren. x. 10. Cyfyngwyd parhad y llywyddiaeth yn 
nheulu Jehu gan brophwydoliaeth i'r bedwaredd genedlaeth. 2 
Bren. xv. 12, Ac oddiyma hyd ddiwedd breniniaeth Israel, nid oedd 
ond brad a gormes, creulondeb a gwaed, i barhau. Mewn gair, nid 
oedd dim cadernid a pharhad ynddi ; pryd yr oedd yr olyniad ar 



160 PROPHWYDOLIAETHATT 

orsedd Juda yn parhau yn ddifwlch yn ach Dafydd, a hyny o dad i 
fab yn rheolaidd, liyd ddymchweliad y wladwriaeth gan frenin Ba- 
biloD. Felly, ni fu i deulu Dafydd yr un olynwr o deulu arall byth. 
Bi chollodd y goron, er maint ydoedd drygioni rhai o'r breninoedd. 
l&i allodd brad gwaedlyd Athaliah, na chyngrair Syria, ac Ephraim, 
mo'i dadymchwel. Y cyfryw ydoedd nodded Rhagluniaeth dros y 
teulu hwn, fel na ddiorseddwyd ef, er i luoedd estronol Assyria am- 
canu at hyny. 

Md oedd y freniniaeth ar wlad Israel ond un ddirprwyol. Duw 
oedd gwir frenin yr Hebreaid, ac efe oedd yn appwyntio eu brenin- 
oedd dynol, fel dirprwywyr, neu is-lywyddion dano Ef. Efe a neill' 
duodd Saul, ac Efe a'i bwriodd ymaith. Efe befyd a alwodd Ddafydd 
oddiar ol y defaid cyfebron, i fod yn flaenor ar Israel ; ac efe a sicr- 
haodd y goron yn nheulu Dafydd o byny allan. Pan gollwyd y 
llywyddion dirprwyol byn, darfu y freniniaetb. Mae prophwydol- 
iaetb hynod Jeremi, am Coniah, neu Jecboniab, yr olaf yn y llinell 
uniongyrcbol o freninoedd Juda, yn deilwng o sylw, fel un yn dy- 
nodi fod breniniaetb Juda yn syrthio. " Ysgrifenwch," meddai y 
bropbwydoliaetb am dano, * y gwr hwn yn ddihlant, gwr ni ffyna 
yn ei ddyddiau, canys ni ffyna o'i had ef un a eisteddo ar orseddfa 
Dafydd, nac a lywodraetha mwyach yn Juda." Jer. xxii. 30. Kid 
oedd Zedeciab a ddaetli ar ei ol ef ond dirprwywr i frenin Babilon ; 
un wedi ei osod ar yr orsedd gan frenin Babilon. Mae yr un sylw 
yn briodol am Zorobabel, ar ol y caetbiwed, ag a wnaed am Zede- 
ciab cyn y caetbiwed. Fel y bu llywodraetb ar Israel gannoedd o 
flynyddoedd cyn bod iddynt frenin, felly y bu arolygiaetb y Theo- 
cracy arnynt am gannoedd o flynyddoedd ar ol i'r breninoedd dir- 
prwyol golli yn llwyr. Parbaodd teulu Dafydd ar orsedd Juda, yn 
ol gair y bropbwydoliaetb, tra y bu brenin dirprwyol gan Dduw 
Israel ar y wlad ; eitbr macbludodd y teulu bwn, i roddi lie i'r eti~ 
fedd, sef Mab Duw, fel Llywydd ysbrydol, i'r Hwn bellach, yr ym- 
ddiriedwyd pob aicdurdod yn y nef a'r ddaear. Fel y mae y seren 
ddydd yn macbludo enyd cyncodiad haul, felly macbludodd gogon- 
iant ty Dafydd cyn i Haul Cyfiawnder godi. Ac er adferu y bobl 
i'w gwlad wedideng-mlynedd-a-tbriugain, eto, nfadferwyd y frenin- 
iaeth i deulu Dafydd. Fe fu y wlad dan deyrnged i alluoedd es- 
tronol, ac yn cael ei llywodraetbu, gan mwyaf, gan arch-offeiriaid, 
neu dy wysogion o deulu Aaron ; ac yn y wedd yma y parhaodd 
pethau, hyd nes cbwalu y genedl yn llwyr gan luoedd y Rhufein- 
iaid. Pa fodd ynte, fe ofyn rhyw un, y dywedir, "Md ymedy y 



O SAMUEL HYD SOLOMON. 161 

deyrnwialen o Juda, na deddfwr oddi rhwng ei draed ef, hyd oni 
ddel Siloh," gan y dywedir fod y llywodraeth wedi colli o deulu 
Dafydd gannoedd o flynyddoedd cyn ymddangosiad y Messiah ? I 
hyn yr atebwn, mai y Duw-lywiaeth a olygir wrth y deyrn-wialen, a 
pharhaodd hon hyd nes daeth y Siloh, er i'r llywodraeth ddirprwyol 
golli. Dywedir, nid ymedy o Juda, am mai llwyth Juda a gyfan- 
soddai gorff y genedl fyth ar ol y caethiwed. "Wrth gyfreithiau y 
Duw-lywiaeth y llywodraethid y genedl, a defodau addoliad y 
Duw-lywiaeth a arferent hyd dd} r fodiad y Messiah, a buan ar ol ei 
ddyddiau ef y diflanodd yn hollol. 

Yr oedd y Deml yn Jerusalem yn un o brif ragoriaethau gwlad 
Judea, ac yn wir, yn un o brif ryfeddodau y byd, a gwnaed hi, fel y 
gellid dysgwyl, yn destyn prophwydoliaeth ; nid eymaint oblegid 
ei gorwychder ysblenydd, ae oblegid ei chysylltiad ag enw ac addol- 
iad Duw Israel ; — am ei bod yn lie preswylfod ei ogoniant. Am 
Solomon y dywedasai gair y brophwydoliaeth, " Heddwch hefyd, a 
thangnefedd a roddaf i Israel yn ei ddyddiau ef, Efe a adeilada dy 
i'm henw i." 1 Cron. xxii. 9, 10. Y deml oedd y He y dewisodd 
Duw osod ei enw ynddo. Yr oedd y deml yn rhyw fath o bro- 
phwydoliaeth ynddi ei hun. Gosodwyd hi i fyny fel arwydd o Ion- 
yddwch i Israel, ac i fod yn wystl o orphwysfa a sefydlogrwydd. 
Cysegr sefydlog oedd y deml ; nid un symudol, fel y Babell gynt, yn 
yr anialwch. "Eithr nid arosais mewn ty," meddai yr Arglwydd, 
" er y dydd yr arweiniais blant Israel o'r Aipht, hyd y dydd hwn> 
eithr bum yn rhodio mewn pabell, ac mewn tabernacl." 2 Sam. vii. 
6. Ond yn nyddiau Solomon, wele dy yn cael ei adeiladu i Dduw 
Israel. Yr oedd y ty hwn i fod yn brif ogoniant y tir ; yn benaf 
am y byddai yn eisteddle crefydd, ac yn breswylfod arbenig y Duw 
byw, yr hwn oedd yn preswylio rhwng y Cerubiaid. Yr oedd ad- 
eiladu hon, yn ol gair yr Arglwydd, yn argoel i Israel o'u sefydlog- 
rwydd, ac o'u llwyddiant. "Gosodaf hefyd," meddai ysbryd pro- 
phwydoliaeth; " i'm pobl Israel le, a phlanaf ef, fel y trigo efe yn ei 
le ei hun, ac na symudo mwyach." 2 Sam. vii. 10. Ni a gawn fod 
llwydd, neu aflwydd Israel, yn gydiol wrth y deml. Os llosgid hi, 
caethiwid hwythau. Os adeiledid hi,adferid hwythau. Prawf yd- 
oedd o gyfammod Duw a hwy. Eisteddle awdurdodedig yr addol- 
iad ydoedd, ar yr hwn y dibynai y cyfammod hwnw. Wedi llwyr 
ddinystrio hon, ni allodd y genedl hyd heddyw ymsefydlu, na char- 
trefu mewn un wlad yn eu ffurf gorfforedig fel cenedl. G-yda'u temj 
collasant eu llonyddwch a'u llwyddiant. Y mae hir barhad anghy£ 



162 PROPHWYDOLIAETHAU 

annedd-dra y ty hwn, yn brawf amlwg a diamheuol fod eu cyfraith 
a'u gosodiadau cyntefig wecli diflanu. 

Teilwng ydyw adgoffa yn y lie hwn, i'r darllenydd, yr liyn a 
grybwyllwyd o'r blaen, ddarfod i ysbryd prophwydoliaeth roddi 
amnaid i Solomon trwy weledigaeth, yn nghylch dinystriad y tf 
hwn. "A'r ty," ebe yr Arglwydd, "a sancteiddiais i'm henw, a 
fwriaf allan golwg, a mi a'i rhoddaf ef yn ddiareb ac yn wawd, yn 
mysg yrholl bobloedd." 2 Cron. vii. 20. Dyma brawf arall, pe 
byddai eisiau arall, o wiredd y brophwydoliaeth. Pa fodd y gall- 
wn ddycliymygu fod y fath ddaroganiad yn cael ei roddi. ]S"id oedd 
yn naturiol iddo ymgymhell i feddwl Solomon, yn enwedig newydd 
iddo adeiladu y ty gorwych. Iaith natur oedd iaith brenin Babi- 
lon wrth edrych ar y "dref aur." " Onid lion yw Bablion fawr, a 
adeiledais i yn frenindy, yn nghryfder fy nerth, ac er gogoniant fy 
mawrhydi." Dan. iv. 36. Ond ysbryd prophwydoliaeth, mewn 
modd goruwch-naturiol, a ddaroganai ddinystriad teml Solomon, er 
mwyn darostwng balchder dyn, ac argraffu anwadalwch ar wychder 
bydol, yn gystal ag ar ddefodau seremoniol. 

Cafodd Jeremi gennadwri hefyd am y deml, fel yr oedd drygioni 
y bobl yn cynnj^ddu, a dinystr y deml yn dynesu. Jer. vii. a xxvi. 
Anfonwyd ef i sefyll yn mhorth y deml, a chyhoeddi yno, yn nghlyw 
y sawl a gynniweirient yno i addoli, fod ei dinystr yn nesau. Trwy 
hyn y dangoswyd i'r addolwyr rhagrithiol a rhyfygus, yrhaia ddy- 
wedent, Teml yr Arglwydd, Teml yr Arglwydd, Teml yr Arglwydd, 
fod eu haddoliad yn anghymeradwy gy da Duw, a bod y dinystr 
bygythiedig gerllaw. Yr oedd prophwydoliaeth, hefyd, wedi rhag* 
fynegi ail-adeiladiad y deml, trwy orchymyn Cyrus ; a thrwy enau 
Crist, rhagfynegwyd, eilwaith, ddinystr yr ail deml, gan luoedd 
Rhufain. Sefydliad Duw ydoedd. Efe a orchymynodd ei hadeiladu 
ar y dechreu : teilwng, gan hyny, fod ei dymchweliad a'i hadferiad 
yn cael eu darogan gamei weision y prophwydi. Traddodwyd y 
daroganiad diweddaf am dani, nid mewn iaith ffugyrol, a thrwy 
awgrymiadau cynnil a thy wyll, ond mewn geiriau amlwg ; a hyny 
yn ngolwg y deml ei hurt. 

Nid oedd un sefydliad o eiddo y Jehofahmawr, ac a ddygai berth- 
ynas a'i enw mawr, ac a'i bobl neilldue^lig, yn cael ei godi i fyny, 
na'i dynu i lawr, heb fod dadguddiad prophwydoliaethol yn blaen-? 
ori. Gwnaed hyny am wlad Canaan ; cyfammod Sinai; neillduad 
had Abraham i fod yn bobl i Dduw; gorsedd Dafydd, a theml 
Solomon. Ymddengys, wrth hyn, mai un o ddybenion neillduol 



O SOLOMON HYD Y CAETHIWED. 



163 



prophwydoliaeth ydyw rhoddi hysbysiad yn Dghylcb sefydliadati 
neillduol eyfammod Duw. Ki roddid daroganiad propliwydoliaeth, 
mwy na gwyrthiau, yn afreidiol, nac oddiar fympwy, nac ychwaith 
i foddhau eywreinrwydd ac ysfa pechadurus dynion, ond i ateb dy- 
ben pwysig yn ngoruchwyliaeth gras Duw. Gwelid trwy y pro- 
phwydoliaeth.au a roddid cyn i'r cyfnewidiadau gymeryd lie, na 
ddaethant o amgylch heb yn wybod, a llawer llai, beb yn waethaf, 
i'r Duw mawr ; ond fod ei lygad arnynt cyn eu dyfod, i'w Uywodr- 
aethu mewn modd ag i ateb ei ddybenion doetb ei bun. 

Y TRYDYDD CYFIN T OD. 

Solomon hyd y Caethiwed yn Babilon, ysbaid tl t a 270 o 
Flynyddoedd. 



Teyrnasodd ar 

Juda. blynedd. C. C. 

Rehoboam 17 974 

Abiab 2 927 

Asa 41 955 



Jebosaphat 

Jehoram 

Abazia 

Athaliah 

Joas 

Amaziah 

Uzziab neu 

Azariab 



Jotbam 
Abaz 



Hezeciab 

Manasseb 

Amon 

Josiah 

Jo abaz 

Joacim 



24 914 

8 890 

1 883 

6 882 

40 876 

29 836 

52 807 



16 755 
16 739 



29 724 
54 695 

2 641 

31 640 

3 mis 609 

11 608 



Joacbin, Jeeoniab, neu 
Coniah, yr olaf yn llin 
Juda 3 mis 598 

Zedeciab 11 598 



Teyrnasodd ar 

Israel. bljnedd. C. C. 

Jeroboam 19 974 

Kadab 2 953 

Baasa 24 952 

Elab 2 929 

Zimri 7 niwrnod 928 

Omri a Tbibni 3 926 

Omri 11 925 

Abab 21 917 

Abaziab 2 896 

Joram 13 895 

Jehu 21 882 

Joahas 16 854 

Joas 16 838 

Jeroboam IL 41 822 

Heb frenin 11 781 

Zacbariab 6 mis 770 

Salum 1 mis 769 

Menahem 10 768 

Pecaiah 2 758 

Pecah(2Br.xv.)20 756 
Dau lwytb a hanner i 
gaethiwed,lCr.v.23,26. 

Aflywodraetb 9 736 

Hosea 8 727 

Goresgyn Samaria 



Caethgludiad 



Yr ail gaethgludiad. 

Y trydydd caethgludiad. 



Prophwydi. 

Ahiah y Si- 

loniad, 1 

Bren. xW. 



Elias y Thes- 
biad, 1 Br. 
xvii. 

Eliseus,2Br.ii 
Jonah 
Joel, Amos, 
ac Hosea. 
Esaiah a Mica 



Esaiah 



Nahuffi; 
Esaiah 



Zepbaniah a 

Habacuc, o 
640, 598, C.C. 
Daniel 

Obadiah. 
Ezeciel. 



164 PROPHWYDOLIAETHAU 



YSTOD Y CAETHIWED. 

Teymasodd ar 

Juda. C. C. Prophwydi. 

Gedaliah yn llywodraethu ar weddilion 588 Jeremiah yn yr 
yr luddewon yn eu gwlad, 587 Aipht. 

Nebuchodonosor yn wallgof, 569 Daniel. 

Cyrus brenin Persia, 559 Daniel. 

Belsassar, 555 Ezeciel. 

Darius y Mediad, 538 Daniel. 

Cyrus yn unig benaeth, 536 

Diwedd y 70 mlynedd Caethiwed. 
Y peth cyntaf o bwys a ddilynodd deyrnasiad Solomon oedd 
rhwygiad y freniniaeth, dan lywodraeth annoeth ei fab Rehoboam. 
Etifeddasai y mab hwn goron ei dad, ond nid ei ddoethineb. Rhag- 
fynegasid y rhwygiad hwn yn nyddiau Solomon gan y prophwyd 
Ahiali. Yr oedd y brophwydoliaeth wedi cyfyngu yr enciliad i 
ddeg llwyth, ac wedi nodi yr amser y cymerai hyny le — sef, ar ol 
dyddiau Solomon, ac yn nyddiau ei fab. Yr oedd y deyrnas new- 
ydd wedi ei rhag-gyflwyno gan y brophwydoliaeth i was Solomon, 
sef Jeroboam, mab ISTebat. Gosodwyd i lawr yr achos hefyd o hyn. 
Yr oedd rhyw gymaint o farn, yn yr amgylchiad y cyfeirid ato 
gan y prophwyd, i ddisgyn ar deulu Dafydd, o herwydd eu hymlygr- 
iadau a'u. dirywiad, a rhyw gymaint o drugaredd i gael ei ddangos 
iddo, er mwyn cyflawni amcanion pellach goruchwyliaeth Duw. 
Meddai y prophwyd Ahiah, wrtli Jeroboam, et Eithr ni chymeraf yi 
holl freniniaeth o'i law ef (sef Solomon), eithr gwnaf ef yn dywys 
og holl ddyddiau ei einioes, er mwyn Dafydd fy ngwas, yr hwn i 
gadwodd fy ngorchyn^nion a'm deddfau i. Eithr cymeraf yr hoi 
freniniaeth o law ei fab ef, a rhoddaf o honi i ti ddeg llwyth. Ac 
i'w fab ef y rhoddaf un llwyth, fel y byddo goleuni i'm gwas Dafydd 
yn wastadol ger fy mron yn Jerusalem, y ddinas a ddewisais i mi, i 
osod fy enw yno." 1 Bren. xi. 34 — 36. Yr achos o rwygiad y fren- 
iniaeth oddiwrth deulu Dafydd, ydoedd eilunaddoliaeth, yr hwn a 
ddygwyd i mewn gan Solomon, ac a gadarnhawyd ar ol ei ddydd- 
iau ef, gan Rehoboam ei fab, yr hwn, mewn ffordd o farn, a adawyd 
iddo ei hun, ac i'w ddrwg gjnighor, i'w ddinystr. Yr achos union- 
gyrchol ydoedd trais Rehoboam a'i l} T mdoster, pan y gwrthododd 
efe gynghor y gwyr hen. Eto, fel yr oedd yr amgylchiad yn gy- 
sylltiedig a U} 7 wodraeth fawr y Goruehaf, eilun-addoliaeth oedd y 
gwir achos, yn ol y brophwydoliaeth, " A mi a doraf falchder eich 
nerth chwi." Lef. xxvi. 19. Wele yma oruwch-lywodraeth Duw, 



SOLOMON HYD T CAETHIWED. 165 

a rhydd-weithrediad dyn, yn cyd-uno i g3 T flawni gair y brophwyd- 
oliaeth. 

Dan lywodraeth Jeroboam cymerodd eiluti-addoliaeth ffurf 
newydd. Yr oedd graddau mawr o hono eisoes yn lianfodi yn 
nihlith y bobl, wedi ei glymu, mewn rhyw ddull, wrth addoliad y 
gwirDduw; ond yn y wladwriaeth newydd, gwnaed eilun-addol- 
iaeth yn grefydd y genedl. Ffurfiwyd cyfundrefn cyhoeddus o eilun- 
addoliaeth. Weithian, adeiladwyd allor, sefydlwyd gwasanaeth 
defodol, a neillduwyd offeiriadaeth i wasanaethu y grefydd gau. 
Y Hoi aur yn Bethel ac yn Dan, oeddent arwyddion cyhoedd o'r 
anwiredd hwn; a dywedwyd wrth y bobl, " "Wele dy dduwiau di, 
O Israel, y rhai a'th ddug di i fyny o dir yr Aipht." 1 Bren xii. 28. 
O'i fawr drngaredd, ni adawodd yr Arglwydd mo'r rlian ddirywied- 
ig bon o'i hen etifeddiaeth, heb anfon atynt ei brophwydi, o bryd i 
bryd i'w rhybuddio, eu cynghori, a'u bygwth. Disgynodd barn 
Duw ar yr allor yn Bethel, pan oedd y brenin ar y weithred o'i 
chysegru. " Ac wele gwr i Dduw a ddaeth o Juda, trwy air yr 
Arglwydd, i Bethel ; a Jeroboam oedd yn sefyll wrth yr allor i arr 
ogl-daithu. Ac efe a lefodd yn erb3'n yr allor, trwy air yr Ar- 
glwydd, ac y dywedodd, O allor, allor, fel hyn y d}^wedodd yr Ar- 
glwydd; Wele, mab a enir i dy Dafydd, a'i enw Josiah; ac efe a 
abertlia arnat ti offeiriaid yr uchelfeydd y rhai sydd yn arogl- 
darthu arnat ti, a hwy a losgant esgyrn dynion arnat ti." 1 Bren. 
xiii. 1, 2. Rhoddwyd hefyd arwydd yn y fan, yn rhwygiad yr 
allor, a thywalliad ei lludw ; yn y gwywdra dis}'mwth a ddaeth ar 
law Jeroboam ; ac yn ei iachad gwyr thiol gan y prophwyd, ar ei 
ymostyngiad; fod wyneb yr Arglwydd yn erbyn eilnn-addoliaeth 
ac enciliad y genedl. Yn y tymhor hwn ar Israel, ac yn wir o 
adeg eu hymraniad hyd Hosea, y brenin olaf a fu arnynt, yr oedd 
y brophwydoliaeth yn gymhwys iawn i ansawdd pethau yn mysg 
y bobl. Y pryd hwn yr oedd holl Israel wedi ymlygru. Am 
f renin ar ol brenin, y dywedwyd, " Ac efe a wnaeth yr hyn oedd 
ddrwg yn ngolwg yr Arglwydd ;" a phan yr oedd y llywiawdwyr 
a'r offeiriaid, y rhai a dybid yn arweinyddion y werin, wedi ymroi i 
eilnnod, a phob drygioni, nid rhyfedd fod corif y genedl felly 
Gwir fod yno weddill yn eu mysg, ie, saith mil o w$r, y rhai ni 
phlygasant eu gliniau i Baal; eto, mor guddiedig oeddent, yn y 
pentwr llygredig, fel na allai prophwyd mo'u canfod, heb ddad- 
guddiad oddiwrth Dduw. Gellid dysgwyl, dan y cyfryw am- 
gylchiadan, mai llais bygythiad a cherydd, a fyddai llais y bro- 



166 PROPHWYDOLIAETHAU 

phwydoliaeth. Yn y tymhor hwn, neu y rhan gyntaf o bono, yr 
oedd y prophwydi Elias ac Elisens yn prophwydo* .Anfonwyd hwy 
yn benaf at df Israel, ac at eu breninoedd: a chadarnhawyd eu 
cenadwri a gwyrthiau ; mewn modd ag a dueddai i argyhoeddi ac 
i ddeffroi y genedl ddirywiedig. Cyrbaeddai gweinidogaeth Eli- 
seus yn agos at ddyddiau Jonab ; ond tros yr holl ysbaid hwn, par- 
baodd brenioiaetb Israel i wneuthur yr hyn oedd ddrwgyn ngolwg 
yr Arglwydd. " A Jeroboam a yrodd Israel oddiar ol yr Arglwydd, 
ac a wnaetb iddynt becbu pecbod rnawr. Canys meibion Israel a 
rodiasant yn boll becbodau Jeroboam y rbai a wnaetb efe, beb gilio 
oddiwrtbynt, nes i'r Arglwydd fwrw ymaith Israel allan o'i olwg, 
fel y llefarasai trwy ei boll weision y prophwydi." 2 Bren. xvii- 
21—23. 

Anhawdd a fuasai i reswm dynol ddyfalu, pa nn o'r ddwy fren- 
iniaetb a safasai bwyaf. Ar gyfrif mwyafiaetb rbifedi, ac eang- 
rwydd gwlad, gallasem ddysgWyl mai breniniaetb Israel a safasai 
bwyaf. Yr unig ystyriaeth a barai betrusder am ei pharbad, oedd 
fod ynddi elfenau o aflonyddwch tufewnol. Eitbr gosodwyd ei 
pbarbad bwnt i ddadl trwy leferydd prophwydoliaeth; O'r ped- 
war prophwyd mwyaf, fel y'u gelwir, a'r deuddeg propbwyd lleiaf, 
y rhai y mae eu llyfrau genym, y rbai blaenaf o ran amser ydoedd 
Jonab, Hosea, Amos, ac Esaiab. Am Joel, ni ellir, gyda sicrwydd, 
benu amser ei weinidogaeth ; ac am Jonab, anfonwyd yntau at 
ddinas baganaidd, yn mblitb y cenedloedd. Pa betb ynte, a ddy- 
wed Hosea am dy Israel a thy Juda ? Meddai yr Arglwydd trwr 
y propbwyd hwn, " Ni chwanegaf drugarbau wrth dy Israel ; eitbr 
dygaf hwynt ymaith yn llvfyr. Ac eto, mi a drugarhaf wrth df 
Juda, ac a'u cadwaf hwy, trwy yr Arglwydd eu Duw." Hos. i. 6, 1. 
Sylwer hefyd ar ddaroganau y ddau eraill o'r prophwydi cyntaf 
Amos a ddywed, " na throid ymaith gosb Israel-^-y dygid hwy ym- 
aith a, drain, a'u hiliogaeth a bachau pysgota." " Y wyryf Israel/' 
meddai, " a syrtbiodd, ni cbyfyd mwy." Yr un sain sydd trwy ei holl 
iyfr ; a chyfeirir y bygytbion yn benaf yn erbyn Israel a Samaria. 
Meddai Esaiab, " o fewn pum' mlynedd a thringain y torir Ephraim 
rJiag bod yn bobl" Esa. vii. 6, 7, 8. Tair gwaith y disgynodd gor- 
esgyniad ar deyrnas Israel, yr hyn a ddygodd anghyfanedd-dra 
llwyr ar y wlad ; a chaethgludiad ar ei pbreswylwj^r. Ysgubwyd 
y trigolion ymaith ; cyflewyd hwy y mhiith dyeithriaid, yn ninas- 
oedd y Mediaid; a chollwyd hwy, fel alltudion disj'lw, yn ngorsaf- 
oedd eu gorthfymwyr. O'r dydd hwnw hyd yn awr peidiamnt a 



SOLOMON HYD Y CAETHIWED. 167 

bod yn bobl. Rhagfynegasid hyn, gan Ahiah y prophwyd, yn ntdd- 
iau Jeroboam. " Yr Arglwydd a ddiwreiddia Israel o'r wlad dd& 
hon, a roddodd efe i'w tadau ; ac a'u gwasgar hwy tu hwnt i'r afon." 
1 Bren. xiv. 15. Gwnaed ymosodiad ar dir Juda yr unmodd ; ond 
yr oedd nawdd y brophwydoliaeth dros Jerusalem. " Fel hyn y 
dywed yr Arglwydd am frenin Assyria, Ni ddaw efe i'r ddinas hon, 
ac nid ergydia efe saeth yno. Canys mi a ddifFynaf y ddinas lion 
i'w chadw hi, er fy mwyn fy him, ac er mwyn Dafydd fy ngwas." 
Esa. xxxvii. 33, 35. Gwnaed y drugaredd hon a Jerusalem, obleg- 
id traha y gormeswyr eilun-addolgar, yn erbyn Sanct Israel ; ac er 
mwyn ei enw mawr; yr hwn a ddifenwid gan y cablwr rTroenuch- 
el. Anfonodd yr Arglwydd ei wynt yn erbyn Senacherib, yr hwn 
a ddifethodd ei w$r cedyrn ; ac a'i hanfonodd, mewn cy wilydd a 
gwarth, yn ol i'w wlad. 

Mae y gwahaniaeth rhwng Israel a Juda yn ffaith amlwg mewn 
hanesiaeth; na all anffyddiaid mo'i gwadu. Syrthiasai teyrnasoedd 
mwy na'r im o'r ddwy hyn, o fiaen arfau Assyria ; ac yr oedd y 
ddwy yn y perygl, fel eu gilydd ; eto, gwystlasai prophwydoliaeth 
ei gair dros gadwedigaeth Juda, hyd nes y syrthiai Samaria yn 
gyntaf; a dywedwyd yn bennodol, na syrthiai Jerusalem ddim 
trwy ddwylaw yr Assyriaid, Esa. x. 24, 27. Kid oes un cyfrif i'w 
roddi paham yr oedd fel hyn, ond o herwydd cyfammod Duwa thy 
Juda; ac o herwydd traha annyoddefol y goresgynwyr. ISTodasid 
amser dymchweliad teyrnas Samaria gan y prophwyd Esaiah, sef 
puni' mlynedd a thriugain : a rhagddangoswyd mwy na hyn, sef y 
diddymid yr holl genedl — y peidiai " Israel a bod yn bobl." Galar- 
ad gwynfanus uwchben try chin eb a difrod y bobl hyn, ydyw llyfr 
y prophwyd Amos. " Gwrandewch y gair hw n a godaf i'ch erbyn, 
sef galarnad, dy Israel. Y w r yryf Israel a syrthiodd; ni chyfyd 
mvy : gadawyd hi ar ei thir ; nid oes a'i cyfyd." Amos v. 1, 2. 
Ac yn gymhwys yn ol y brophw T ydoliaeth y bn. Yr Assyriaid a 
ddaethant i fyny ; Samaria a gymerwyd ; a diboblogwyd y wlad 
o'i thrigolion ; alltudiwyd corff y deg llwyth, yn ol defodau rhyfel, 
i froydd pellenig ; i ganol estroniaid a gelynion ; ac anfonwyd min^ 
teioedd o farbariaid o'r dwyrain i gyfanneddu gwlad Israel ; sef 
Cuthiaid a Babiloniaid ; y rhai a feddiannent eu dinasoedd a'u trys- 
orau. Dyma ddinystr ar freniniaeth a phobl Israel. Ki ddilewyd 
y bobl, inae yn wir, yn y gwledydd y gwasgar wyd hwynt iddynt ; 
na'r gweddillion o honynt a adawyd yn eu gwlad eu hunain ; eto ? 
yn ol gair y brophwydoliaeth, peidiasant a bod yn bobl. Drylliwyd 



1 08 PROPHWYDOLIAETHltr 

y genedl, ac ni adferwyd hwy. Ni alwyd y ddedfryd yn ol. Coll- 
|isant eu prophwydi, a'u rhan yn nghyfanmiod Duw. 

Am freniniaeth Juda, fe ddaeth yr amser i estyn y cwpan at ei 
gwefus hithau. Mewn amser diweddarach, ynrwelwyd a liithau. 
Dygwyd arni ddrygfyd a chaledi. Diorseddwyd ei brenin ; llosg- 
wyd ei theml, a chaethgludwyd ei thrigolion i Babilon. Rhoddasid 
goleuoi ar yr amgylchiadau byn er ys amser maith yn ol, gan bro- 
phwydi Duw. Traddodasid y prophwydoliaethau mewn modd eg- 
lur, ac beb un ddammeg ; gan amrywiol bropliwydi, a cbyda man- 
yldra rbyfeddol. Amlygwyd yr acbos o'r drygfyd, ei barbad, a'i 
derfyniad: a pbob petb arall ag oedd o bwys i'w wybod. Edrycber, 
Esa. xxxix. 2 — 6; a 2 Cron. xxxii. 2Y. Gan yr un propbwyd y 
rbagfynegwyd gwaredigaetb Juda rbag yr Assyriaid, a'u caeth- 
gludiad gan y Babiloniaid. Amgylcbiad agos oeddy waredigaetb, 
ond tra gwrtbwynebol i yniddangosiad petbau ar y pryd. Yr oedd 
y caetbgludiad draehefn yn amgylcbiad pell, darostyngedig i gyf- 
newidiadau amser; a cbroes iawn i wedd presenol petbau; gan fod 
brenin Babilon, ar y pryd, ar delerau cyfeiilgar a brenin Juda. Pwy 
allasai ddarogan y gwnaetbai Babilon, teyrnas lai, a bono yn gyf- 
eillgar, y petb y metbodd Aesj 7 ria, teyrnas fwy, a gelynol, ei wneyd. 
Y mae yn deilwng o sylw, befyd, ddarfod dadguddio yr amgylcb- 
iadau adfydus byn i Hezeciab, brenin Juda, ar y pryd yr oedd ei 
galon wedi ymddercbafu mewn balcbder. 

Yr oedd darostyngiad a cbaetbgludiad Juda yn amgylcbiad yr 
oedd y canlyniadau pwysicaf idclo ; ac yn llawer mwy felly, tyb- 
ygid, nag oedd dymcbweliad breniniaetb Israel. Yn Jerusalem yr 
oedd teml y Duw by w, ac yno yr oedd ei addoliad. Tra yr oedd 
Juda yn aros; yr oedd y genedl yn aros yn bobl neillduedig a cbyf- 
ammodol Duw. Ond pan y goresgynwyd Juda, y diorseddwyd 
teulu Dafydd, y llosgwyd y deml, ac y diwreiddivvyd y genedl o'r 
tir a roddasid i biliogaetb Abraham tiwy lw, ymddangosai y cwbl 
ar ben ; yr oedd pob gobaitb wedi ei golli. Pa le yn awr yr oedd 
addewidion Duw ? Pa fodd bellacb y disgyn y Messiah o bad Ab- 
raham, gan fod y cyff yr ydoedd i flaguro o bono yn awr yn colli ? 
Atebwj^d hyn oil gan ysbryd prophwydoliaeth. Am y caethiwed 
yn Babilon, a dychweliad y genedl oddiyno, y mae mwyaf o son, 
gan y prophwydi mwyaf a lleiaf, oddigerth am oruchwyliaeth y 
Testament JSTewydd, ac am deyrnas y Messiah. Amlygwyd achos- 
ion y caethiwed, ysbaid ei barbad, adeg ei derfyniad, a'r moddion 
a ddefnyddid i ddwyn hyny i ben. Amlygwyd mai deng mlynedd 



O SOLOMON HYD T CAETHIWED. 169 

a thriugain a fyddai ei barhad, ac mai Gyrus wrth ei enw, a fyddai y 
gwaredwr. Desgrifient oresgyniad blaenorol Babilon, a'r defnydd 
a wneid o hyny er rhoddi ymwared i'r geaedl. Darlunient yn y 
modd ardderchocaf gwymp Babilon ; a honent, mai offeryn yn Haw 
Rhagluniaeth Duw oedd awdurdod Babilon, i gosbi cenedl ddiryw- 
iedig ; ac wedi cwblhau y gwasanaeth hwn, y rhoddid y cwpan 
digofus yn Haw Babilon ei hun. Edrycbed y darllenydd yr adaod- 
au ar waelod y ddalen.* 

Sylwn hefyd, fod y waredigaeth o Babilon yn amgylchiad na 
ellid, mewn un modd, ei ddyfalu gan ddoethineb, neu fedrusrwydd 
dynol. Kid peth arferol ydoedd yn y gwledydd. Edrychid arno 
fel agor beddau, a dwyn y meirw allan ; a phan y dychwelwyd y 
genedl i'w gwlad, yr oeddent hwy eu hunain "fel rhai yn breudd- 
toydio" gan mor syn a hynod oedd y waredigaeth. Ar ol bod yn 
hir yn wylo wrth afonydd Babilon ; a chan dristyd calon, yn methu 
canu cerdd yr Arglwydd yn y wlad estronol hono, wele hwynt yn 
awr, a'u genau wedi eu llenwi a chwerthin, a'u tafod a chanu ; a'r 
Arglwydd wedi gwneuthur pethau mawrion iddynt. Eto, yr hyn 
oedd iddynt hwy yn freuddwyd o lawenydd, oedd yn weledigaeth eg- 
lur, yn y brophwydoliaeth. Yn addewid Duw trwy law ei bro- 
phwydi yn unig yr oedd gobaith gwaredigaeth yn nghadw iddynt ; 
ac n-i allai fod mewn lie cadarnach. 

Terfynwn y sylwadau hyn ar helyntion tymhorol Israel a Juda 
yn yr ysbaid crybwylledig, } T n ngeiriau awdwr clodwiw.f "Gofynaf 
i ryw un, cydnabyddus a hanes yr amseroedd a'r gwledydd hyn, a 
oedd un math o amnaid darpariadol, adnabyddns iddynion, ynbod, 
yn oes y prophwyd Esaiah, o'r fath a roddai sail i neb ddyfalu yr 
amgylchiadau a ddesgrifir ganddo ? sef, a allesid rhagweled y buasai 
buddugoliaethau gan Cyrus, neu gan ryw un arall o lin y Mediaid 
neu Persiaid, yn foddion ymwared i Juda o Babilon ; pryd nad oedd 
eto gaethiwed yn Babilon, na bitddugoliaethait o eiddo Babilon i'w 
achosi ? Y mae y fath ddyfnder, a chordeddiad rhagwybodaetli yn 
ymddangos yn llechres maith ei brophwydoliaethau, ag a'n cymhella 
i ofyn, ba le y daethant ? o ba le y gallent ddyfod ? onid oddiwrth. 
yr hwn ag sydd yn galw pethau nid ydynt fel pe byddent ? "Efe yw 
yr Arglwydd sydd yn gwneuthur pob peth, yn estyn y nefoedd ei 
hunan, yn lledu y ddaear o hono ei hun. Yn diddymu arwyddion y 

* Ezec. xxiv. Jer. xxx. 1, 20. Esa. xl. 22 : xiii. 19 ; xiy, 3 ; xx. 10 ; xliy. a 
xlv., &c. Jer. xxy. 1, &c. Ezec. ii. ; xii. ; a xxiii. 
t Davison. 

12 



170 PROPHWYDOLIAETHAtj 

rhai celwyddog, ac yn ynfydu dewiniaid ; yn troi y doethion yn eu 
hoi, ac yn gwneutlrur eu gwybodaeth yn ynfyd." " Yr hum a 
gyflawna air ei was, ac d gwblha gyngor ei genadon." Esa. xliv. 24, 26. 

Prophwydoliaethatj am yr oruchwyliaeth Gristionogol, yn yr UN 
Cyfxod. 

Tra yr oedd ysbryd prophwydoliaeth yn llnosogi ei genadwri 
at freniniaethau Israel a Juda, am helyntion eu gwlad a'u heglwys, 
ehwanegai yn yr un amser, amlygiadau yn nghylch teyrnas y Mes- 
siah, a goruchwyliaeth gras, yn y dyddiau diweddaf. Chwyddai 
prophwydoliaeth am bethau tymhorol, ac am bcthau efengylaidd, 
ar yr un amser. 

Yn llyfr Jonah, yr hynaf o lyfrau y prophwydi, nid ydym yn 
cael dim cyfeiriad uniongyrchol at yr efengyl. Y prophwydi nesaf 
o ran amser ydyw Hosea, Amos, Micah, ac Esaiah. Yn Amos y 
cawn y brophwydoliaeth nodedig. " Y dydd hwny y codaf babell 
Dafydd, yr hon a syrthiodd, ac a gauaf ei bylchau, ac a godaf ei 
hadwyau, ac a'i hadeiladaf fel yn y dyddiau gynt," pen. ix. 11. Dyry 
Iago,yr apostol, yn Act. xv. 14 — 17. eglurhad ar y brophwydoliaeth 
hon ; lie y mae yn dadgan cyflawniad o honi yn nerbyniad y cenedl- 
oedd i mewn i'r eglwys Gristionogol, ar yr un tir a'r Iuddewon, Md 
oes nemawr gyfeirad at ddyddiau yr efengyl yn Hosea, oddigerth y 
geiriau nodedig, " law y bedd yr achubaf hwynt, oddiwrth angau 
y gwaredaf hwynt; byddaf angau i ti angau, byddaf dranc i ti y 
bedd." pen. xiii. 10. Mae rhagfynegiadau Micah yn fwy amlwg a 
phenodol; ond yn mhrophwydoliaethau Esaiah y mae y cyfeiriad 
amlaf, a'r goleuni egluraf ar bethau yr efengyl, o'r holl brophwydi. 
Mae anfoniad y Messiah i'r byd ; urddas anfeidrol ei berson, ei 
gnawdoliad goruwch-naturiol, ei ddyoddefaint a'i angan ; y gwaith 
a gyflawnai ; yr iawn a roddai dros bechod yn ei farwolaeth ; cy- 
fodiad, natur, allwyddiant, ei deyrnas ; tywalltiad a gras yr ysbryd, 
ansawdd ysbrydol yr efengyl a'i lledaeniad ; derbyniad y eenedl- 
oedd i eglwys Dduw ; dallineb ac anghrediniaeth yr Iuddewon ; 
heddwch y cyfiawnion yn angau, a buddugoliaeth y saint ar farwol- 
aeth, yn britho y ltyfr hynod hwn. Achan eglnred a helaethed yr 
amlygiadau a wnaed ganddo o bethau yr efengj'l, cafodd y pro- 
phwyd Esaiah ei gyfenwi, y prophwyd efengylaidd. Golygir nad oe3 
un cyfeiriaid uniongyrchol yn llyfrau Joaah, Nahuin, a Habacuc, at 
ansawdd yr eglwys Gristionogol; eto, yr oedd Jonah ei hun yn gys- 
god o Grist yn ei fwriad i'r mor, a'i waredigaeth wyrthiol oddiyno. 



O SOLOMON HYB Y CAETHIWED. l^t 

Edrycbir ar Nahum yn fath o barhad o, neu attodiad i, lyfr Jonah. 
Yn erbyn Ninefeh, prif ddinas Assyria, y mae cyfeiriad prophwyd- 
oliaetb y ddau. EfFeitbiodd gweiaidogaetb un ar y " ddinas fawr," 
i'w darostwng a'i gwared, a dybenodd daroganiad y Hall yn ei dym- 
chweliad a'i dinystr. Yn y ddau lyfr gyda'u gilydd y gwelir edif- 
mrwch a drygionij Mnefeaid, a daioni a tkoster Duv* 

Prophwydoliaethau yn cyfeirio at Sjeftllfa y Cenedloedd 
Paganaidd. 

Wedi yr banes a roddasom am gyflawniad prophwydoliaethau 
perthynol i ddinasoedd a gwledydd y cenedloedd, megys Mnefeh, 
Babilon, Tyrus, &e., yn y rban gyntaf o'r traethawd hwn, ni fydd 
ein sylwadau presennol ond byrion ar ansawdd a dyben prophwyd- 
oliaeth, fel yr oedd yn golygu y cenedloedd paganaidd. 

1. Ar foreuddydd prophwydoliaeth, ni a gawn fod arnnaid yn 
cael ei roddi am yr hyn a ddygwyddai i genedloedd eraill, heblaw ■ 
had Abraham, Rhagfynegwyd i dad y ffyddloniaid, pa beth a oddi- 
weddai yr Amoriaid a'r Aiphtiaid, a'r farn a ddisgynai ar y dinas- 
oedd cyfagos, Sodom a Gomorrah. Ac yn ol y cynllun hwn y bu 
mewn oesoedd dilynol. Ni cbelai yr Arglwydd rbag Abraham yr 
hyn a wnai yn moreu crefydd, ac ni wnai ddim mewn oesoedd diw- 
eddarach, " a'r na's dangosai i'w weision y prophwydi." Yn mhro* 
phwydoliaeth Balaam yr oedd daroganau am Israel, ac am y cenedl- 
oedd gyda'u gilydd. Cyfeiriai y brophwydoliaeth hono, nid yn 
unig at Israel, ond hefyd at yr Amaleciaid, y Ceneaid, a'r Assyriaid* 
Am Jeremi y dywedir yn grey w, ** Mi a'th roddais yn brophwyd i'r 
cenedloedd." Jer. i. 5. Ie, o ddyddiau Samuel hyd Malachi, ni 
chollwyd golwg yn llwyr ar achosion ac amgylchiadau y byd eilun^ 
addolgar. Eto, dylem sylwi nad y w prophwydoliaeth yn ymyraeth 
dim a helyntion teyrnasoedd paganaidd, ond i'r graddau ag y dyg- 
ent ryw berthynas a chenedl Israel, neu ag achos yr efengyl, mewn 
rhyw gyswllt neu gilydd, yn agos neu yn mhelL 

2, Dyben neillduol y prophwydoliaethau at y cenedloedd, oedd 
dadgan llywodraeth Duw aryr holl fyd ; profi nad oedd yr un genedl 
na gwlad, nad oedd ganddo lygad arni, a Haw yn ei llywyddiacl. 
Yr oedd mynegi amgylchiadau a dygwyddiadau oV blaen, yn profi 
yn fwy amlwg fod gan yr Arglwydd amcan a dyben yn nhrefniad 
helyntion y ddaear, na phe yr hysbysid hwynt mewn banes, ar ol 
iddynt ddygwydd. A phe cyfyngasid yr amlygiadau prophwydol i 
helyntion yr Hebreaid yn unig, buasai y prawf o'i Ragluniaeth yn 



T12 PROPHWYDOLlAETfifAtf 

fwy cyflawn, gan y gallesid amheu yn fwy ei arglwyddiaetfi got- 
nchel ar wledydd eraill. A chan fod ei ly wodraeth ar wledydd y 
eenedloedd yn cael eu dwyn yn mlaen trwy ddeddfau cyffredin y 
greadigaeth, ac nid trwy weinidogaetb anghynredin y Theocracy, 
fel ar yr Iuddewon, yr oedd yn rheitiach rboddi prawf trwy bre- 
pbwydoliaeth, fod ganddo arolygiad cyflawn ar betyntion yr hall 
ddaear ; modd y gellidgweled fod ei freniniaeth ef yn llywodraetbu 
ar bob petb. Gallwn feddwL befyd, fod byn yn fwy angenrheidiob 
oblegid y grediniaeth ag oedd ar led y gwledydd, fod gwabanol 
dylwythau o ddynion, a gwabanol barthau o'r ddaear, dan lywydd- 
iaetb a dylanwad duwiau gwabanol a lleol, a bod gan bob duw ei 
dalaetb ei bun i'w harolygu. I ddadgan uebafiaetb Duw Israel, ar 
yr holl dduwiau gau, yr oedd yn rbaid pro-fi mai nid o fewn tiriog- 
aetb Israel y cyfyngid ei ddylanwad ef y ac mai nid acbosion Israel yn 
nnig a arolygid ganddo, a tbrwy byny brofi rnai "Duw yr holl ddae- 
«?*,"ydoedd; mev> r n gair, " nad oedd Duw arall ond Efe. ' A byn a 
wnaed trwy brophwydoliaeth. Rboddai i Israel wybod trwy ddaro- 
ganiad blaenorol, pa betb a ddygwyddai i genedloedd eraill, y 
rbai yr oedd a wnelent a bwy, a tbrwy byny rhoddid ar ddeall 
roai Efe oedd biau yllywodraetb ar awdurdod dan yr boll nefoedd, 
3. Yr oedd fod propbwydoliaetb yn ymestyn dros derfynau 
gwlad Israel, ac yn daroganu amgylcbiad y byd paganaidd yn ateb 
dyben pellacb. Yr oedd yn foddion neillduol i ddangos gwirionedcl 
Duw mewn gwrtbgyferbyniad i ddaroganau ofergoelus a cbelwydd- 
og y dewiniaid. Mae ysfa ar ddynion i ysbio i mewn i aniser dy- 
fodol. Defnyddiwyd yr ysfa yma yn offeryn twyll, gan ddarogan- 
wyr dicbellgar, yn mysg y eenedloedd, i yebwanegu clod ac elw 
iddynt eu bunain, Gwaharddwyd byn i Israel. " Canys y eenedl- 
oedd byn, y rhai a feddianni di, a wrandawsant ar blanedyddion ao 
ar ddewiniaid; ond am danat ti, nid felly y caniataodd yr Arglwydd 
dy Dduw i ti." Dent, xviii. 14. " ETac eweb ar ol dewiniaid, ac nao 
ymofynweb a'r brudwyr," Lef. xix. 81. Yr oedd yr arferion byn yn 
fawr "eu rbwysg a'u rbodres yn mblitb y Canaaneaid, a rhoddwyd 
inwy o goethder celfyddyd astronomyddion arnynt gan yr Aipht a 
Chaldea. Yr oedd yr Arglwydd yn amcanu, trwy ragfynegiadau y 
propbwydi, i osod gwarth ar ddewiniaid y eenedloedd, a tbrwy 
hyny ddangos mai iddo ef yn nnig y perthynai wybod y diwedd o'r 
decbreu. Fel yma " yr oedd yn diddymu arwyddion y rbai cel- 
wyddog, ac yn ynfydu dewiniaid." Esa. xliv. 25. Khoddai yr 
Arglwydd her i ddoetbion Caldea yn hyn o betb. " Safed yn awr 



O SOLOMON" HYD Y CAETHIWED. 1*73 

astronomyddion y nefoedd," meddai, "y rhai a dremiant ary ser, y 
rhai a hysbysant am y misoedd, a<J achubant di oddiwrth y pethau 
a ddeuant arnat." Esa. xlvii. 13. 

Dangoswyd uchafiaeth Daw Israel yn neillduol yn Babilon ei 
hun, prif eisteddle yr astronomyddion a'r brudwyr, trwy amlygu i 
Daniel freuddwyd y brenin. Ebe Daniel, " Mae Duw yn y nefoedd 
yn dadguddio dirgeledigaethau." Dan. ii. 28. A thrwy dderchafu 
Duw Israel, yr oeddid, ar yr un pryd, yn gwarthruddo y duwiau 
gau, ac yn profi twyll boniadau y doethion "a dremient ar y ser." 
Betb a allai osod all an en bynfydrwydd, a thwyll eu boniadau yn 
fwy, ua'u bod beb fedru rbagfynegu dinystr Babilon ei hun an? 

4. Sylwn, drachefu, fod bysbysiad prophwydoliaetk am y teyrn- 
asoedd paganaidd helaethaf, yn yr amser yr oedd eu rhwysg a'u 
bawdurdod hwy gryfaf, ac yn yr amser y gorthryment, ac y 
gwarthruddent bobl Dduw fwyaf. Yr oedd y gyfundrefn bagan- 
aidd yn uwcbaf ei bri ac yn fwyaf ei rhwysg, pan y byddai y gen- 
edl a'r wlad yn llwyddo fwyaf, yn eu belyntion gwladol a'n rhy- 
feloedd. Rhoddent anrhydedd eu llwyddiant i'w duwiau. Wedi 
ennill y maes ar eu gelynion, dychwelent i deml eu duw i'w an- 
rbydeddu, fel yr un yr ennillwyd y dydd trwy ei ddylanwad, a 
thybid fed y fuddugoliaeth wedi bwrw aufri a gwarth cyfatebol ar 
dduwiau y bobl a faeddwyd ganddynt. Oblegid byn, gan byny, y 
cwynai yr Israeliaid, " Pabam y dywed y cenedloedd, Pa le y mae 
eu Duw hwynt? Cofia byn fr gelyn gablu, O Arglwydd, ac i'r 
bobl ynfyd ddifenwi dy enw." Salm lxxiv. 18. " Pa beth a wnei 
i'th enw mawr," ebe Joshua, ar waith y Canaaneaid yn maeddu 
Israel. Jos. vii. 9. Rhoddwyd yr hysbysiadau prophwydol am 
ddymchweliad y cenedloedd paganaidd, yn yr amser yr oeddent 
uwchaf eu bloddest ; yn yr adeg y tybient oreu am eu duwiau; ac 
yn yr amser y dirmygent Dduw Israel fwyaf. Dyma y pryd a ddewis- 
wyd gan yr Arglwydd i arddangos trwy ddaroganau cywir y pro- 
phwydi, mai iddo Ef y perthynai wybod dirgelion oesoedd dyfodol, 
ac mai yn ei law Ef yr oedd yr hawl a'r gallu i lywodraethu y byd. 

5. Ffaith arall sydd eglur, fod goleuni prophwydoliaeth ddys- 
gleiriaf mewn amser yr oedd lleiaf o wyrthiau. Yr oedd dyddiau 
Moses a Joshua wedi myned heibio, a daeth dyddiau Esaiah, Jeremi, 
Ezeciel a Daniel. Yn nyddiau y prophwydi hyn, nid cynnifer o 
wyrthiau a wneid er gwaredigaeth Israel, nac er dinystr eu gelyn- 
ion. Eto, nid oeddent wedi darfod yn llwyr ; cawn brawf o hyny 
yn ngwaredigaeth y tri Uangc (fel y'u gelwir), yn Babilon, ac ya 



in 



PROPHWYDOLIAETHAU 



ngwaredigaeth Daniel rhag y llewod. Fel yr oedd ambell bro~ 
phwydoliaeth a llawer gwyrth yn amser Moses, felly yr oedd 
ambell wyrth, a llawer prophwydoliaeth yn amser y prophwydi 
diweddarach. Yr oedd yr oesoedd diweddaf yn nodedig am rag- 
fynegiadau mynych ae amlwg, ac am eu cyflawniad hynod. 

Oddiwrth y sylwadau blaenorol ar y lie aroddwyd i brophwyd- 
oliaeth yn ngoruchwyliaeth Duw yn ngwahanol oesoedd y byd, ni 
a welwn y pethau canlynol :-«l. Wad oedd prophwydoliaeth byth 
yn cael ei rboddi ond pan y byddai rhyw ddyben neilldaol yn eael ei 
ateb trwyddi. 2. Fod cysylltiad neillduol rhyngddi ag achos Duw, 
ac a'i eglwys, yn y byd. 3* Y rhoddid hi amlaf pan fyddai cyfnew- 
idiadau lawer ar gymeryd lie yn belyntion pool Dduw. 4. Fod eu 
daroganau yn anamlaf pan y byddai y gwyrfehiau fynychaf, a'u bod 
yn lluosogi fel yr oedd y gwyrthiau yn colli. 5. Fod y prophwyd- 
oliaethau am Grist a'i deyrnas yn nyddiau yr efengyl yn yen wan- 
egu mewn eglurdeb fel yr oedd amser en cyflawniad yn agosau. 

Y PEDWEKYDD CYFJSTOD. 
O'r dychweliad o Babilon hyd Malachi, ysbaid tua 140 o Flyn- 



Ahasferus, neu Cambyses, brenin Persia, 
Artaxerxes, neu Smerdis, brenin Persia, 
Darius Hystaspes, brenin Persia, 
Ahasferus, Artaxerxes brenin Persia, 
Esther, 
Cennadaeth Ezra, 

Brad Haman, 



a a 

530 
5.22 
521 
464 
. 462 
458 



Prophwydi. 
Haggai a Zechariah 
o~ 520— 518 0. C. 



70 wythnos Daniel 
yn deehreu. 

454 

444 Nehemiah yn Jeru- 
salem. 



Darius II. (STothus), brenin Persia, 



Artaxerxes Mnemon, brenin Persia, 



436 
433 

428 



424 

409 



405 
397 



Malachi o 436-397. 

Nehemiah yn Per- 
sia, pen. xiii. 6. 

Nehemiah yn Jeru- 
salem eilwaith, 
pen. xiii. 7. 

Diwygiad olaf NV 
hemiah. Yma y 
terfyna 7 wyth- 
nos Daniel, neu 
49 mlynedd, 

Malachi yn terfynu 
ei bropwydol- 
ifteth. 



O'R DYCHWELIAD HYD MALACHI. 175 

Annheilwng fyddai edrych heibio i un ffaith neillduol cysylltiedig 
a dychweliad Juda i'w gwlad. Nid yw yn ymddangos fod trefedig- 
ion, neu ddyeithriaid o Babilon, wedi cael eu hanfon i gyfanneddu 
Judea ar gaetbgludiad y trigoliou yinaith, fel y gwnaethpwyd £ 
thiriogaeth Israel pan y caethgludwyd bwy. Felly nid oedd rhwystr 
iddynt, ar eu dychweliad, feddiannu y tir dracbefn, a'i fwynhau A 
gradd o lonyddwcb. Yn Samaria nid felly yr oedd. Llanwasid 
y wlad hono ag estroniaid ; disgynasai rhan fawr o'r tir i ddwylaw 
dyeithriaid o bell, a'r deg llwyth hwythau, ben breswylwyr y wlad, 
a wasgarwyd ar led y gwledydd. Ond yr oedd llygad y brophwyd- 
oliaeth eto ar Juda. Swp o rawn a bendith ynddo oedd hwn, ae 
am hyny ni ddifwynwyd ef. Rhaid oedd dychwelyd Juda dra- 
ehefn ; adeiladu eu dinas a'u teml, a sefydlu eu haddoliad, nes i 
" ddymuniant yr boll genedloedd " ymddangos. Fe wel y darllen- 
ydd meddylgar, fod llygad prophwydoliaeth ar Juda, er dyddiau 
Jacob, yr adeg gyntaf y daetb dosbartbiad y genedl yn llwythau, 
i'r golwg. Gweddus oedd byn, gan mai o Juda y codai ein Har- 
glwydd ni. Yr oedd bynodrwydd a neillduolrwydd yn dynodi y 
daroganau a roddwyd am y llwytb bwn, a'r gorucbwyliaetbau a'u 
cyfarfu, yn Ebagluniaetb Duw. Arbedwyd un llwytb, pryd y 
syrthiodd deg. Adferwyd y llwytb bwnw dracbefn, ac ail sefydl- 
wyd ef yn ei le ei bun, ond y deg llwytb ni welsant eu lie mwyacb. 
Cymerodd tylwytbau estronol feddiant o dir y naill, pryd y cadwyd 
tir y Hall yn wag, fel pe dysgwylid ef yn ol dracbefn. 

Yn ystod y pedwar can' mlynedd a ddilynodd o amser Malachi 
byd ddyddiau Crist, fe gymerwyd Jerusalem dair gwaitb, gan elyn- 
ion estronol — gan Antiocbus Epipbanes, Pompey, a Herod ; eto, gan 
na ddygwyd dinystr ami yn yr amgylcbiadau byny, ni a gawn fod 
prophwydoliaeth yn ddystaw. Ac er nad amser o seibiant a llon- 
yddwch a f u y blynyddoedd byny ar y genedl ddychweledig, eto, 
ni chymerodd dim cyfnewidiadmawr le yn eu mysg, yn amgylchiad- 
au eu gwlad, nac yn ngwasanaetb eu crefydd, ond un, a rhagfyneg- 
asid bwnw gan Daniel y prophwyd ; sef yr amser yr balogwyd y 
deml, ac y tynwyd ymaith y gwastadol aberth, ac y gosodwyd i fyny 
y ffieidd-dra anrheithiol gan Antiochus. Ond gan na fu dymcbwel- 
iad parbaus ar bethau hanfodol y genedl, nac ar ei sefydliadau 
pwysicaf, y mae prophwydoliaeth yn ddystaw, yn yr un modd ag 
y bu o'r blaen o ddyddiau Joshua hyd Samuel, a hyny am ysbaid 
cyffelyb o ran meithder — sef pedwar can' mlynedd. 

Yr oedd prophwydoliaeth a gwaith Haggai, Zechariah, a Mala- 



176 DEONGLIAD 

chi, yn gymhwys i'r tymhor yr oeddent yn byw ynddo, ac i am - 
gylchiadau yr Iuddewon, ar ol eu dychweliad i'w gwlad, Baich 
eu cenadwri, tybygid, ydoedd, annog a chalonogi y bobl yn wyneb 
ymosodiadau gwrthwynebol i fyned rhagddynt yn ffyddlawn ae 
effro gyda gwaith yr Arglwydd, trwy adeiladu ei dy, a threfnu ei 
wasanaeth ; neu, ynte, eu rhybuddio a'u bygwth am etf hesgeulus- 
dra. Ar yr un pryd, gwneid cyfeiriadau mynych a bywiog at yr 
oruchwyliaeth newydd, pryd yr ymddangosai y gwr a'i enw y 
Blaguryn i adeiladu teml yr Arglwydd, ac i ddwyn y gogoniant, yr 
hwn hefyd a eisteddai ac a lywodraethai ar ei frenin-faicge. Zech. 
vi. 12, 13. Pryd hefyd yr anfonid cenad i arloesi y ffordd o flaen 
yr Arglwydd, yr hwn, yn ddisyrnwth, a ddeuai i'w deml, ac y cy- 
fodai Haul cyfiawnder i'r rliai a fyddent yn ofni yr Arglwydd a 
meddyginiaetli yn ei esgyll. Mai. iii. 1 ; a iv. 4. Dybenai y bro- 
phwydoliaeth trwy rybuddio y genedl i gofio cyfraith Moses, gwas 
yr Arglwydd, yr bon a orchymynwyd iddo ef yn Horeb, i boll Is- 
rael, y deddfau a'r barnedigaethau, yr bon gyfraitb oedd i barhau 
hyd nes y deuai y Propbwyd mawr, yr ysgrifenodd Moses, am dano. 
Yr oedd goruchwyliaeth Moses i barbau byd nes y dygid i mewn ei 
gwell. Gosodasid bi yn Israel trwy arwyddion a rbyfeddodau mawr- 
ion ac angenrhaid oedd iddi gael y parch a'r ymostyngiad a weddai 
i sefydliad dwyfol, a hyny byd nes y deuai y Propbwyd mawr y 
cyfeiriai Moses ato, yr Hwn, hefyd, yr oedd yn gysgod o bono. 



PEN NOD III. 

DEONGLIAD PftOPHWYDOLIAETHAU. 

E CYSGODATJ PROPHWYDOLIAETHOL, NED BROPHWYDOLTAETHAU MEWX AR- 
WYDDIOX. II. DULL-YMADRODD Y PROPHWYDI. III. IAITH ALLEGAWL 
NEO ARWYDDOCAOL Y PROPHWYDI. IV. YSTYR DDEUBLYG Y PRO- 
PHWYDOLIAETHAU. 

Dau lwybr sydd adnabyddus i ni i hysbysu ein meddyliau i'n 
gilydd, sef trwy eiriau a thrwy arwyddion. Dichon yr arwyddion 
fod o wabanol fath, sef ysturniau, gweithrediadau, darhmiau, a chyn- 
lluniau. Defnyddiwyd y ddau lwybr hyn gan yr Arglwydd, i hys- 
bysu i blant dynion ddirgelion ei gynghor, a meddyliau ei galon. 
Yn y Testament JSTewydd, trwy eiriau ac ymadroddion eglur, gan 



PROPHWYDOLIAETHAU. Ill 

mwyaf, y gwneir hyny ; eto, nid yn hollol, gan y defnyddir, yn y 
Bedydd a Swper yr Arglwydd, arwyddion gweledig, i osod allan 
wrthddrychau ysbrydol ac anweledig. Ond yn yr Hen Destament 
gwneid mwy o ddefnydd o arwyddion, nag odditan oruchwyliaetli 
yr efengyl. Rhoddid amlygiadau o Grist a'i waith yn yr oesoedd 
gynt, mewn rhan, trwy eiriau, ac mewn rlian trwy arwyddion. 
Prophwydoliaeth.au oedd y naill, a chysgodau oedd y lleill. Y mae 
yn ym'ddangos, hefyd, y rhaid i air y bropliwydoliaeth ragflaenu yr 
arwydd cysgodol, cyn y gellid gwybod ei natur a'i cldyben. 
" Gellir dwyn gwirionedd o flaen y meddwl," medd Dr. Brown, 
"trwy ddau foddion — trwy ddadganiad mewn gair, nen trwy ar- 
ddangosiad mewn arv^ydd. Y cyntaf yw y cymhwysaf i gyfranu 
hysbysiad newydd ; mae yr ail yn dra chymbwys i ddwyn ar gof 
i'r meddwl ryw wirionedd a gyflawnwyd iddo o'r blaeD." Yn Ys- 
grythyrau yr Hen Destament rii a gawn y ddau foddion yn cael eu 
defnyddio yn helaetli iawn; mae prophwydoliaethau a ehysgodau 
yn eu britho, o gwr bwygilydd. 

I. Mae pertbynas agos iawn yn hanfodi rhwng cysgod a phro* 
phwydoliaeth ; yn gymaint felly, a bod cysgod yn fath o brophwyd- 
oliaetb; neu yn bropliwydoliaeth mewn arwydd, yn lie mewn ym- 
adrodd, \Vrth gysgod yr ydym yn deall yma, arddangosiad, o ryw 
beth dyfodol mewn arwyddioa, neu gynlkmian, wedi eu gosod neu 
eu trefnu i'r dyben byny. Dywedir fod yr offeiriaid y rhai oedd 
yn offrymu rlioddion yn ol y ddeddf, yn gwasanaetbu i siampl (neu 
bortreiad) a ckysgod y pethan nefoi. Heb. viii. 5. Hefyd, fod gan 
y ddeddf " gysgod daionus bethau i ddyfod." Heb. x. 1. Gelwir 
y defodau seremoniol u yn bortreiadau y petbau sydd yn y nefoedd." 
Heb. ix. 23. Am osodiadau gwasanaetli y ddeddf y dywedir, " Y 
rhai ydynt gysgod pethau i ddyfod ; ond y corff sydd o Grist." Col. 
ii. 17. 

Afreidiol a fyddai dyweyd, fod yn rhaid i ryw gyffelybrwydd fod 
rhwng y c} T sgod, neu y cynllun, a'r hyn a gysgodir ganddo ; ond fe 
ddylid cofio fod yn rhaid i'r cyffelybrwydd hwnw fod yn arddang- 
osiad bwriadol a gosodedig, cyn y gellir yn briodol ei alw yn gysgod. 
Gan rai fe wneir^oS^e^- yn yr Hen Destament, y gall dychymyg 
ffurfio rhyw gyffe^brwydd rhjmgddo a phethau y Testament Is"ew^ 
ydd, yn gysgod. Mae yr eithafion yr aeth rhai awdwyr iddynt yn 
y ffordd yma yn ynfyd ac afresymol. Fel hyn yr aeth Belarmine y 
pabydd, pan yr honai fod y bar a a'r gwin a ddygodd Melchisedec i 
Abraham yn gysgod o'r offeren ; a bod enciliad y deg llwyth dan 



178 DEONGLIAD 

Jeroboam yn gysgod o ymadawiad y Protestaniaid dan Luther. Ar 
yr un tir, hefyd, yr honai y Lutheriaid mewn fFordd o ateb, fod Jer- 
oboam yn gysgod o'r Pab, a bod enciliad Israel oddiwrth Juda yn 
gysgod, nid o ymadawiad y Protestaniaid gyda Luther, ond o ym- 
adawiad eglwys Rufain oddiwrth wir Gristionogaeth yr apostol- 
ion ! Myn eraill, fod Saul, brenin Israel, enw yr bwn a arwyddai 
angeu, yn gysgod o'r ddeddf, yr h on a elwir gan Paul yn " wein- 
idogaeth angau." 2 Cor. iii. 7. Felly hefyd, fod yr adeg rhwng 
eneiniad Dafydd a marwolaeth Saul, yn bortreiad a amser gwein- 
idogaeth Grist ar y ddaear ! ! A'r rhyfel niaith rhwng ty Dafydd a 
thy Saul, pryd yr oedd ty Dafydd yn myned gryfach gryfach, a th.f 
Saul, wanach wanach, yn cysgodi mewn modd hynod, yr amrafael 
rhwng cyfiawnder ffydd a chyfiawnder gweithredoedd ! Mewn 
gair, nid oes nemawr amgylchiad, na hanes, yn yr Hen Destament, 
na wneid, hwy, gan un neu arall, o'r dychymygwyr hyn, yn gys- 
god o ryw beth dan yr efengyl. Un peth y lyw defnyddio rhyw am- 
gylchiad neu ddygwyddiad, i osod allan, neu i roddi goleuni ar 
ryw osodiad neu fater mewn Haw ; peth arall ydyw arddangos yr 
amgylchiad yn gysgod o hono. I'r dyben-i gyfansoddi peth yn 
gysgod, rhaid fod yr Arglwydd wedi rhoddi amnaid fod y cyfryw 
beth wedi ei drefnu a'i osod i bortreiadu rhyw beth cyferbyniol dan 
yr efengyl. Ynddo ei hunan, arwydd-lun ydyw o ryw wirionedd : 
yn ei gysylltiad a Christionogaeth, rhagddangosiad ydyw, neu am- 
naid yn mlaen Haw, o brif aragylchiadau crefydd y Testament 
K"ewydd. Y peth cyferbyniol iddo ydyw prophwydoliaeth. Fel 
prophwydoliaeth y mae yn dysgu gwirionedd presenol, ac yn dad- 
gan cyflawniad dyfodol o hono. 

Y gwahaniaeth rhwng cysgod a dammeg ydyw, fod cysgod neu 
bortreiad yn sefyll ar ryw bethau neu amgylchiadau a fyddai 
mewn gwirionedd yn bod, pryd y mae dammeg yn arddangosiad o 
wirioneddau trwy amgylchiadau ffugiol neu ddychymygol. Hefyd, 
y mae dammeg yn terfynu mewn gwirionedd presenol a pharhaus, 
ond y mae cysgod yn arddangosiad o amgylchiad dyfodol, yn yr 
hwn y byddai yn terfynu ac yn darfod. Oblegid hyn ni a welwn 
fod gwahaniaeth rhwng cysgod ac arwydd, K"id pob arwydd sydd 
yn gosgod, er fod pob cysgod yn arwydd. Y mae arwyddion yn 
bod o bethau wedi cymeryd lie eisoes, neu yn bod yn bresennol ; 
ond y mae cysgod bob amser yn golygu yr hyn sydd eto i ddy- 
fod. Mae Swper yr Arglwydd yn arwydd, ond nid yn gysgod. 

Yr oedd y dull cysgodol a phrophwydoliaethol o arddangos peth' 



PROPHWYD OLI AETH AU. 1 19 

au, yn dra chymhwys i bobl, ag oeddent dan oruchwyliaeth rag- 
barotoawl ; o'r fath yr oedd yr Iuddewon dani. Yr oedd portre- 
iadau gwirioneddau ac amgylchiadau dyfodol, trwy arwyddion, yn 
foddion bywiog a grymus, i osod argraffiadau arosol a nerthol ar y 
meddwl. Yn y niodd yma y mae yr arwyddion yn Swper yr Ar- 
glwydd, yn foddion i ddyfnliau argraffiadau ar y meddwl, trwy y 
llygad ; gan y portreiadir Iesu Grist ger bron, fel un wedi ei groes- 
lioelio yn ein plith, JSTid dysgn gwirionedd newydd a wneir, ond 
argraffu ac adgoffau y gwirionedd ag sydd eisoes yn adnabyddns. 
Defnyddid ystumiau arwyddol yn mysg pob cenedl, yn nghylch 
pethau heb fod o natnr grefyddol ; o leiaf, heb fod yn union gyrch- 
ol felly. I osod allan natur rwymedig llw, gwnaeth Abraham i'w 
was " osod ei law dan ei forddwyd ef." Gen. xxiv. 2. Felly hefyd 
yr oedd eodi y Haw ddehau tua'r nef, yr arwydd o bwysigrwydd 
llw, fel peth a wneid gyda golwg neillduol at Dduw ei turn. 
" Dyrchefais fy Haw at yr Arglwydd Dduw Gorucliaf," ebe Abra- 
ham wrth frenin Sodom. Gen. xiv. 22. Arwyddion o'r fath oedd 
tylln clust y caethwas ; taro Haw mewn Haw, a hollti anifeiliaid yn 
eu haner, wrth wneyd cyfammodau ; newid gwisg i arwyddo cyf- 
eillgarwch, a rhwygo dillad i arwyddo galar. Ac nid yn mhlith 
yr Iuddewon yn unig, y gwneid defnydd o'r eyfryw ystumiau ar- 
wyddocaol ; yr oeddent hefyd yn gyffredin yn mysg yr Aiphtiaid, 
y Groegiaid, a'r Khufeiniaid. 

Cyfarfyddwn yn fynych yn yr Ysgrythyrau a gweithredoedd ar- 
wyddocaol yn cael eu cyflawni, gyda dyben o gyfranu addysg a 
rhoddi dwfn argraff ar y meddwl, mewn pethau na pherthynent i 
oruchwyliaeth yr efengyl. Yn neillduol pan y bwriedid y weith- 
red i fod yn amnaid daroganawl, o'r hyn ag oedd i ddyfod. Yr 
oedd gwaith Ahiah o prophwyd, yn ymaflyd yn ngwisg Jeroboam, 
ac yn ei rhwygo yn ddeuddeg o ddarnau, gan roddi deg o honynt 
iddo ef, yn arwydd o enciliad y deg llwyth oddiwrth deulu Dafydd, 
Felly hefyd 5 yr oedd arwyddion, gwag ac ofer, ynddynt eu hunain, 
pan y cysylltid hwy a geiriau eglurhaol y prophwyd, yn yn> 
ddangos yn llawn o synwyr, ac yn peri argraff ddwys ar y meddwl. 
O'r fath yma y cawn enghraifft nodedig yn 2 Bren. xiii. 14 — 19 ; 
lie y cawn y prophwyd Eliseus yn gorchymyn i Joas gymeryd bwa 
a saethau— rhoi ei law ar y bwa ; yntau ei hun yn rhoddi ei ddwy-? 
law ar ddwylaw y brenin — yn peri iddo agor y ffenestr tua'r dwyr- 
ain, a saethu : drachefn, yn peri iddo daro y ddaear. Yma yr 
oedd saethu tua y dwyrain yn gosod allan rhyfel a'r Syriaid ; Haw 



180 DEONGLIAD 

y propbwyd ar law y brenin yn arwydd o Dduw yn cyd-weithio 
a'r brenin i ennill y fuddugoliaetb ; a tbaro y ddaear gynifer o 
weitbiati i osod allan pa mor llwyr y gorcbfygid y gelynion. Yr 
un modd y gorcbymynid i Jereuiiab ac Ezeciel gyflaVui rbyw 
weitbredoedd, megj^s tori yr ysten bridd yn nyffryn mab Hinuom ; 
nmdo y dodrefn liw dydd, a'i ddwyn allan trwy mur, i fod yn ar- 
wyddion i Israel o'r amgylcbiadau pwysig a ragfynegid gan- 
ddynt. Jer. ix. 1—11 ; Ezec. xii. 3—16. 

Mae dau betb yn cydgyfarfod bob amser y defnyddir arwyddioii 
cysgodol, fod rbyw wirionedd adnabyddus eisoes yn cael ei bortrei- 
adn i'r golwg; ac befyd, fod yr anigylcbiad, y dibyna y gwirionedd 
hwnw arno, yn sicr o ddyfod i ben ; neu mewn cysgod, rbaid fod 
arwydd o wirionedd a ddadguddiwyd, a gwystl y cymer yr ani- 
gylcbiad bwnw le y dibyna y gwirionedd arno. Fel hyn, mewn 
abertb yr oedd arwydd a gioysil. Yr oedd lladd yr anifail a llosgi 
ei gnawd yn arwydd fod dyn, yr abertbid yr anifail yn ei le, yn 
euog o farwolaetb ; a befyd mai trwy ddyoddefiadau on arall yn ei 
le, yr oedd iddo gael ei wared. Ond ni fuasai lladd a llosgi yr 
anifail yn arwydd o ddrwg-baeddiant y dyn euog, yn ateb dim dy- 
ben, oni b'ai fod befyd yn fatb o wystl, neu sicrwydd rbagfynegiad- 
ol, o'r abertb mawr, a offryinid gan Fab Duw ei bun. Yn ol y des- 
grifiad a rodclasom yma o gysgodau, fe welir ein bod yn eu cyfyngu 
i'r petbau, neu y gosodiadau hyny, ag oeddent wedi eu sefydlu i 
arddangos rbyw wirionedd eisoes wedi ei ddadguddio, yr bwn yr 
oedd yn arwydd o bono ; ac i fod yn wystl o ryw beth dyfodol, o'r 
bwn yr oedd yn bortreiad. Dibynai y cysgodau yn fwy, am eu 
nodwedd cysgodol, ar sefydliad dwyfol, nag ar un cyffelybrwydd 
ymddangosiadol. Gwir fod rbyw gyffelybrwydd yn y cysgod i'r 
gwrtb-gysgod ; a gwir hefyd nad oes dim yn gysgod, ar gyfrif ei 
gyffelybrwydd, ond ar gyfrif ei osodiad. 

Y mae yn deilwng o s} r lw, nad oedd personau a pbetbau ddim 
yn gysgodau, ynddynt ac wrtbynt eu bunain. Nid yr anifeiliaid, 
na'r dynion, sydd i'w bystyried yn gysgodau, ond y lie y'u gosod- 
wyd gan Dduw ynddo. Nid yr ^eb na'r oen, fel creadur, oedd y 
c} 7 sgod; ond yn ei sefyllfa ddyoddefol a dlrprwyol yivoedd yn gys- 
god. Nid yn eu sefyllfa bersonol yr oedd Melcbisedec, Dafydd, a 
Solomon, yn gysgodau ; ond ar gyfrif y swydd a'r lie y gosodwj'd 
hwynt ynddynt. Kid Israel, blitb drapblith, gwael a gwych, yn 
eu gwedd bersonol, oedd gysgod o'r eglwys Gristionogol, ond yn 
eu neillduad gan Dduw fel cenedl, yr oeddent yn bortreiad arddang- 



PROPHWYDOLIAETHAU. 181 

osiadol o'r hyn ydy w eglwys Dduw. Rhaid i ni wrth ddeongli eys- 
godau yragadw at yr hyn y bydd ynddo ansawdd arwyddocaol. Md 
yw dyn, ynddo ei hunan, yn arwyddocaol o ddiin ond o ddyn ; nac 
anifail ond o anifail. Ond wedi eu gwisgo a rhyw swydd, neu wedi 
eu gosod mewn rhyw agwedd neu le neillduol gan Dduw, byddant 
yn arvv'ydd'on, ac yn gysgodau. Isi ellir priodoli nodwedd gysgod- 
ol, ynte, ond i sivyddau, lleoedd, amserau, a giueithrediadau. 

Y mae yr egwyddorion a osodwyd i lawr yn gofyn fod y syl- 
wedd neu y gwrihgysgod yn rhagori mewn urddas a gogoniant ar yr 
hyn sydd yn ei gysgcdi. Prin y mae angenrheidwydd crybwyll 
hyn gan eglured ydyw. Fr graddau ag y mae gwrthddrychau ys- 
brydol, ac anweledig.yn rhagori ar y rhai gweledig a chnawdol, i'r 
graddau hyny y rhaid fod yr hyn a arwyddoceir yn rhagori ar yr 
arwydd o hono, Ac os gwir y gosodiad hwn, o'r hyn nid oes un 
amheuaeth, yna rhaid hefyd, na all un peth ddim bod yn gysgod o 
beth arall cyfTelyb mewn ansawdd, a nodweddiad, iddo ei hun. x>Ti 
buasai an gen am y cyfryw sylw oni bai yr hona rhai fod adferiad 
Israel o Babilon i Ganaan yn gysgod o'u hadferiad cyifredinol o'r 
holl diroedd i'w gwlad eu hunain, dan yr efengyl. Felly yr oedd 
dygiad i Ganaan yn gysgod o'u dygiad i Ganaan eilwaith! 

Rhag chwyddo ein sylwadau ar y cysgodau i ormod meithder ? 
ni a a dawn heibio luaws o bethau perthynol iddynt, ag a fyddai yn 
dra buddiol ymchwilio iddynt ; ac a derfynwn gydag un sylw neu 
ddau yn ychwanegol. 

"Ymddeng3's 7 mai un gyfundraeth brophwydoliaethol am fTordd 
iachawdwriaeth, trwy Gyfryngwr, oedd goruchwylia-eth Moses, yn 
gyfangwbl. Cysgod daionus bethau i ddyfod ; yn gwasanaethu i 
siampl a chysgod y pethau nefol perthynol i oruchwyliaeth yr 
efengyl ; yn portreiadu y pethau sydd yn y nefoedd ; cyffelybiaeth 
dros yr amser presenol oedd y gosodiadau sefydledig ynddi; ac heb 
fod yn meddu gwir ddelw y pethau. ISTi ellid rhoi cyfrif am yr holl 
fanylrwydd a ymddengys yn y cyfarwyddiadau, a ddyry yr Ar- 
glwydd i Moses, yn nghylch pob. rhan o'r gyfundrefn ar un tir aralh 
«' xVi am ychain y mae Duw yn gofalu?" ydyw gofyniad yr Apostol, 
gyda golwg ar un o osodiadau y ddeddf yn nghylch anifeiliaid. Ar 
yr un egwyddor y gallem ymholi, i luaws o sefydliadau eraill, yn yr 
oruchwyliaeth hono. Os nad oedd ynddynt ddim mewn golwg ond 
y dybenion agosaf, ac ymddangosiadol, gallwn ofyn, paham y bu yr 
boll ofal yma ? A y w y dyben yn deilwng o'r moddion a ddeftr 
yddir ? 



182 DEONaLIAD 

Cynnwysai y gyfundrefn seremoniol bed war peth arbenig. 1. 
Lie cysegredig, fel canol-bwynt yr addoliad, a phreswylfod neillduol 
Gwrthddrych yr addoliad. 2. Tymhorau sefydlog a phriodol, yr 
oedd yr addoliad i gael ei gyflwyno i'r Preswylydd mawr, yn y He 
hwnw. 3. Rhyw weithredoedd gosodedig, yr oedd yr addolydd i nesau 
yn gymeradwy trwyddynt at wrthddrych ei addoliad. 4. Nifer o 
swyddogion i weithredu dros yr addolwr euog, gyda'r Bod mawr, y 
mae yn chwenych ei ffafr a'i gymmod. Yr oedd y rhai hyn oil yn 
dra amlwg yu y gyfundrefn a sefydlwyd gan Dduw trwy Moses* 

II. Cyrnhwys a fyddai ychydig o sylw ar y dull-ymadrodd (style) 
a ddefnyddir gan y prophwydi. 

1. Llefarant am bethau dyfodol fel pe byddent bresenol; ac am 
bethau pell, fel pe byddent gerllaw, nen ynte, wedi myned heibio. 
Gweledyddion oedd y prophwydi : nid rhai yn j-mresymu ac yn 
dyfalu: a chaneu bod yn cael amlygiad o bethau dyfodol a phell- 
enig, trwy fath o arddangosiad gweledig, naturiol oedd iddynt lefaru 
am danynt, fel pe buasent, naill ai wedi myned heibio eisoes, neu 
yn dygwydd ar pryd. Felly y llefara Esaiah am y dinystr ag oedd 
ar ddyfod ar Jerusalem, trwy Nebuchodonosor. " Ty ein sancteidd- 
rwydd a'n harddwch ni, He y moliannai ein tadau dydi, a losgwyd a 
than, a'n holl bethau dymunol sydd yn anrhaith." Esa. lxiv. 11. 
Llefarai Esaiah am yr amgylchiad, felpe buasai eisoes wedi dyfod i 
ben, er na chymerodd le gan' mlynedd ar ol hyny. "Bachgen a 
aned i ni, mab a roddwyd i ni." Esa. ix. 6. Lleferir yma am ym- 
ddangosiady Messiah,fel eisoes wedi cymeryd lle,er naddaeth hyny 
i ben, am saith gan' mlynedd, ar ol traddodi y brophwydoliaeth. 
Felly hefyd y cawn fod y 53 a'r 63, o'r un llyfr. 

2. Os cywir ydyw y syniad fod y prophwydi, megys yn gweled 
amgylcliiadau a dygwyddiadau lawer, yn yr un olygfa; a*phethau 
pell oddiwrth eu gilydd, ar yr un amser, ac yn yr un arddangosiad, 
ni a welwn y rheswm paham nad oes nemawr sylw ganddynt ar 
gywirdeb amseryddol, na man}^lrwydd lleol. Oddiar hyn y cawn 
yn y prophwydoliaethau, wrthddrychau a phethau, wedi eu cyrleu 
ochr yn ochr, y rhai oeddent mewn gwirionedd gannoedd o flynydd- 
oedd, neu flloedd o filldiroedd, oddiwrth eu gilydd ; fel pe b'ai un 
yn edrych ar y ffurfafen, ac yn llefaru am un seren yn ymyl y Hall, 
neu o'r un pellder i gyd oddiwrth yr edrychydd, pryd, mewn gwir- 
ionedd, nad oedd felly. Ehaid, gan hyny, wrth ddeongli y pro- 
phwydoliaethau, i ni gymeryd yr olygfa, ar y cyfan; a pheidio 
dysgwyl cyflawniad manwl o bob llinell a chyffelybiaeth ; ond ym- 



PROPH WYD OLI AETH ATT, 183 

ofyn am gael gafael ar deyrnas Crist yn yr ystyriaeth fawr a phwysig 
ag oedd inewn golwg. Grwir fod thai prophwydoliaethau yn rhag- 
fynegi rhai ffeithiau a dygwyddiadau ag y dysgwylir cywirdeb, a 
gradd o fanylrwydd hanesiol ; ond mewn amgylchiadan eraill, 
desgrifiad a roddir o ddarlun, neu olygfa, yn llawn o arwydd- 
luniau ffugyrol, yn dynodi nodwedd gogoneddns yr oruchwyli 
iaeth Gristionogol. Nid yn yr oes hoe, nac yn yr oes arall — 
nid yn y wlad hon, nac yn y wlad arall — y mae i ni ymofyn 
am gyflawniad llawer o'r prophwydoliaethau, gan y cyflawnir 
hwy yn mliob oes, ac yn nihob gwlad, lie y mae teyrnas ys- 
brydol Crist wedi ei sefydlu, neu lie y mae y gwirionedd, megys y 
mae yn yr Iesu, wedi meddiannu meddyiiau dynion. Oddyeithr 
mewn rhyw arngylchiadau neillduol, wrth lefarii am ddymehweliad 
Jerusalem, neu ddychweliad Israel o Babilon, neu rywnifer o ffeith- 
iau yn lianes ein Harglwydd ; oddyeithr, meddwn, yn yr amgylch- 
iadan hyn a'u cyffelyb, nid oes dim awgrym yn cael ei roddi am amser 
eu cyflawniad. Gan mwyaf, dadgananl eu daroganau, trwy ddy- 
weyd, " Yn y dydd hwnw," neu, " Yn y dyddiau diweddaf/* neu yn 
" niwedd y dyddiau," ymadroddion a gymhwysir at deyrnasiad y 
Messiah dan oruchwyliaeth yr efengyl. " Yn y dyddiau diweddaf 
hyn a lefarodd wrthym ni yn ei Fab." Heb. i. 1. Cynnwysai u y 
dydd hwnw," holl ystod goruchwyliaeth yr efengyl ; dull tra am- 
heuol i ddynodi adeg amseryddol, eto, perffaith gyson a dull-iaithy 
prophwydi. 

III. Mae iaith y prophwydi yn llawn arwydd-luniau neu allegau. 
Mae hwn yn faes eang iawn, ac fe gymerai amser maith i'w dramwy. 
Nid ydym, gan hyny, yn cymeryd arnom ar hyn o bryd, ond gosod 
i lawr ychydig o reolau ac esiamplau, fel arweiniad i mewn i'r 
meddwl ystyriol, trwy yr hyn y gall y darllenydd fyned rhagddo 
yn yr efrydiaeth wrth ei bwys. Ymddangosasai ystyriaeth ar dde- 
ongliad y prophwydoliaethau yn ddiffygiol, o leiaf, heb ryw sylw 
byr ar eu hiaith ffugyrol. Nid ydym, ychwaith, yn hyn o sylw, 
yn bwriadu gwahaniaethu rhwng gwahanol ffurfiau o gyffelybiaeth 
mewn dull wyddorol a manwl. Ein holl amcan fydd rhoddi drych- 
feddwl bras o'r iaith ffugyrol a ddefnyddir gan y prophwydi sanct- 
aidd. 

Defnyddir goleuni a thywylhoch yn mhob iaith yn mron, ac yn 
neillduol i osod allan hawddfyd ae ad/yd o bob math. " Hauwyd 
goleuni i'r cyfiawn," beth y w hyny, ond " llawenydd i'r rhai uniawn 
o galon?" Pan y desgrifir llwyddiant mawr ar deyrnas y Messiah, 



184 DEONGLIAD 



" A bydd llewyrch y lleuad fel llewyrch yr haul, 
A llewyrch yr haul fydd saith mwy." — Isa. xxx. 26. 

Yn gysylltiedig a hyn, y dylid craffu fod y refoedd a'r ddaear 

yn cael eu defnyddio i osod allan gyfansoddiad gwladol ac eglwys- 

ig. Pan y rhagfynegir sefydlu cyfansoddiad newydd, mewn gwlad 

neu eglwys, sonir am "blanu y nefoedd a seilio y dda ar." Esa. li. 16. 

Pan y rhagfynegir am lwyr ddymchweliad gwlad, dywedir. " Mi a 

edrychais ar y ddaear, ac wele, afluniaidd a gwag oedd ; ac ar y 

nefoedd, a goleuni nid oedd ganddynt." Jer. iv. 23. Fe ddichon 

fod yma gyfeiriad at wedd gymysglyd y greadigaeth yn ei ffurf 

gyntefig, yn ol y portreiad a ddyry Moses arni. Wrth ddarogan 

dinystr ar yr Aipht, fe ddefnyddia y propliwyd Ezeciel iaith gy- 

ffelyb : 

" Cuddiaf y nefoedd wrth dy ddiffoddi, 

A thy wyllaf eu ser hwynt ; 

Yr haul a guddiaf a chwmwl, 

At lleuad ni wna i'w goleuni oleuo, 

Tywyllaf arnat holl lewyrch goleuadau'r nefoedd, 

A rhoddaf dy vvyllwch ar dy dir, medd yr Arglwydd Dduw." 

Ezec. xxxii. 7, 8. 

Cyffelybid y tywysogion a'r llywodraethwyr i'r ser, a'r deiliaid 
i'r ddaear ; y coedydd o bob math i wahanol raddau o ddynion ; 
coedwig a ddynoda deyrnas lawn o bobl, ac anialwch a esyd allan 
le wedi ei anghyfanneddu. Pan y gosodir allan ddarostyngiad rhyw 
benadnr, gwneir hyny trwy seren yn syrthio o'r nef. Yn y modd 
hyny y darlunir darostyngiad Belsassar, yr hwn a fwriwyd allan 
yn ei wisgoedd gwychion, ac oddiwrth ei fwrdd bras, i heolydd 
Babilon i gael ei sathru dan draed, fel seren yn syrthio i bydew, i 
ystlysan y ffos, ac uffern odditaoodd yn ymgynhyrfu o'i achos. Esa. 
xiv. 9—12. 

Nid oes un gyffelybiaeth yn cael ei defnyddio yn amlach i osod 
allan drallodion mawrion a dysymwth, na llifeiriant o ddyfroedd 
cryfion. Yr oedd y gyffelybiaeth yn dra agos at feddwl yr Hebre- 
aid. Yr oedd yr Iorddonen o flaen llygaid y trigolion, yr hon bob 
blwyddyn a orlifai ei glanau ; a chan fod yr holl wlad yn llawn o 
fryniau, yr oedd y llifogydd yn cyfodi yn ddysynrwth, ac yn cerdd- 
ed yn chwyrn, ar doddiad eira, neu ar ddisgyniad gwlawogydd 
trymion. Fe ddichon fod yr ysgrifenydd sanctaidd ar y pryd yr 
oedd yn cyfansoddi ei gwynfan, yn swn y cenllif. 

" Dyfnder a eilw ar ddyfnder wrth swn dy bistylloedd di,* 
Dy holl donau a'th lifeiriant a aethant drosof fi." — Salm xlii. 7. 

n »■- 

* Neu dy reieidr (catai*acU). 



PROPHWYDOLIAETHAU. 1 85 

Tynir llawer o gyffelybiaethau oddiwrth fynyddoedd Palestina, 
yn enwedig mynyddoedd Libanus a Channel. Yr oedd Libanus yn 
nodedig am ei faint a'i uchder, ac am y cedrwydd hen a chedyrn a'i 
gorehuddiai. Yr oedd Carmel yn enwog am ei ffrwythlondeb mewn 
gwin, olew, a phob ffrwyth dymunol. "Wele Assur oedd ged- 
rwydden yn Libanus." Ezec. xxxi. 3. " A Libanus trwy un cryf 
a gwymp ;" ymadroddion yn gosod allan nerth a chadernid Assyr- 
ia. Esa. x. 34. Trwy Carmel a Saron y dynodir pa beth bynag a 
fyddai ffrwythlon, hyfryd, a hardd. Esa. xxxy. 2. Defnyddid 
hyrddod, teirw Basan, llewod, neu, yn wir, unrhyw fwystfilod neu 
adar ysglyfaethus, i osod allan orthrymwyr creulawn, a gormeswyr 
ysbeilgar. " Gwrandewch y gair hwn gwartheg Basan, y rhai ydych 
yn gorthrymu y tlawd." Amos iv. 1. " Y Hew a ddaeth i fyny o'i 
loches, a dyfethwr y cenedloedd a gychwynodd, ae a aeth allan o'i 
drigle, i wneyd dy dir yn brwag." Jer. iv. 7. Cosodir allan bobL 
oedd eilunaddolgar, yn gystal a gormeswyr gwladol, trwy y traws- 
ddwyn o greaduriaid ysglyfaethus. Corph y bwystfilod a ddynoda 
y lluaws deiliaid trwy eu cenedlaethau ; ei ben — y freniniaeth, 
neu ffurf gynredinol y lly wodraeth ; a'i gyrn — Uin neu yr ach bren- 
inol. Trwy y cyfryw gyffelybiaethau y gosodir allan yn llyfr 
Daniel amherodraethau Caldea, Persia, Groeg, a Rhufain ; a thrwy 
rai cyffelyb y gosodir allan anghrist gan loan yn llyfr y Datgudd- 
iad. 

Tj'Uai y prophwydi eu cyffelybiaethau oddiwrth orchwylion ac 
arferion cyffredin bywyd; megys oddiwrth hau a medi, dyrnu a 
nithio, sathru y gwinwryf, a gwylied y praidd, ac oddiwrth briod- 
asau a chladdedig'aethau. Yr oedd y ffugyrau o'r natur yma yn 
rhai tra eglur ac agos i'r bobl a breswylient y gwledydd hyny, y 
fath na allent lai na'u deall yn hawdd, a theimlo oddiwrthynt yn 
fywiog. 

Tra angenrheidiol ydy w i'r neb a fynai ddeall iaith y prophwydi 
fod yn gyfarwydd ar ddefodau ac arferion y dwyreiniaid, modd y 
gallo, trwy hyny, ganfod priodoldeb a chymhwysder yr ymadrodd- 
ion, llawer o ba rai a ymddengys, i'r anghyfarwydd, yn aneglur a 
chwithig. Nid oedd y celfyddydau yn mhlith yr Hebreaid, ond 
ychydig o nifer. Prif orchwyl y trigolion oedd amaethyddiaeth, ac 
oddiwrth driniad eu tir a'u hanifeiliaid, gan mwyaf, y cyfyd y cy- 
ffelybiaethau a ddefnyddir yn eu hysgrifion. Hid oedd hyn. mewn 
un modd, yn peri diraddiad ar eu hysgrifeniadau, gan mai ffrwyth 
y ddaear a deadelloedd anifeiliaid, oedd prif gyfoeth y preswylwyr ; 

13 



186 DEONGLIAD 

a chan y byddai gw^r o'r radd uchaf yn eu plith, yn perthyn i'r 

dosbarth hwn. Darllenwn am y Jehofah yn dyrnu y cenedloedd. 

Hab. iii. 12. Traddodai y cenedloedd i ddwylaw Israel i'w dyrnu : 

H Cyfod, merch Seion, a dyrna, 

Canys gwnaf dy gorn yn haiarn, a'th garnau yn bres ; 

A thi a ddrylli bobloedd lawer."-— Micah iv. 13. 

Hefyd: 



" Wele, gosodaf di yn fen-ddyrnu newydd-ddanneddog ; 

Y mynyddoedd a ddyrni ac a feli, 

Gosodi hefyd y bryniau fel mwlwg ; 

Nithi hwynt, a'r gwynt a*u dwg ymaith, 

A'r corwynt a'u gwasgar hwynt,'" — Esa. xli. 15, 16. 

Yr oedd " rhoddi i mewn y cryman a inedi," yn arwyddo fod 

y farn yn barod i ddisgyn. Joel iii. 13. Dat. xiv. 13, 19. I ddang- 

os mor atgas oedd pechod Israel i sancteiddrwydd Duw, fe ddywed, 

" Wele fi wedi fy lletbu tanoch, fel y llethir y fen llawn o ysgnbau." 

Amos ii. 13. Dangosid effeithiau digofaint Daw ar ei elynion, trwy 

s atbriad y gwinwryf. " O herwydd y gwryf a lanwodd, a'r gwasg- 

gafnau a aethant drosodd, am amlhau eu drygioni hwynt." Joel 

iii. 13. 

" Sethrais y gwinwryf fy hunan — 

Mi a'u sathraf hwynt yn nig, 

Ac a'n mathraf hwynt yn fy llidiawgrwydd. M — Esa. lxiii. 3. 

Cyffelybir atbrawon a llywodraetliwyr Israel i fugeiliaid, a'r 
bobl i'r praidd. Jer. xxiii. 1. Amos iii. 12. Mewn amgylcbiadau o 
alar trwm, arferol yn eu mysg oedd eillio y pen oUr far/, a cbilio i 
benau y tai, lie yr oedd ystafelloedd bychain cymbwys i weddio neu 
i alaru. Arferol hefyd oedd canu galamadau mewn angladdau, ac 
oddiwrth h} T n, a defodau cyffelyb, y mae } T prophwydi yn benthycio 
cyffelybiaethau mynych. " Am Moab y lleisia fy ngbalon fel pibell- 
au. Oblegid pob pen a fydd moel, a phob barf a dorir, ar lioll 
benau tai Moab a'i heolydd oil, y bydd alaeth." Jer. xlviii. 36—38. 

Yn unol a defodau barbaraidd yr amseroedd hyny, gyrai y budd- 
ugoliaethwyr eu carcharion o'u blaen, yn mron yn llwyr noethion, 
yn ngwres annyoddefol yr haul, neu yn ngerwindeb y tywydd; 
defnyddient hwy drachefn i falu yr yd a llaw-felinau. Oddiar hyn 
cyfodai y cyfiyw ymadroddion a hyn : 

"Disgyn ac eistedd yn y llwcti, ti forwynferch Babilon, 

Eistedd i lawr : 

Nid oes orscdd-faingc, ti ferch y Caldeaid ; 

Canys ni'th alwant mwy yn dyner ac ynfoethus. 

Cytner y meini melin a mala flawd : 

Dafgnddia dy lywethaa, noetha dy sodlan. 

Dynoetha dy forddwydydd. dos trwy yrafonydd."— Esa. xlvii. 2 r 3. 



tROPHWYDOLIAETHAU. 18 1 

tJymerid cydmariaethau oddiwrth y cyfammod priodasol i osod 
allan gyfammod Duw ag Israel, a dangosid eu hanffyddlondeb trwy 
buteindra. Jei\ iii 14. Ezec. xxii. 2 — 37. 

Prydiau eraill, cymerid achlysur oddiwrth y modd y byddid yn 
puro ac yn coethi meteloedd, i osod allan effeithiau cosbedigaethau yr 
Arglwydd ar ei bobl, er eu glanhau oddiwrth eu pechodau. Ezec* 
xxii. 18. Mai. iii. 3. Cawn gydmariaethau hefyd oddiwrth bysgota, 
hela, ac adara, ac oddiwrth yr offer a ddefnyddid i hyny, megya y 
bach, y rhwyd, y ffos, a'r fagU 

" Wele fi yn anfon am bysgotwyr lawer. 
Medd yr Arglwydd, ahwyVu pysgotamt trwy; 
Ac wedi hyny mi a anfonaf am belwyr lawer, 
A hwy a'u heliant hwynt oddiar bob mynydd. 
****** 

Ac nid yw eu hanwiredd guddiedig oddiar gyfer fy llygaid." 

Jee. xvi. 16, IT. 

"Eithr gosodaf/tzcAazj yn dy fochgernau." — Ezec. xxix. 4. 

" Dychryn, a jfos, a magi fydd arnat ti, 1 '— Esa. xxiy, 17. 

Drachefn, fe gyfyd Uuaws o gydmhariaethau y prophwydi oddi- 
wrth wasanaeth, dodrefn, tai, a threfn addoliad, yn eu mysg. Mae 
cyfeiriad gwastadol at y B&bell fCr Demi, lie preswylfod y Goruch- 
af, at Seion, y mynydd sanetaidd, ac at Jerusalem ; at yr arch, y 
secinah, a'r drugareddfa ; i osod allan y pethau, dan oruchwyliaeth 
y Testament Xewydd, a ragarwyddid trwy y pethau hyny. Ar- 
weiniai y maes hwnni i ormod meiihder, am hyny rhaid i ni yifc 
attal. 

Dybenwn y rhan yma am d&eongliad y prophwydoliaethau trwy 
osod ger bron y darllenydd y crynodeb a ganlyn : 

Er fod y prophwydi yn fynych yn defnyddio ymadroddion mewn 
ystyr ffugyrcl, eto niddylid rhoddi heibio ystyr naturiol a llythyrenoi 
yr ymadrodd, oni bydd angenrheidrwydd. Ymddengys y cyfry w 
angenrheidrwydd pan y byddo yr ystyr gwreiddiol yn anmhriodol 
neu anghymwys i'r mater, neu i amgylchiadau y testyn, neu pan y 
byddo yn wrthwyneb i Ysgrythyrau eraill. 

Wrth gyffelybiaethau wedi eu benthycio oddiwrth y byd natur- 
iol, y deallir yn ami yn y prophwydi, ryw beth cyferbyniol a chy- 
ffelyb yn y byd gwladol. Fel hyn, wrth yr haul, y lleuad, a'r ser, 
y dynodir breninoedd, Uywiawdwyr, a dynion mewn awclurdod 
mawr. Cynnydd eu Uewyrch, a ddynoda gynydd llwyddiant ; 
eu bod yn tywyllu, yn machlud, neu yn syrthio, a arwydda fod y 
gwrthddrychau cyferbyniol yn cyfarfod a dadymchweliad ; neu a 



MB SEONGXIAI* 

diflaniad llwyr. Dynoda daeargrynfau, ae ysgwyd y nefoedd aV 
ddaear, derfy&g a dymcbweliad mewn teyrnasoedd ; a dechreuad 
neu ddiwedd y byd y a ddynoda gyfodiad neu ddinystriad teyrnas- 
oedd. 

Cedrwydd Libanus, derw Basan, fFawydd, a eboedydd cryfion 
eraill, a ddynodant freninoedd, tywysogion, pendefigion, a gwyr o'r 
■arddas ucbaf ; drain a mieri, y werin lygredig a'r bobl iselaf. 

Yr un modd y mae mynyddoedd mawrion a bryniau ucbel, yii 
dynodi teyrnasoedd, gwladwriaetbau, a dinasoedd ; tyran ac amddi- 
fFynfeydd, noddwyr ac amddiffynwyr ; llongau Tarsus, masnacb- 
wyr; mereb rbyw ddinasydyw el bamgylcboedd, neu ryw ddinas- 
lai. Dinasoedd, beb erioed eu darostwng, a elwir yn forwynion. 

Gosodir breninoedd a breniniaetbau allan hefyd gan y pro- 
pbwydi, trwy eu lhimanau, neueubanerau ; megys, Cyrus a'r Rhuf- 
einiaid, trwy eryr ; brenin Macedon, neu Alexander, tvwyfweh gafr ;. 
a brenin Persia, trwy kwrdd ; y cyfryw oedd arluuiau eu banera^. 
Bentbyciai y prophwydi rai o'u harddiilliau oddiwrtn arwydd- 
luniau (hieroglyphics) yr nynafiaid ; megys seren, am dduw neu 
wron ; corn, am nerth ac awdurdod ;: gwialen, am freniniaetb. 

Kid oes i ni, mewn propbwydoliaethau mwy nag mewn dam- 
megioD, ddysgwyl ystyr neilldiiol i bob gair neu gyiTelybiaeth : 
rhaid ydyw ymofyn am brif amean a rhediad y brophwydoliaeth/ 
beb geisio manylu yn ormodol a rbodresgar ar yr ymadroddion 
ffugyrol, y bydd y propbwyd yn givisgo eu dull-iaith a hwy. 

Mae pbiol o ddiod feddwol yn fynych yn arwyddo digofaint 
Buw ; ac eueitniau y cyfryw pbiol yn arwyddo effeithiau ei iidiawg- 
?wydd. 

Fel y mae cyfammod Duw a'i bobl yn eael ei arddangos ar wedd 
priodas, felly y mae tori y cyfammod bwnw, yn enwedig trwy 
eilunaddoliaetb yn cael ei osod allan fel godineb apbuteindra. Mae 
y gair dyeithr yn mron yn wastad yn golygu rbyw betb cysylltiedig 
ag eilunaddoliaetb. 

Dywedir fod personau a cbenedloedd yn fjmych yn yr Ysgrj-tb- 
yrau yn pertbyn i'r rbai y byddont gyffelyb iddynt mewn bywyd 
ac ymarweddiad. Hefyd, desgrifir dynion wrth anifeiliaid, i'r rbai 
y bydd ynddynt ansoddau cyffelyb. Fe saif rbif pennodol, megys 
tri, pedwar, saitb, (fee, weitbiau am rif anmbennodol, ac, yn ami, 
am luaws mawr. 

Wrtb gyfnf amser, mae diwruod yn iaitb y prophwydi yn fyn- 
jeb yn arwyddo blwyddyn, a pbetbau dyfodol i osod allan eu sicr- 



FROPHWYDOLIAETHAtJ. 189 

wydd, yn cael eu traethu fel yn bresennol, neu wedi myned heibio. 

Pan y lleferir am y dydd olaf neu y dyddiau diweddaf, golygant 
yn wastad ddyddiau y Messiah, neu oruchwyliaeth yr efengyl. 
Arwydda y dydd hwnw, yn gyffredin, yr un peth, ac yn wastad adeg 
gryn bell. 

Pan yr enwir lleoedd yn gorwedd i'rgogledd, i'r de, i'r dwyrain, 
neu i'r go rile win, rhaid deall mai yn eu sefyllfa tuag at Judea, neu 
Jerusalem, y lleferir felly, oddyeithr fod amgylchiad y lie yn dynodi 
yn wahanol. 

"Wrth y gair daear, neu y gair -a gy-ueitkir felly, y golyga y pro- 
phwydi yn fynych, gwiad Judea, ac weithiau, medd Syr Isaac 
JSTewton, gyfandir mawr Asia ac Affrica, i'r hwn yr oedd iddynt 
ddyfodfa ar dir. "Wrth ynysoedd y mor, ar y Haw arall, y deallant 
y gwledydd yr aent iddynt dros for, yn neillduol Ewrop, ac yn 
debygol, ynysoedd a thueddiadau Mor y Canoldir. 

Cj'fansoddwyd y rban fwyaf o ysgrifeniadau y prophwydi mewn 
barddoniaeth, ac er mai cyfieitbad o honynt sydd genym ni, mae 
llawer o briod-ddulliau barddonol yr ysgrif gwreiddiol yn aros 
ynddynt. 

IV. Mae llawer iawn o ysgrifenu wedi [bod, ac yn bod eto, ar 
ystyr ddeublyg propliwydoliaetbau. Honir gan rai gwyr enwog a 
dysgedig, fod ystyr lythyrenol ac ysbrydol i lawer o honynt — ystyr 
wreiddiol a chymhwysiadol — gan eraill, cydradd mewn dysg a duw- 
ioldeb, gwrthwynebir hyn, gan honi fod y fath syniad yn peri am- 
heuaeth ac ansierwydd wrth ddeongli y prophwydi^ ac nad oes, ac 
na ddichon fod, ond un gwir ystyr i brophwydoliaeth, er i'r bro- 
phwydoliaeth fod "wedi ei gwisgo mewn ymadroddion wedi eu 
benthycio oddiwrth wrthddrychau hanesiol, y rhai a ddyry fath o. 
wedd ddeublyg arnynt, eto, mai un amcan ac un ystyr oedd iddynt 

Md oes neb o'r gwyr dysgedig y cyfeiriwn yma atynt, yn tybied 
Cod i brophwydoliaethau yr Ysgrythyr ddau ystyr gwrthwynebol, fel yr 
oedd i oraclau y paganiaid, ond fod iddynt ddau ystyr cydfynedol, y 
naill yn agos a'r Hall yn mhell, a phob mi oV ddau yn wir. Honir 
ganddynt fod yma brawf ychwanegol o ddwyfol darddiad y bro- 
phwydoliaeth gan yr anhawsder ychwanegol, neu yr anmhosibl- 
rwydd a fyddai i neb ragfynegi peth i droi allan yn wir mewn dau 
amgylchiad pell oddiwrth eu gilydd; y naill, er hyny, yn gysgod 
X)'r Hall, a chyflawniad un yn brawf ac yn wystl o gyflawniad y 
Hall. Yr ochr arall, honir fod yma ryddid yn cael ei gymeryd ar 
ysgrifeniadau y prophwydi, ag y dylidj ar bob cyfrif, ei ochel. 



190 DEONGLIAD 

Honir hefyd, fod amddiffynwyr cadarnaf yr ystyr ddeuBiyg; yn 
cyfarfod ag anbawsder anorfod i gymbwyso yr egwyddor, heb ddir- 
dynu ac ystumie* y bropbwydoiiaetb mewn modd tra annaturiol, 
lieblaw fod y syniad yn rhoddi gormod o acbles i fympwy direol, 
ac ysfa pencbwiban plant dynion uwchben oraclau Duw. 

Nid ydym ychwaitb yn ambeu nad yw rbai o r r gwyr a ddadleu- 
ant dros yr ystyr urtplyg a llythyrenol, wedi gwthio y syniad i ei- 
tbafion, trwy angbofio fod yr un ys-tyr ag oedd yn ngolwg yr ys* 
grifenydd ar y pryd, wedi ei wisgo mewn iaitb fenthyciol oddiwrtb 
y cysgodau neu ryw amgylcbiadau hanesiol. Fe ddaw hyn yn fwy 
amlwg fel yr awn rbagom. 

Fe ymddengys, pa fodd bynag, bwnt i bob dadl fod y pro- 
phwydi yn rbagfynegi petbau dyfodol yn ngoruehwyliaetb y 
yr efengyl, mewn ymadroddion pertbynol i oruchwyliaetb y 
ddeddf. Yr oedd hyn yn beth tra naturiol, gan fedyr ysgrifenwyr 
eu bunain, a'u darllenwyr befyd, wedi derbyn eu drycbfeddyliau r 
oddiwrtb y gwrthddryebau, a'r amgylcbiadau pertbynol i'r ddedd£ 
Ac wrtb ragfynegi pethan pertbynol i deyrnas Crist, dan orucbwyl- 
iaetb yr efengyl, yr oedd y gwrtbddrycbau, neu yr egwyddorion, a 
ragfynegid ganddynt, yn ymgymbell yn naturiol i'w meddyliau y 
yn y wedd, a'r wisg yr oedd egwyddorion cyfatebol yn ymddangos- 
yn y cysgod. — Mewn ffordd o esiampl, nid oes ambeuaeth nad y 
diafol, neu ei acbos, a feddylir wrtb y sarff, jn y^ addewM gyntaf, 
Gelwir ef yn sarff oddiwrtb yr amgylcbiad o fod y sarff wedi cael 
ei ddefnyddio i demtio ein rhieni cyntaf. Kid oedd dim yn fwy natur- 
iol, dan yr amgylebiad, na desgrifio gwaredigaetk ddyfodol dyn. 
trwy ysigo pen y sarff. Y meddwl noetb oedd, y cyfodai gwaredig- 
aetb i'r bil ddynol, trwy ddymebweliad awdurdod eu gelyn diafol, 
a dyrysiad ei amcanion; etoy mae yr y3tyr wedi ei wisgo mewn 
arwydd-luniau a gyfodai oddiar amgylcbiadau presennol. Felly yr 
un modd, y eawn fod ysgrifeniadau y propbwydi yn darlunio eg- 
wyddorion, a gwrtbddrychan, trwy ddulliau ymadrodd, wedi eu 
bentbycio oddwrtb amgylcbiadau, a pbetbau adnabyddus i'r Israel- 
iaid fel cenedl. 

Fe ddyry Hooker, fel rbeol i esbonio y propbwydoliaetbau, 
"Lley cydsaif ystyr llytbyrenol, yr ystyr pellaf oddiwrtb yr un 
llytbyrenol yw y gwaetbaf." Mae y rheol bon, tebygem, yn dda, 
hyd y mae yn cyrbaedd, ond y mae yn iby anmbenodol i fod o 
nemawr wasanaetb wrtb esbonio y propbwydi; gan y gellid ei 
gymbwyso, yn acblysurol, at y gau yn gystal ag at y gwir. Mae 



PROPHWYDOLIAETHAtT. 191 

y rheol a ddyry Vitringa, gan hyny, yn gyflawnach a diogelach. 
" y mae," meddai, " yn rheol ddiwyro, wrth esbonio ysgrifeniadau 
dynol neu ddwyfol, nad ydym, heb resymau digonol, i droi heibio 
yr ystyr penaf, priodol, a gramadegol, ag y mae gwir ystyr y 
geiriau a'r ymadroddion — amgylchiadau yr adeg, a'r weithred — ac 
achlysur, ac amcan, y geiriau a ddefnyddir gan y prophwyd, yn ei 
osod o flaen y darllenydd ; hyny yw, ni ddylid ei wneyd, ond pan 
y priodolir i bethau, elfenau anmriodol iddynt ; oblegid yna, y mae 
rheswm yn dysgu ni fyned yn mhellach ; ac i feddwl am ryw wrth- 
ddrych, y bydd cyfFelybrwydd ynddo." Yn gytunol a'r rheol hon, 
ni a welwn, am yr addewid yn Eden, fod rheswm yn dysgu i ni ei 
hesbonio, nid yn llythyrenol, ond yn arwyddocaol ; rhaid golygu nid 
ystyr y geiriau yn unig, ond hefyd amgylchiad yr adeg ac achlysur y 
geiriau. Nid oedd y geiriau a ddefnyddiwyd yma ond y plisgyn, yr 
hwn a roddid gan yr amgylchiad ; yr oedd y cnewyllyn o fewn. Yr 
un modd y mae dedwyddwch a gogoniant y byd a ddaw, yn cael eu 
darlunio trwy arwydd-luniau daearol a gweledig. Pan yr addawir yn 
nyddiau y Messiah i roddi i'r eglwys drallodedig, ogoniant yn lie 
lludw, olew llawenydd yn lie galar, gwisg moliant, ynlle ysbryd cys- 
tuddiedig — pwy yn ei synwyr a ddysgwyliai i Grist ddosbarthu olew 
a dillad ? Pan y mae Esaiah yn darogan dinystr Edom, fe ddy wed, 
" A'i hafonydd a droir yn byg, a'i llwch yn frwmstan, a'i daear yn 
byg llosgedig. Nis difoddir nos na dydd; ei mwg a ddring byth." 
Esa. xxxiv. 9, 10. A oes hanes o'r fath losgfeydd anniffoddadwy 
yn Idumea ? A'i nid rhagfynegi llwyr ddiffaethder y wlad hono, y 
mae y prophwyd, mewn ymadroddion a ymgymhellai i'w feddwl 
oddiwrth ddinystr Sodom a Gomorah ; gan edrych ar hwnw fel 
arwydd cysgodol o'r hyn a oddiweddai elynion Duw mewn amser 
dyfbdol? Ynfydrwydd a fyddai rhoddi ystyr noeth llythyrenol i'r 
Uyfrau a agorir yn y farn — i fynwes Abraham — pren y by wyd — cor- 
on cyfiawnder, a lluaws yn ychwaneg : fe fyddai hyny yn olygiad 
rhy anianol am y nefoedd, i'w llochi am fynyd. Onid gwisgo 
gwrthddrychau anweledig, yn ysbrydol a wneir, ag ymadroddion, 
a fenthycid oddiwrth amgylchiadau adnabyddus, i roddi iddynt 
hanfodiad mwy sylweddol yn y meddwl ? 

Yn gydunol a'r golygiadau hyn y cawn fod Jerusalem, y ddinas 
sanctaidd, He y preswyliai y Brenin Mawr, yn arwydd-lun o eg- 
lwys Dduw, neu o deyrnas y Messiah ; a mynydd Seion, o eisteddle 
ei awdurdod a'i freniniaeth. Mae preswylwyr Jerusalem yn cyn- 
nrychioli deiliaid y Messiah^ neu blant Duw, ac aelodau yr eglwys 



192 DEONGLIAD 

ddirgeledig ; mae gelynion Israel, megys Edom, Moab, a Babilon, 
yn dynodi gwrthwynebwyr y Messiah, y rhai y mae efe i fuddugol- 
iaethu arnynt. 

Cawn allwedd i esbonio lluaws mawr o brophwydoliaethau yn 
y dull a ddefnyddir gan yr apostolion, pan yn eyfeirio at ymad- 
roddion yr Hen Destament. Meddai yr apostol Iago, " Simeon a 
fynegodd pa wedd yr ymwelodd Duw ar y cyntaf, i gymeryd o'r 
cenedloedd bobl i'w en¥. Ac a hyn y cyttina geirian y prophwyd ; 
megys y mae yn ysgrifenedig, Ar ol hyn y dychwelaf, ac yr adeil- 
adaf drachefn dabernacl Dafydd, yr hon sydd wedi syrthio ; a'i 
rylehau ef a adeiladaf drachefn, ac a'i cyfodaf eilchwyl." Act. xv. 
14 — 16. Gwelwn yma mai " Adeiladu pabell Dafydd" ydyw dwyn 
y cenedloedd i mewn i eglwys Dduw. Mae y lluaws prophwydol- 
iaethau, ag sydd yn llefaru am Dafydd, fel brenin y bobl ddychwel- 
edig, mewn amser i ddyfod, i'w golygu yr un modd. ISfid Dafydd 
yn llythyrenol, ond Dafydd yn sylweddol ; o'r hwn nid oedd Da- 
fydd mab Jesse, ond cysgod. Am Eliacim y dywed y brophwydol- 
iaeth, " Rhoddaf hefyd, agoriad ty Dafydd ar ei ysgwydd ef." Esa. 
xxii. 22. Ond nid oedd hwnw, medd loan, ond cysgod or Sanct- 
aidd a'r Cywir, " Yr hwn sydd ganddo agoriad ty Dafydd." Dat. 
iii. 7. Edrycher hefyd, Salm cxxxii. 11, gydag Act. ii. 30, 31. Yn 
ol y dywed Pedr, wrth y breninoedd ag oedd yn ymosod yn erbyn 
y Messiah yn yr ail Salm, y mae i ni ddeall, Herod a Phontius Pilat, 
gyda'r cenedloedd a phobl Israel. Act. iv. 25 — 21. Wrth yr am- 
ddiffyniad, a'r llwyddiant sydd yn addawedig i Israel, y mae i ni 
ddeall iachawdwriaeth yr efengyl, yn ei chyflawnder diysbydd, i 
holl ddilynwyr Crist Cydmarer Esa. viii. 13, 14; a 1 Pedr ii. 8 ; 
Esa. xxv. 8, a Hosea xii. 14, a 1 Cor. xv. 50 — 57. 

Fe ddylai y sawl ag sydd yn dadleu dros y cyflawniad, i'r llyth* 
yrenau noeth, honi mai Dafydd Mab Jesse, ac nid neb arall, a ddaw 
eto i lywodraethu Israel. Os ydyw y gair Iuddew i sefyll am 
Iuddew, paham na chaiff Dafydd sefyll am Dafydd? Keu, os ar y 
Haw arall, y gosodir Grist am Ddafydd, paham na chaiff pobl Crist, 
sefyll am ddeiliaid Dafydd ? Ie, yn ol y dull llythyrenol hwn rhaid i 
blant Dafydd eto ei olynu ef ar yr orsedd ; canys pa beth a ddy- 
wed Jeremiah, " Megys na ellir cyfrif llu y nefoedd, ac na ellir mes- 
ur tywod y mor ; felly myfi a amlhaf had Dafydd fy ngwas, a'r 
Lefiaid, y thai sydd yn gweini i mi." Jer. xxiii. 22. I'r fath 
eithafion afresymol y'n harweinir, pan y cymerir y geiriau yn eu 
hystyr noeth, heb graffu ar eu cysylltiad a'u hamcan, Onid yw 



PROPHWYDOLIAETHAU. 193 

mor amlwg a'r haul, mai sicrhau yr eglwys, y mae y prophwyd yn 
y geiriau uchod, y byddai iddo Frenin tragywyddol, Pennaeth go- 
goneddus, i'w gwarchod, a'i hamddiffyn; a digonedd cyson o wein- 
idogion ffyddlawn a sanetaidd ? Gan y sicrheid hyn, o dan yr hen 
gyfammod, trwy olyniad cyson yn nheuluoedd Dafydd a Lefi, felly 
y mae y prophwyd yn gwisgo y fendith addawedig, mewn ymad- 
roddion perthynol i'r hen oruchwyliaeth. Hona rhai, y rhaid i ni 
ddysgwyl am y cwbl yn llythyrenol — dinas, gorsedd, y deiliaid 
Dafydd ; ac meddant, " hyd nes y daw Crist yn y cnawd, fel mab 
Dafydd, ac adeiladu Jerusalem drachefn, ac adferu iddi genedl Is- 
rael, fe fydd gorsedd Dafydd heb ei brenin, a breniDiaeth Dafydd 
heb ei Harglwydd." Ai nid gorseddfa Dafydd yr esgynodd Crist 
iddi eisoes? " Hwn a dderchafodd Duw yn Dywysog ac yn lach- 
awdwr." "Gwybydded holl dy Israel yn ddiogel," ebai Pedr, 
" ddarfod i Dduw wneuthur yn Arglwydd ac yn Grist, yr Iesu 
hwn, a groeshoeliasoch chwi." Act, ii. 86 ; a v. 31. Os derchaf- 
wyd Crist i fod yn Dyivysog, ac os ydyw ar orsedd, pa orsedd 
ydyw? Ai yr eiddo Dafydd, ai pwy ? Ac os nad gorseddfa Da- 
fydd, pa un arall ? Ni ch ly wsom erioed fod yr un arall wedi. ei 
haddaw iddo. Ar yr un egwyddor y gelwir loan Fedyddiwr yn 
Elias ; y gelwir y saint o bob cenedl yn Israeliaid, yn enwaediad, 
yn blant Abraham, ie, yn Iuddewon; y gelwid pobl Israel yn dyw^ 
ysogion Sodom, ac yn bobl Gomorah, ar gyfi'if eu brynti pechadur- 
us, a'u cosbedigaeth arswydus. 

"\Yrth ddj^benu ein sylwadau ar ddeongiiad y prophwydoliaeth- 
au, cyfeiriwn ein darllenwyr at eiriau nodedigyr apostol Pedr. "Ac 
y mae genym air sicrach y prophwydi; yr hwn da y gwnewch fod 
yn dal arno, megys ar ganwyll yn llewyrchu mewn lie tywyll, hyd 
oni wawrio y dydd, ac oni chodo y seren ddydd yn eich calonau 
chwi. Gan wybod hyn yn gyntaf, nad oes un brophwydoliaeth o'r 
Ysgrythyr o ddeongiiad priod. Canys nid trw3 r ewyllys dya y 
daeth gynt brophw3^doliaeth ; eithr dynion sanetaidd Duw a lefar- 
asant megys y cynhyrfwyd hw}^ gan yr Ysbryd Gian." 2 Pedr i. 
19 — 21. Dangosir yma 

laf. Bicysigrwydd prophwydoliaeih. "Yr hwn da y gwnewch 
fod yn dal arno — canwyll yn llewyrchu — hyd oni wawrio y dydd.'' 
Adn. 19. 

2il. Deongliad pvophwydoliacth. " 2s"id oes un brophwydoliaeth 
o'r Ysgrythyr o ddeongiiad priod." Adn. 20. 

3ydd. Tarddiad prophwydoliaetli. " Canys nid trwy ewyllys dyxi 



194 DEONGLIAD 

y daeth gynt brophwydoliaeth, eithr dynion sanctaidd Duw a lef- 
arasant megys y cynbyrfwyd hwy gan yr Ysbryd Glan." Adn. 21. 

Mae lie i farnu nad yw yr apostol yn yr adnodau hyn ddiui yn 
cyfeirio at ryw brophwydoliaeth neillduol o'r Ysgrythyr, gan gau 
allan rai eraill ; ond fod holl gorff prophwydoliaeth yr Ysgrythyr 
mewn golwg ganddo. Mae pwys a lie mawr prophwydoliaeth yn 
ngoruchwyliaeth gras Duw trwy oesoedd y byd, wedi bod eisoes 
dan ein sylw ; yr hyn y cyfeiriwn ato yn arbenig yn awr ydyw, 
deongliad prophwydoliaeth, dan y rheol a ddyry yr apostol i hyny. 
" Nid oes un brophwydoliaeth o ddeongliad priod" A'r rheswm a 
ddyry efe am hyny, " Canys — dynion sanctaidd a lefarasant, megys 
y cynhyrfwyd hwy gan yr Ysbryd Glan." 

Am ddeongliad priod prophwydoliaeth, y mae llawer o ysgrif- 
enu wedi bod, a llawer o wahanol syniadau wedi eu dadgan o bryd 
i bryd. Gan y Pabyddion fe ddefhyddir yr ymadrodd i honi nad 
y w yr Ysgrythyrau ddim i gael eu deongli gan bersonau neillduol, 
ond gan yr eglwys ; a hono yn ddiau fydd eglwys Kufain ! Gan 
eraill fe ddywedir, mai yr ystyr yw, nad eu syniadau priodol eu 
hunain a draethid gan y prophwydi, ond meddwl Duw. Buasem 
yn gweled perffaith gymhwysder yn yr eglurhad hwn,pe am dardd- 
iad yr Ysgrythyr y buasai y ddadl, ac nid am ddeongliad prophwyd- 
oliaeth. Ond yr hyn a ddywed yr apostol ydyw, nad deongliad 
priod sydd i brophwydoliaeth, am fod ei tharddiad yn ddwyfol. Yr 
ymresymiad, gan hyny, ydyw, Gan mai o Dduw y mae prophwyd- 
oliaeth, nid " deongliad priod" sydd iddi. 

Tybia eraill, mai dadgan a wna yr apostol yma fod i brophwyd- 
oliaethau yr Ysgrythyr yW?/ nag un ystyr, ac na ddylid eu cymhwyso 
at ryw un amgylchiad priodol. Pa faint bynag sydd o wir yn y 
syniad hwn, nid ydym yn gallu ymfoddloni ynddo fel y meddwl a 
fynai yr apostol ei draddodi. Eraill a ddywedant, mai gwarafun 
dyn i roddi ei ddeongliad ei him a wneir, heb ymofyn am feddwl yr 
Ysbryd Glan. Ond rhag i ni flino y darllenydd ag ychwaneg o 
feddyliau ar yr adnod, y mae yn ymddangos i ni mai syniad Esgob 
Ilorseley ydyw yr un nesaf i'w le ; o leiaf, hwnw sydd yn ym- 
ddangos felly i ni: sef, "Nid oes un brophwydoliaeth o'r Ysgrythyr 
o hunan-ddeongliad" "Am un brophwydoliaeth neillduol," meddai 
yr esgob, " y mae yn wir na all hi ei deongli ei hun, o herwydd 
h} T n ; am mai dosranau neillduol, pob rhan wrthi ei hunan, am ddy- 
gwyddiadau annibynol a gwahanol, ydyw daroganau y prophwydi; 
ond cyfundraeth reolaidd a chyfan ydynt, yn terfynu yn yr amcan 



PROPHWYDOLIAETHAU. 105 

lfiawr — sef, lledaeniad yr efengyl, a sefydliad teyrnas y Messiah. O'r 
gyfundraeth yma y mae pob prophwydoliaeth yn rhan, ac yn dwyn 
perthynas, mwy neu lai agos, ag amcan y cyfan. Annhebyg iawn, 
gan hyny, ydyw, y gellir darganfod gwir ystyr rhyw brophwydol- 
iaeth, yn unig oddiar graffu ar ymadroddion y brophwydoliaeth 
hono, wrthi ei hun." Ac yn ol barn y gwr hwn, nid yw corff y 
prophwydoliaeth.au, yn eu cyfanswm, ddiin i'w deongli wrthynt eu 
hunain ; ond wrth yr amgylchiadau, a ragfynegwyd, pan y daw yr 
amgylchiadau hyny i ben. 

Kid oes i ni ddeall fod yr esboniad uchod i'w gyrnhwyso at bro- 
phwydoliaeth o bob math. Dichon fod daroganau y prophwydi, 
weithiau, yn cael eu cyhoeddi mewn ffordd o rybudd, neu gysur, i 
bobl eu hoes eu hunain, gyda golwg ar amgylchiadau agos atynt, a 
pherthynol iddynt. Khoddid y daroganau hyn, gan mwyaf, mewn 
iaith eglur, a noeth ; hawdd i'r personau neu y genedl a olygid gan- 
ddynt ddeall eu hystyr, a chymeryd addysg. Ond nid am y cj'fryw 
rybuddion, neu ddaroganau, tybygid, y llefara yr apostol, ond am 
brophwydoliaeth yn ei hystyr fwyaf priodol ; sef dadganiad o fwr- 
iadau dirgel y Jehofa yn nghylch pethau a ddygwyddant mewn 
oesoedd dyfodol, ac a ddygid i ben yn ol trefn naturiol rhaglun- 
iaeth, ac mewn rhan yn dibynu ar ewyllys digymhell dyn. Tra- 
ddodid y eyfryw brophwydoliaethau yn raddol, ychydig yma, ac 
ychydig aew ; nid i gyd ar unwaith ; a hyny yn ami mewn iaith 
ffugyrol a thywyll. 

Fel hyn y rhoddwyd y prophwydoliaethau am Grist. Rhodd- 
wyd hwy yn raddol, ac mewn ymadroddion mwy eglur, a chydag 
amgylchiadau mwy manwl, fel yr oedd amser eu eyflawniad yn 
agosau. Ar y dechreu, yr oeddent yn dywyll iawn. ISTid oedd 
modd deoDgli yr un o honynt, wrthi ei hun. Yr oedd yn rhaid 
wrth oleuni amlygiadau dilynol i'w hegluro. Ac nid oedd modd 
chwaith deongli y cyfan o honynt gyda'u gilydd heb eglurhad y 
eyflawniad. Pe buasai y brophwydoliaeth o ddyn, buasai darogan- 
iad pob prophwyd yn gyflawn wrtho ei hunan ; a rhaid fuasai de- 
ongli pob un yn annibynol ar y Hall. Ond gan mai yr un Ysbryd 
Duw oedd yn amlygu ei feddwl i'r holl brophwydi, o oes i oes ; ac 
yn dosranu yr amlygiadau yn ol ei ddoethineb ei hunan ; i un yn 
awr, ac i arall wedi'n — i un yn llai, ac i arall yn fwy ; ni a welwn 
y priodoldeb sydd yn ymresymiad yr apostol. 

Gellir cymhwyso rheol ddeongliadol yr apostol at yr addewid, 
neu y brophwydoliaeth gyntaf, a gyhoeddwyd yn Eden, ar gwymp 



196 DEONGLIAD PROPHWYDOLIAETHAU. 

dyn. "Wrth y sarff y dywedodd yr Arglwydd Dduw, M Gelyniaeth 
hefyd a osodaf rhyngot ti a'r wraig, a rhwng dy had di a'i had 
hithau : efe a ysiga dy ben di, a thithau a ysigi ei sawdl ef." Gen. 
iii. 15, 

Bwriwn fod rhyw bagan neu estron yn clywed y brophwydol- 
iaeth hon, heb wybod dim am yr amgylchiad y llefarwyd hi ynddo, 
na chan bwy ; ond yn unig fod y cyfryw eiriau, rywbryd, wedi eu 
llefaru wrth sarff; a allai efe ddirnad neu ddyfalu eu gwir ystyr I 
Ka allai mewn un modd. Ond wedi iddo ddeall yr holl amgj^lch- 
iadau, fe ganfyddai fod mwy yn y geiriau na gwrthdarawiad seirff 
a dynion tuag at eu gilydd ; a mwy na phe dygwyddai i ryw ddyn 
rywbryd, osod ei droed ar ben y sarff, a'i ysigo, a thrwy hyny ar- 
cholli ei sawdl ei hun. Fe fyddai gwybod yr aingylchiadau cysyllt- 
iedig a'r brophwydoliaeth yn ddigon i'w argyhoeddi fod rhyw 
ddirgelion yn y geiriau ; fod yma fygythiad yn erbyn gelyn dyn, ac 
addewid i'r dyn ei hun ; eto, y mae yn aros mewn perffaith ddyrys- 
wch, o rah medru deongli gwir a llawn ystyr y brophwydoliaeth ; 
heb oleuni chwanegol prophwydoliaethau eraill ; ac, yn wir, heb 
gael hanes Iesu o jSTazareth, yn yr hwn yr oedd y geiriau i gael eu 
llawn gwbihad. 

Gellir cymhwyso yr un reol, fel y dengys Esgob Horseley, at 
brophwj'doliaethau eraill, megys, yr eiddo JS"oah am ei feibion. Kid 
oedd hon o ddeongliad priod, neu o hunan-ddeongliad, Kid oedd y 
prophwydi ond cynnifer o dafodau yn adrodd meddwl yr un Ys- 
bryd — cynnifer o ddwylaw, neu o binau ysgrifenu, i osod i lawr 
fwriadau un arall. Pob un yn adrodd, neu yn ysgrifenu ei ddos- 
barth ei hun. Yr oedd, hefyd, ddj'ben gan yr Arglwydd fod y bro- 
phwydoliaeth yn cael ei gwisgo a gradd o aneglurdeb, yn enwedig 
y cyfryw a ddaroganai amgylchiadau, yr oedd dynion i gymeryd 
rhan ynddynt. Kid yw yn briodol fod prophwydoliaeth raor eglur 
a hanes ; a dysgwylir iddi fod dan ryw gymaint o orchudd hyd nes 
y deonglir hi gan yv amgylchiad ei hun a ddaroganwyd ganddi. Y 
mae y brophwydoliaeth fel clo, yr hwn ni ellir ei agor heb allwedd. 
Ki fwriadwyd prophwydoliaeth mwy na chio i'w hagor ei hun. 
Rhoddir deongliad ami trwy oleuni chwanegol prophwydoliaethau 
eraill, a thrwy gyflawniad o honi. 



EHAN III. 



pROPHWYDOLIAETHAU HEB EU CYFLAW&I. 

Cyfyngwyd ein sylwadau liyd yma yn mron yn.llwyr i'r pro- 
phwydoliaethau hyny ag sydd wedi eu cyflawni — y rliai y mae am- 
gvlchiadau yr oesoedd a goruchwyliaethau Rhagluniaeth wedi egiuro 
eu hystyr a chadarnhau dwyfoldeb eu tarddiad. Yr ydym yn awr 
yn wynebu ar faes arall, sef y prophwydoliaethau sydd eto heb eu 
cyflawni, a'r rbai sydd, gan hyny, yn destynau cred a dysgwyliad, 
ffydd a gobaitb. 

Addefir, yn gyffredinol, fod yr amgylcbiadau sydd eto iV dys- 
gwyl, o'r pwys mwyaf i acbos y Cyfryngwr, ac i eglwys Dduw. 
Sicrheir i ni, yn yr Ysgrythyrau, fad yr Iuddewon eto i gael en dy- 
cbwelyd i ffydd Crist; fod teyrnasiad anghrist i derfynu; fod 
teyrnas Crist i ymeangu dros y byd ; fod llwyddiant mawr a chy- 
irredinol i fod ar wir grefydd ; fod teyrnasoedd y ddaear i fod yn 
eiddo ein Harglwydd ni a'i Grist ef; ac y rhwymir Satan, gelyn 
cyffredinol dynolryw, a gwrtbwynebwr ffyrnig breniniaetb y Mes- 
siah, dros fil o flynyddoedd. 

Wrth droi ein sylw at y prophwydoliactbau byn, yr ydym yn 
barod i gydnabod maint yr anturiaetb. Gwyddom ei fod yn faes 
anhawdd ei chwilio allan gydag un gradd o sicrwydd penderfynol. 
Mae y prophwydoliaethau eu bunain wedi eu dadgan mewn iaith 
allegawl a dyrys, ac yn cyfeirio at amgylcbiadau y rhai ni welsid 
o'r blaen ; fel nad yw ryfedd fod gwyr lawer, o ras a dysgeidiaeth 
mawr, yn atnrywio cymaint oddiwrtb eu gilydd pan y ceisiant eu 
b egiuro, a cban faint y dyryswch, yr amry wiaeth, a'r gwrth-syniad- 
au a geir yn eu mysg, nid rhyfedd fod llawer yn teimlo yn hwyr- 
frydig, os nad yn wrthwynebol, fr ymchwiliad, fel cais anfuddiol, 
os nad pecbadurus. Y mae yr eithafion gwylltion befyd yr aetb rbai 
iddynt — yr haeriadau cryfion a'r daroganau anghymedrol a wnaed 
ganddynt, wedi cryfbau hwyrfrydigrwydd rbaieraill; a pbe na 
buasai ystyriaethau eraill, a rhai tra pbwysig befyd, rhoddasem 



198 PKOPHWYDOLIAETHAC 

heibio yr ymchwiliad fel peth ofer a pheryglus; a theimlwn, wedi 
ymwrando a'r ddwy oehr, a phwyso gradd ar syniadau y ddwy 
blaid, mai maes ydyw prophwydoliaeth, yn enwedig prophwydol* 
iaeth heb ei chyflawni, ag sydd yn galw am lawer o ysbryd gos- 
tyngeiddrwydd, gwyliadwriaeth a gweddi, wrth ei cliwilio, rhag i'r 
ymchwiliad droi allan yn niwed yn fwy nag o les ; yn fagl, yn fwy 
nag o gymhorth. Ar yr un pryd, y mae yr ystyriaethau canlynol 
yn peri i ni annogaeth i ysgogi yn mlaen yn y drafodaeth ; sef 

1. Ar brophwydoliaeth heb ei chyflaumi y bu saint yr Hen Testa- 
ment fyw, ac o honi y derby nient eu prif gysur. Ar y prophwydol- 
iaethau am Grist i ddyfod y bu eu ffydd hwy yn ymborthi, am 
gannoedd o flynyddoedd. Trwy ragfynegiad am dano, y gwelodd 
Abraham ddydd Crist, ac y llawenycliodd. Dan gredu prophwyd- 
oliaeth y gwnaeth Noah arch i achub ei df, ac y rhoes Joseph or- 
chyinyn am ei esgyrn. Edrych yn mlaen, ar wrthddrych pro- 
phwydoliaeth, a barodd i Moses ddewis dirmyg Crist, a gwrthod 
trysorau yr Aipht ; a thrwy graffu ar brophwydoliaeth, y eafodd 
Jeremi a Daniel sicrhad a chysur am adferiad Israel o Babilon. Ni 
all, gan hyny fod edrych i mewn i'r hyn a amlygodd Duw, er mai 
trwy ddrych prophwydoliaeth yr amlygwyd ef, yn wrthwyneb i 
ewyllys Duw. Mae esiampl y saint genym — yr henuriaid y rhai 
trwy ffydd a gawsant air da : am y rhai y dywedir ddarfod iddynt 
fy w a marw mewn ffydd a gobaith ; ond heb dderbyn (cyflawniad) 
yr addewidion. Mae llawer o'n hysgogiadau crefyddol ninau hefyd, 
ar y rhai y daeth terfynau yr oesoedd, yn g3-3ylltiedig a'r darbwyll- 
iad a goleddwn am wiredd a chynnwysiad prophwydoliaethau, ag 
sydd eto heb eu cyflawni. Mae ein llafur a'n gweddiau, ar ran 
teyrnas Crist, yn llygadu arnynt. Yr ydyni yn cymuno oddiar 
gredu, nid yn unig fod ein Harglwydd wedi marw, ond y daw ef 
drachefn; mewn gair, mae yr adgyfodiad, a'r farn gyffredinol, yn 
rghyda'u canlyniadau mawrion, yn gorwedd i ni, hyd yn hyn, 
mewn prophwydoliaeth ; ac yn galw yn gyson a pharhaus, am ag- 
weddau ynom cyfatebol i bwysfawredd yr amgylchiadau hyny. 

2. Yr oedd anhawsderau i'r Iuddew dan yr Hen Destament i 
ddeall y prophwydoliaethau am Grist yn gyflawn ; eto, nid oedd 
hyny yn esgusodiad iddo os eu hes^euluso a wnai. Weithau, sonid 
am Grist ynFrenin mawr,ac ynDywysogenwog ; waith arall, tystid 
am dano, mai y "dirmygedig o enaid" ydoedd; un " fhaidd gan y 
genedl ;" " gwas llywodraethwyr." Sonid am dano, ar un pryd, fel 
Arglwydd Dafydd ; a pnryd arall fel mab Dafydd. Darlunid ef, 



HEB EU BTFAWNI. 199 

weitbau, yn "eistedd ar orseddfa Dafydd yn dragywydd" gelwid ef 
" Tad iragywyddoleb ;" eto, pryd arall, rbagfynegid y torid ef o dir 
y rhai byw ; y gwnai ei fedd gyda'r rhai anwir a chyda'r cyfoethog 
yn ei farwolaeth. Weitbau, darlunid ef fel Concwerwr mawr, an* 
orcbfygol, yn darostwng y bobl dano ; bryd arall y dywedir, " efe a 
ortbrymwyd ac efe a gystuddiwyd — o garchar ac o farn y cymerwyd 
ef, a pbwy a draetba ei oes ef." Ymadroddion digon dyryslyd a 
gwrtbwynebol, o ran ymddangosiad, i beri anbawsder i'w deall, byd 
nes y gwawriodd y dydd, ac y rhoddwyd eglurbad arnynt, trwy eu 
cyflawniad. Nid yw fod prophwydoliaetb, gan hyny, wedi eigwisgo 
ag ymadroddion dyrys a dirgelaidd, yn ddigon o esgusawd i ni, i 
bedio edrycb i mewn iddi. 

3. Annogir ni i edrych i mewn ir rhan yma o'r Bibl, gan yr Ysbryd 
Glan. " Dedwydd yw yr bwn sydd yn darllen, a'r rbai sydd yn 
gwrando geiriau y bropbwydoliaetb hon, ac yn cadw y petbau sydd 
ysgrifenedig ynddi : canys ymae yr araser yn agos." Dat. i. 3. A 
thrachefn, " Wele yr wyf yn dyfod ar frys ; gwyn ei fyd yr hwn 
sydd yn cadw geiriau propbwydoliaetb y llyfr bwn." Dat. xxii. *! . 
Am air sicracb y propbwydi y dywed Pedr, " yr bwn da y gwnewcli 
fod yn dal arno, megys ar ganwyll yn llewyrcbu mewn lie tywyll." 
2 Pedr i. 19. Os ydyw Ysbryd Duw ynte, yn galw arnom at y rban 
yma o'r Ysgrytbyr, ac yn cyboeddi benditb ar yneb a wnelo byny, 
ni ddj'lai yr ystyriaetb, am anhawsder yr ymcbwiliad, na'r perygl 
o fetbu, ac o gyfeiliorni, ein batal, rbag gwneyd cais ar eu deall a'u 
bystyried. 

Mae rbyw dymborau befyd, yn ngorucbwyliaetb rhagluniaeth, 
ag sy'n tueddu, yn fwy na'u gilydd, i gyfeirio meddyliau dynion at 
" y petbau sydd raid eu dyfod i ben ar fyrder." Tymborau felly 
ydyw y rbai o gyffro, a therfysg, ar wledydd : pan fydd cyfnewid- 
iadau dysymwtb, a cbwyldroadau mawrion, yn cymeryd lie, yn 
nbeyrnasoedd y byd bwn. Mewn adegau o'r fatb yma, gogwyddir 
meddyliau dynion yn fwy at ddaroganau y propbwydi, nag mewn 
amserau o seibiant a llonyddwcb. Parai ymosodiadau gwaedlyd y 
paganiaid yn ystod y tri cbanrif cyntaf, i eglwys Dduw ymofyn, 
g} T da gradd o bryder a biraetb, am ymwared a cbysur, o oraclau y 
propbwydi. berwydd byny, yr ydym yn cael fod y tadau, ag 
oeddent yn byw yn yr oesoedd byny, wedi cbwilio mwy i ysgrifen- 
iadau y propbwj^di, nag a wnaed ar ol hyny, dros y canrifoedd a 
ddilynodd sefydliad Cristionogaeth,byd wawr y Diwygiad Protestan- 
aidd. Yr oedd amgylcbiadau cyfyng ac isel dysgyblion Crist, yn oes- 



200 PROPHW^DOLlAETfiAtT 

oedd boreuaf Cristionogaeth, yn rhoddi bias hyfryd iddynt, ar yr 
ymadroddion hyny, a sicrhaent, fod amser mwy dewisol yn eubaros. 
Dysgwylient, gan byny, gyda gobaith cryf, fod dyfodiad en Har- 
glwydd yn agos, a bod dydd gwaredigaeth gerllaw. 

Ond wedi i'r amgylchiadau newid ; wedi cael buddugoliaetb ar 
baganiaeth, ac i Gristiongaeth gael ei sefydlu— wedi i Gristionogion 
gael bias ar wen y byd, a chael en derchafu i swyddau nchel, yn y 
wladwriaetb — yr oedd y eyfnewidiad mor fawr, ac mor ddymunol, 
ar ol birnos faith o erledigaeth, nes eu tueddu bwy i feddwl, fod yr 
amgylchiadau gogoneddus, a ragfynegwyd gan y prophwydi, eisoes 
wedi dyfod ; a'r milflwyddiant eisoes wedi gwawrio. Oddiar hyn 
collodd Oistionogion eu bias ar y brophwydoliaeth, a diflanodd yr 
olygfa ddyfodol, yn nhawch caddugol y mwyniant presenol. 

Ond gyda gwawr y Diwygiad adfywiodd yr awydd i edrych i 
mewn i ddirgelion prophwydoliaeth. Cafwyd allan mai yr un 
oedd yr awdurdod anghristaidd, yr yniosodai y Diwygwyr yn ei 
erbyn, a'r " Bwystfil," gan Daniel a loan. Buan iawn draehefn, y 
disgynodd yr oes ddilynol, i'r un difrawder, ag y buasai yr oesoedd 
tywyll o flaen y Diwygiad ynddo. Ond yn ystod y cyffroadau 
mawrion a'r rhyfeloedd gwaedlyd cartrefol yr ail ganrif ar bym- 
theg, adfywiodd yr efrydiaeth draehefn. Ac er dyddiau Joseph 
Mede, yr hwn yn y flwyddyn 1627, a gyhoeddodd lyfr ar y Dat- 
guddiad, yn gosod i lawr wyddorion cyson deongliad prophwydol- 
iaethau, y mae lluaws o awduron wedi dyfod i'r golwg a niferi 
mawr o gyhoeddiadau a thraethodau, ar wahanol gyniluniau, wedi 
dilyn eu gilydd, gyda chyflymdra rhyfeddol, ar y gangen hon o 
wybodaeth Ysgrythyrol. 

Cafodd yr ysbryd hwn ei adnewyddu mewn adeg ddiweddarach, 
sef, tuag amser y chwyldroad yn Ffraingc. Er y pryd hyny y mae 
mwy o ymofyn ac ymchwilio i ysgrifeniadau y prophwydi, nag a 
fu erioed o'r blaen, a geilir ychwanegu fod y dygwyddiadau diw- 
eddar a gymerasant le yn y flw^^ddyn hon, 18-48, yn y wlad hono 
yn nghyda'r cyffroadau rhyfeddol a ddilynodd, yn Itali, Germani, a 
Phrwsia, yn tueddu yn fawr yr un ffordd ; ac yn gwasanaethu i en- 
yn y dysgwyliad, nad yw yr amser ddiin yn mhell, pryd y " dyfetha 
yr Arglwydd yr Anwir hwnw, ag ysbryd ei enau, ac a'i dileaa d}'s- 
gleirdeb ei ddyfodiad." 2 Thes. iii. 8. 

Ycbydig iawn a fedr y craffaf o blant dynion ddyfalu, gydag 
un gradd o sicrwydd, yn nghylch amgylchiadau dyfodol. Gwydd- 
om, trwy brophwydoliaeth fod y cyfryw amgylchiadau i ddyfod, 



HEB EU CYFAWNI. 201 

vnd fe gadwodd y Tad yr amserau a'r prydiau, a'r dull a'r modd, yn 
ei feddiaat ei hun. Ar yr un pryd, nid hir, tybygem, a fyddwn, 
lieb weled gwiriad y daroganau am gwymp anghrist. Mae gwedd 
presenol pethau yn argoeli felly. Kid oes un wlad babaidd yn 
Ewrop nad oes cymylau duon o wg Rhagluniaeth yn gorwedd ami. 
Mae yr hen ddeddfau caethion yn dechren llacio — y Jesuitiaid yn 
gorfod ffoi — y llywyddion gormesol yn gorfod HiDiaru neu syrtbio; 
a'r werin drwyddi fel y mor yn terfysgu — ie, y pab wedi diangc yn 
Iladradaidd o'i wlad ei htm, ac yn ffoadur digartref mewn gwlad 
estronol; a'i lywodraeth dymhorol o leiaf, yn ol yr argoelion pres- 
enol, wedi cael archoll anfeddyginiaethol. Pwy na feddyliai fod 
" Babilon fawr wedi dyfod i gof ger bron Duw, i roddi iddi gwpan 
gwin digofaint ei lid ef?" 



PEKI\ T OD i. 

DAU FATH O YSGRIFENWYR AR Y PROPHWYDOLIAETHAU, SEF Y RHAI 

LLYTHYRENOL a'r RHAI ALLEGAWL EGWYDDORION Y MILFLWYDDIAID 

— Y PWYS A RODDIR YN Y TESTAMENT NEWYDD AR DDYFODIAD CRIST 

PRIF BWNC Y DDADL, SEF, Y BYDD TEYRNAS CRIST YN AMLWG, AC 

NAD YW ETO WEDI EI SEFYDLU AMSER YR AIL DDYFODIAD FYDD 

DECHREUAD Y MIL BLYNYDDOEDD — -Y BYDD Y SAINT YN CYDGYFEAN- 
OGI AG EF YN EI FRENINIAETH YR ADGYFODIAD CYNTAF Y FARN. 

Gellir rhann yr ysgrifenwyr ar y prophwydoliaethau i ddan 
brif dosbarth ; sef, yr esbonicyr llythyrenol a'r esbonwyr allegawl. Y 
rhai cyntaf a ddeonglant y prophwydi mewn ystyr lythyrenol, ond 
y rhai olaf mewn ystyr mwy ysbrydol. Wrth y desgrifiad hwn, 
nid oes i ni feddwl nad yw y deonglwyr llythyrenol yn golyg.u 
llawer o ymadroddion y prophwydi yn rhai ffugyrawl neu alleg- 
awl ; a'r deonglwyr allegawl, o'r ochr asall, yn golygu llawer 
ymadrodd a ddefnyddir, yn llythyrenol; eto, rhed eu syniadau yn 
benaf yn y llwybr gwrthwyneb. Kid oes i ni feddwl, ychwaith, fod 
ysgrifenwyr y naill ddosbarth na'r Hall yn cytuno a'u gilydd yn 
mhob peth ; i'r gwrthwyneb, y mae ysgrifenwyr pob dosbarth yn 
amrywio llawer iawn oddiwrth eu gilydd yn man ganghenau y 
gyfundrefn a goleddir, er cytuno ar ei phrif egwyddorion gwreidd* 
ioL 

"Wedi sefydlu ar yr ystyr llythyrenol fel prif egwyddor, wrth yr 
hon y dylid deongli y prophwydoliaethau, anhawdd a fyddai i'r 

14 



202 PROPHWYDOLlAETflAU 

dosbarth a'i raabwysiada beidio a bod yn Filflwyddiaid, neu Mjlen- 
ariaid, sef, y rhai a ddaliant y bydd Crist yn teyrnasu ar y ddaear 
am fil o flynyddoedd; nid trwy ei ysbryd a'i air, ond yn bersonol, 
fel Brenin yr Iuddewon. Rhaid addef fod llawer o'r rhai a gofleid- 
lasant y syniad hwn yn ddynion enwogmewn gras a defnyddioldeb, 
ac yn wyr uniawn en cred am brif egwyddorion athrawiaeth yr 
efengyl. Ac oddiar y syniad sydd ganddynt am ail ddyfodiad Crist, 
y cyfyd y ffurf a roddant ar luaws o brophwydoliaethau eraill. 
Gellir ediych, gan hyny, ar y pwnc hwn fel yr un sydd yn delwi neu 
yn ffurfio y gyfundrefn drwyddi ; felly hefyd y mae gyda y rhai sydd 
yn golygu mai nid trwy ei ras a'i Ysbryd y bydd Crist yn teyrnasu, 
ac na fydd ei ail-ddyfodiad ddim yn cymeryd lie hyd ar ol y mil 
blynyddoedd ; y mae y syniad hwn, yr un modd, yn rhoddi ffurf 
ar yr holl gyfundrefn ddeongliaethol. 

Ein hamcan presennol, gan hyny, a fydd gosod ger bron y dar- 
Uenydd, mor gywir, eglur, a chryno ag a allwn, syniadau y Mil- 
flwyddiaid, yn nghyda'r rhesyiirau sydd ger.ym am e& gwrthod. 

Gellir crynhoi y golygiadau MilflwyddoL mewn ycbtdig eiriaUj 
i ryw nifer o brif egwyddorion : 

Y BYDD AIL-DDYFODIAD CRIST r*R FARN, NID AR OL, OND O FLAEN T 
MIL BLYNYDDOEDD. 

Y dwg Efe ei holl Saint gydag Ef yn etj cyrff gogoneddus — Y 

KBAI MEIRW WEDI EU CYFODI, a'r RHAI BYW WEDI EU NEWID. 

Y TEYRNASA EFE GYDA HWY YN BERSONOL AR Y DDAEAR, DROS LWYTH- 
AU DYCHWELEDIG ISRAEL, A THRWYDDYNT HWY AR YR HOLL GENEDLOEDD 
AM FIL O FLYNYDDOEDD.* 

Yn ol barn y Milflwyddiaid yn mron oil, dyma yw teyrnas bri- 
odol Crist, o herwydd pa Un y gelwir ef "Brenin yr Iudddewon," a 
" Brenin Israel," yr hyn nid yw wedi bod, meddant, hyd yma, ac ni 
bydd ychwaith, hyd nes eistedd o hono, yn llythyrenol, ar orsedd- 
faingc ei dad Dafydd, a theyrnasu mewn gogoniant gweledig ar df 
Jacob. 

Yr ydym yn addef y gosodir pwys maw ' diad neu 

ymddangosiad Crist yn yr Ysgrythyrau, a'i fod yn cadw lie mawr 
yn nghrefydd pob dyn duwiol. Nid oes modd i ddarllenydd ystyr- 
iol y Beibl beidio craffu pa arbenigrwydd a roddir ynddo i'r ath- 
rawiaeth hon. Pan y rlwbuddir pecharluriaid diofal, neu broffes- 
wyr musgrell, dywedir, " Pa les£d i ddyn, os ennill efe yr holl fyd, 
a choili ei enaid ei hwn ? Can us Mob y dyn a ddaw yn n gogoniant 
* Gwel I>. Brown on the Second Advent, a*r Investigator, 



ilEB £U CYFLAWNI. "203 

£i Dad gyda yr angelion, ac yna y rliydd efe i bawb yn ol ei weitk- 
red." Mat. xvi. 26, 27. "Eiihr dydd yr Arylwydd a ddaw megys 
lleidry nos." 2 Pedr iii. 10. Pan y gelwir ar y saint i ymhelaethu 
mewn amynedd, gobaith, sancteiddrwydd, a nefoleidd-dra ys- 
bryd, defnyddir yr un cymhelliad. " Byddwch, gan hyny, ymar- 
faous, frodyr, hyd ddyfodiad yr Arglwydd." Iago v. 7. "Gwregys- 
wch lwynau eich meddwl, byddwch sobr, a gbbeithiwch yn ber- 
ffaith am y gras a ddygir i chwi yn nadguddiad lesu Grist." 1 Pedr 
i. 13. " Ac yr awr hem, blant bychain, arosweh ynddo ef, fel pan 
ymddangmo efc y b} T ddo hyder genym, ac na chy wilyddiom ger ei 
fron yn ei ddyfodiad*" 2 loan ii. 28. "Marehnatewch hydoni ddelwyf." 
Luc xix. 13. "A chwithau yn debyg i ddynion yn dysgwyl eu Har- 
glwydd." Luc xil 86. Rhoddir coron cyfiawnder"i bawb a garant 
«i ymddangosiad ef." 2 Tim. iv. 8. Mae ymarweddiad y saint yn y 
tiefoedd, "o'r lie hefyd y maent yn dysgwyl yr Iachawdwr," PhiL 
iiL 20. Troi oddiwrth eilunod i wasanaethu y bywibl a*r gwir 
Dduw, ac i ddysgwyl am ei Fab ef or nefoedd, sydd grynodeb o gr'ef- 
ydd y Thessaloniaid. 1 Thes. i. 10; "Dysgwyl eu Hnrglwydd" 
*ydd un o brif ragoriaetbau y saint. " Fel nad ydych yn ol mewn 
un dawn, yn dysgwyl am ddadguddiad ein Harglwydd lesu Grist* 
1 Cor. i. 7, 8. Yn nydd Crist y dywedir y bydd perffeithiad y saint 
yn gyflawn,— -" Y bydd i'r hwn a ddechreuedd yrioch waith da ei 
©rphen, kydddydd lesu Grist." Phil. i. 6. "A chadwer eich ysbryft 
oil, a'ch enaid, a'ch corff, yn ddiargyhoedd, yn nyfodiad ein Har- 
glwydd lesu Grist" 1 Thes. V. 23. 

Mae yr adnodau uchod, a llu yn ychwaneg a allesid eu cael, yn 
dangos y pwys a ddyry yr Ysbryd Glan ar ddyfodiad Crist, yr ar- 
benigrwydd nodedig sydd iddo, neu a ddylai fed iddo^ yn mhrofiad 
y Cristion. Gwelwn y dylai fod yn wastad ger bron i wrthweithio 
pob temtasiwn, ac i gymhell i bob dyledswydd. Rhaid addef, nad 
yw dyfodiad yr Arglwydd ddim yn cael cyffelyb arbenigrw} T dd ya 
ngweinidogaeth y dyddiau diweddaf hyn. Dylai fod dyfodiad per- 
sonol Crist i ogoneddu ei saint gydag ef ei hun, pryd y cyferfydd yr 
holl deuln, mewn perffaith burdeb a gc — 'ant, yn wrthddrych ar- 
benig ein gobaith ; heblaw y dysgwyliad a ddylai fod gan bob un 
am ddyfodiad Mab y dyn yn angau, sef yn ei farwolaeth ef ei hun 

Eto, nid yn nghylch y faith . aac ychwaith yn nghylch pwysig- 
ricydd dyfodiad Grist, yn ddadl Addefir a chredir y ffaith 

a'i phwysigrwydd gan y ddwy blaid. Ei ddyfodiad ydy w " go- 
baith gwynfydedig " eglwys Dduw. Mae ei ail-ddyfodiad yn ey£ 



204 PROPHWYDOLIAETHAtr 

erbynu yn ei bwysfawredd i'w ddyfodiad cyntaf. Dyfodiad y Mes- 
siah yn y cnawd oedd gwrthddrych dysgwyliad saint yr Hen Desta- 
ment. a dyfodiad jt un Crist mewn gogoniant ydyw g\?rthddrych 
%sgwjliad saint y Testament Newydd. Fel megys yr ymddangos- 
odd efe unwaiith yn niwedd y byd i ddileu pechod, ae i cTdwyn 
ymaith bechodan Ilawer, felly yr ymddengys efe yr ail waith, heb 
bech^d, i'r rkai sydd yn ei ddysgwyl, er iaehawdwriaeth. Derbynir 
gras yr ymddangosiad cyntaf trwy ffydd, ac edrychir am ogoniant 
yr ail mewn gobaitb ; ac felly rbwng y Groes a'r Goron, y caiff j 
credadyn ei boll iachawdwriaeth, a'i holl ddymuniad. Fel sylfaen 
ei ffydd, nid oes ganddo ond croes Crist, ae fel gwrthddrych ei obaitb 
Bid oes iddo ond gogoniant ei ail-ddyfodiad. 

Isi a welwn, gan hyny, yr addefir o bob tu, fod Mab y dyn f 
dyfod dracbefn yn bersonol, mewn gogoniant ysblenydd ; ac y 
dygir ei boll saint i gyfranogi o'i ogoniant; y eyfodir cyrff 
y rhai a fuasent feirw o bonynt, ac y newidir y rhai b}~w, ac 
felly b3 r ddant oil yn wastadol gyda yr Arglwydd; yn gweled ei 
ogoniant, ac yn etifeddu y deyrnas a barotowyd iddynter eyn seiliad 
y byd. ]N~id am im o'r pethau hyn y mae y ddadl, ond am amser 
ei ymddangosiad— -pa bd aa cyn y n>iln*wyddisnt ai ar ol hyny. 
Barnu yr ydyai ni mai ar ol y mil blynyddoedd, yn niwedd y byd, 
yr ymddengys efe, ac er yr ymddengys ar yr olwg gyntaf, yn both 
dibwys pa un o'r ddau amser y bydd dyfodiad em Harglwydd, eto, 
ni a g-awn yn mlaen fod y gwahaniaeth bycban fewn, tybygid, yn 
rhoddi gwedd cwbl wahanol ar yr boll gyfundiefn, ac yn dwyn i 
mewn egwyddorion gwabanol o egluro yr Ysgrythyrau. 

Rhoddwn yma grynodeb byr o olygiadau y Milflwyddiaid } T n 
nghylch ail-ddyfodiad Crist. 

I. ]S"AD YW TEYRNAS BRIOPOL CRIST ETO WEDI CAEL EI SEFYDLU. 

Honir gan y rhai a dlaliant y gyfundraeth hon, nid yn unig fod 
Crist yn frenin, a bod iddo deyrnas — yr hyn, yn wir, a broffesir gan 
bawb ; ond fod y deyrnas hon, sef teyrnas briodol Crist, i fod yn 
andwg, fel y gallai pob cnawd ei gweled, a bod y saint i lewyrchu 
ynddi, fel dysgleirdeb y ffurfafen. " Gallwn," meddai un o'u prif 
awdwyr, "osod allan wedd ddeublyg breniniaetb Crist, fel pe by ddai 
tywysog allan o'i wlad yn ymbarotoi yn egniol i honi ei hawl i'r or- 
sedd. Addefir ef yn frenin gan lawer o bleidwyr iddo, er nad ydyw 
wedi esgyn yr orsedd ; ar y rhai hyn y mae yn llywodraethu yn 
barod, ac yn en hamddiffyn, ond nid yw efe eto yn cael ei addef 
gan y cenedioedd ; ar y rhai y mae ganddo hawl i lywodraethu; a 



HEB EU CYFLAWNI. 205 

dysgwyl y mae am yr amser, pan y dywedir wrtho, fel Judah wrtk 
Dafydd, x Dychwel di a'th holl weision." 2 Sam. ix. 14. 

Yn y mold yma y daliant, nad yw Crist, eto wedi meddiannu y 
deyrnas; er fod ganddo hawl iddi; ac er fod iddo bleidwyr eisoes; 
ond ei fod fel Dafydd gynt, er ei eneinio yn frenin, yn alltud yn y 
wlad, ac heb esgyn i'r orsedd. Dywedir ganddynt drachefn, " Pan 
osodir teyrnas Crist i fyny yn y byd, hi a fydd yn gyfryw na all 
neb lai na gwybod mai yr Arglwydd yw y Lly wydd. Bydd ei ogon- 
iant yn amiwg yn ngolwg y venedloedd. Adde-fir yn wir fod Crist 
wedi ei ogoneddu-r-ei fod yn eistedd ar ddeheulaw Duw — fod y 
tywysogaetnau a'r awdurdodau, yn y nefolion leoedd, yn ddaros- 
tyngedig iddo — a'i fod yn teyrnasu fel Cyfryngwr, Eiriolwr, a 
Owaredwr, ei bobl ; eto, gwedir mai hon ydy w y freniniaeth neili- 
duol, a gynnwysir yn yr addewid i Grist a'i saint. Ceisiant brofi 
fod breniniaeth briodol Crist eto i ddyfod, ©ddiwrth y eyffelyb eir- 
iau a'r rliai hyn; " Yr liwn sydd yn gorchfygu y rhoddaf iddo eis- 
tedd gyda mi avfy ngorseddfainc, megys y gorchfygais innau, ac yr 
eisteddais gyda'm Tad ar ei orseddfaingc ef." Dat. iii. 21. Honant 
mai sefyllfa o ddysgwyliad ydyw ei sefyllfa bresenol — " O hyn allan 
yn dysgwyl hyd ©ni osoder ei elynion ef yn droed-faingc i'w draed 
ef." Jleb. x. IS. Ei fod yn awr yn eistedd ar orseddfaingc ei Dad, 
ac nid ar ei orseddfaingc ei hun: y bydd, pan ddelo efe i'w deyrnas, 
"i'r holl freninoedd ymgry mil iddo, ac i'r holi genedloedd ei wasan- 
aethu." Salm. lxxii. 11. Y bydd i " holl derfynau y ddaear gofio, 
a throi at yr Arglwydd, a holl dylwythau y cenedloedd addoli ger 
ei fron ef." Salm xxii. 27. Dy wedant mai sarhad ar Grist ydyw 
boni ei fod wedi eyrhaedd ei freniniaeth, pan y mae yn cael ei 
wadu a'i wrthod gan y rhanfwyaf o lawer o drigolion y byd: dy- 
wedant, mai Satan hyd yma ydyw tywysog y byd hwn— nad yw 
pob petk wedi ei ddarostwng i Grist, yr hyn, meddant, a raid fod 
|>an ddelo "Crist i'w freniniaeth ; nad yw y saint ychwaith, hyd yma, 
ond etifeddion ; ac nid meddianwyr y deyrnas. 

Wedi honi yn y modd yma, nad yw teyrnas briodol Crist, ddim 
eto wedi ei sefydlu, daliant, na ehymer hyny le, hyd ei ail-ddyfod- 
iad. Y pryd hyny meddant, y bydd diwedd ar yr oruchwyliaeth 
f>resennol, y dyry Crist y deyrnas sydd ganddo yn awr i fyny i 
Dduw a'r Tad; y darostyngir pob peth i'r Mab; yr adgyfodir cyrff 
y saint, ac y newidir y rhai byw, ac y teyrnasa ar y ddaear, am fil 
p flynyddoedd. Mai dyma y pryd y daw Crist i'w freniniaeth a 
;brofir fel hyn ; " Mab y dyn pan ddel yn ei ogoniant, a'r holl angel- 
ion sanctaidd g:y dag ef, yna yr eistedd efe ay orsedd ei o^oniant^" §, 



20 (H PROPHWYDOLIAETHAtr 

thrachefn, " Yna y dy wed y Brenin wrth y rhai ar ei ddeheulaw 
Deuwch chwi fendigedigion fy Nhad, etifeddwch y deyrnas, a baroto- 
wyd i chwi er cyn seiliad y byd." Honir y dylid eyfieitbu Heb. i. 
6, yn y modd yma, " Pan ddyco drachefn y cyntaf-anedig i'r byd y 
mae yn dywedyd,. Ae addoled holl angelion Duw ef." Dywedir 
"wrthym mai mewn addewid yr oedd y deyrnas o dan yr Hen Testa- 
ment, ac mai nid llywodraeth ysbrydol gras yn yr enaid a feddylir 
wrthi, gan fod hyny yn bod dan yr ben orach wyliaeth, ac er pan 
mae duwiolion ar y ddaear ; ond fod teyrnas Crist eto i ddyfod; ef 
bod yn gorwedd eto mewn addewid; bod yn rhaid i gyrff y saint 
gael en newid am rai ysbrydol, cyn y gallant fyned iV deyrnas ; 
gan y dywedir, "na ddigon eig a gwaed etifeddu teyrnas Dduw ;" a 
chan y bydd iddo roddi y deyrnas i fyny, na allwn feddwl mai gras 
yn yr enaid ydyw, gan y bydd hwnw yn parhau bytb, 

II. Lle yr ymddangosiad*. 

Wedi crybwylliad byr am yr amserjT honir y bydd i deyrnas 
Crist gael ei gosod i fyny, gosodwn ger bron y lle y dywedir y 
bydd ei hymddangosiad. " Am y Ile, n meddai yr awdwr a nodwyd 
eisoes, " nid oes un petrusder ynof i ddy weyd, mai ar y ddaear y 
bydd ; ac mai y rhan hyny o'r ddaear a elwir Palestina, neu y Tir 
Sanctaidd ; ac yn neillduol bro mynydd Seion, a fydd y llygedyn y 
dadguddir Crist, a r i saint adgyfodedig, yn fwyaf arbenig ynddo.'* 
Dangosir fod §ylw neillduol wedi bod gan Ddnw ar fynydd Scion 
er yr oesoedd boreuaf. Melefoisedec, cysgod neillduol o Grrist, oedd 
frenin cyntaf Salem ; mai ar fryn o fynydd Sron y bu Abraham ar 
fedr aberthu ei fab ; yr hwn trwy yr amgylchiad, a wnaed yn gys- 
god arbenig o farwolaeth ac adgyfodiad y Messiah — fod y ddinas a 
adeiladwyd ar y mynydd hwn, wedi bod, am amser maith, yn medd- 
iant y Jebusiaid; yn rhagarddangosiad o'r modd y mathrid y ddin- 
as sanctaidd gan y cenedloedd (Dan. xi. 2), hyd nes cj^flawner am- 
eer y cenedloedd ; ddarfod en henill oddiar y Jebusiaid gan Dafydd ; 
cysgod eto o arglwyddiaeth fuddugol Crist — ac mai dyma y fan y 
bu Solomon yn teyrnasu mewn heddwch a gogonianfc mawr, fef ar- 
ddangosiad o deyrnasiad Crist yno, dros fil o flynyddoedd, pan y 
bydd wedi eistedd ar orseddfa Dafydd ei dad. Dygir Esa. xxv. 
6 — 10, hefyd i brofi yr un honiad. " Ac Arglwydd y llnoedd a 
wna i'r boll bobloedd yn y mynydd hivn wledd o. basgedigion, <fcc. 
Efe a lwngc angau mewn buddugoliaeth, a'r Arglwydd Dduw a 
eych amaith ddagrau oddiar bob wyneb, ac efe a dyn ymaith warth- 
rudd ei bobl oddiar yr holl ddaear, canys yr Arglwydd a'i llefar- 
ggg, A'r dydd hwnw v dywedir, Wele dyma em Duw ni; go- 



HEB EU CYFLAWNI. 207 

beithiasom ynddo, ac efe a'i ceidw ; dyma yr Arglwydd ; gobeithias- 
om ynddo, gorfoleddwn a llawenychwn yn ei iachawdwriaeth ef. 
Canys Haw yr Arglwydd a orphwys yn y mynydd hwn." Pa gyf- 
lawniad cychwynol bynag a gawsai y geiriau hyn, meddant, ya 
adgyfodiad Crist, nid oes dadl, nad yn adgyfodiad y saint, ar ail- 
ddyfodiad Crist, y bydd yr ymadrodd hwn yn cael ei lawn gyf- 
lawni, " Angau a lyDgcwyd mewn buddugoliaeth;" ac mai dyna y 
pryd y bydd gwaredigon yr Arglwydd yn dychwelyd i Seion & 
chaniadau ac a llawenydd tragywyddol ar eu pen, pryd y goddi- 
weddant lawenydd a hyfrydwch, ac y bydd cystudd a galar wedi 
ffoi ymaith. Esa. xxxv. 10, fel ag i wirio yr hyn a ddywedwyd, ac 
" efe a sych ymaith ddagrau oddiar bob wyneb." 

I brofi yr un peth, dygir yn mlaen y brophwydoliaeth nodedig 
yn Zech. xiv. 4, 5 : F* A'i draed a safant y dydd hwnw ar fynydd yr 
Olewydd, yr hwn sydd ar gyfer Jerusalem, o du y dwyrain ; a 
mynydd yr Olewydd a hyllt ar draws ei haner tua'r dwyrain^a 
thua'r gorllewin, a bydd dyffryn mawr iawn : a haner y mynydd a 
symud tua'r gogledd, a'r haner arall tua'r dehau. A chwi a ffowch 
i ddynryn y mvnyddoedd; canys dyffryn y mynyddoedd a gyr- 
haedd hyd Azal ; ffowch fel y ffoisoch rhag y daeargryn yn nydd- 
iau Uzziah brenin Juda : a daw yr Arglwydd fy ISTuw, a'r holl saint 
gyda thi." Beth meddir a all fod yn eglnrach na hyn ? ac yn en- 
wedig pan y dywedir yn mlaen, " A'r Arglwydd a fydd yn /renin 
ar yr holl ddaear," adu. 9. Cesglir yr un peth oddiar Dan. vii. 27. 
"A'r freniniaeth a'r llywodraeth, a mawredd y freniniaeth dan yr 
holl nefoedd, a roddir i bobl saint y Goruchaf." Digon, meddant, i 
brofi mai ar y ddaear y sefydlir y deyrnas, a pha le ar y ddaear 
ond yn "ninas y Brenin mawr." 

III. Cyfranogiad y Saint yn mrendjiaeth Crist. 

Y trydydd peth arbenig yn y gyfundraeth hon, ydyw, cyfranog- 
iad y saint yn ngogoniant breniniaeth Crist. Dywedir i ni gan y 
Milflwyddiaid, y bydd yr holl saint, o Adda, hyd yr ail-ddyfodiad 
gyda'u gilydd yn mwynhau y fraint o deyrnasu gyda Christ : — y 
bydd y meirw o honynt yn cael eu hadgyfodi mewn cyrff ysbrydol 
a gogoneddus, a'r rhai byw yn cael eu newid ; ac oil yn cyfranogi 
o ogoniant y brenin, dros fil o flynyddoedd. Honir, hefyd, y bydd 
gogoniant y saint a fydd wedi bod, ac yn bod y pryd hyny ar y 
ddaear, yn wahanol i ogoniant y rhan hyny o Israel a waredir ya 
y cnawd; ac yn wahanol hefyd i sefyllfa ysbrydol y cenedk 
oedd cadwedig erail! § fydd yn y cnawd ar y pryd. I brofi 



208 PROPHWYDOLIAETHAU 

hyn dygir Dat. xx. 4. "Ami a welais orseddfeingciau, a hwy a 
eisteddasant arnynt, a barn a roed iddynt hwy, ac mi a welais en- 
eidiau y rhai y torwyd eu penau am dystiolaeth Iesu, ac am air 
Duw, a'r rhai ni addolasant y bwystfil, na'i ddelw ef, ac ni dder- 
byniasant ei nod ef ar eu talcenau, neu ar eu dwylaw, a hwy a fu- 
ant fyw, ac a deyrnasasant gyda Christ fil o flynyddoedd. Eithr y 
lleill o'r meirw ni fuant fyw drachefn, nes cyflawni y mil blynydd- 
oedd. Dyma yr adgyfodiad cyntaf. Gwynfydedig a sanctaidd y w 
yr hwn sydd a rhan iddo yn yr adgyfodiad cyntaf, y rhai hyn nid 
oes i'r ail farwolaeth awdurdod arnynt, eithr hwy a fyddant offeir- 
iaid i Dduw ac i Grist, ac a deyrnasant gydag ef fil o flynyddoedd.'* 
Nid yw y Milflwyddiaid yn cytuno oil a'u gilydd am y rhai a fydd 
yn teyrnasu gyda Christ. Myn rhai mai yr Iuddewon yn unig a 
fydd — eraill, mai y merthyron yn unig, y rhai tybygid a nodir gan 
yr ymadrodd, y rhai y torwyd eu penau am dystiolaeth Iesu, ac am 
air Duw ; ac eraill, mai y nifer hyny o'r saint a fydd yn fyw ar 
ddechreuad y mil blynyddoedd, gan gau allan yr holl saint a fuas- 
ent feirw cyn y cyfnod hwnw. 

Dygir ganddynt adnodau o'r fath a ganlyn i brofi y bydd y saint, 
ryw nifer o leiaf o honynt, yn teyrnasu gyda Christ mewn cyrff ys- 
brydol a nefol : " Dy lygaid a welant y brenin yn ei degwch ; gwel- 
anty tirpell" Esa. xxxiii. 17. "Mi a roddaf i ti farchogaeth ar 
uchelfeydd y ddaear, ac a'th borthaf ag etifeddiaeth Jacob dy dad." 
Esa. lviii. 14. " Gwyn eu byd y rhai addfwyD, canys hwy a etifeddant 
y ddaear." Mat. v. 5. Dygir y pummed gorchymyn yn mlaen i brofi 
hyn, neu yn hytrach yr addewid gysylltiedig ag ef — " fel y byddych 
Mr hoedlog ar y ddaear ;" ac yn enwedig, gan fod yr addewid hon 
yn cael ei hadnewyddu gan Paul yn y Testament Kewydd, lie y 
dywed yn bennodoiyH y byddo dda i ti ; yr hyn, meddant, sydd wir 
am bob un o'r saint, hyd ail-ddyfodiad Crist ar ddechreuad y mil 
blynyddoedd. Dygir yn mlaen i'r un dyben y rhanau canlynol: 
" Dy feibion a fyddant yn lie dy dadau, y rhai a wnei yn dywysog- 
ion yn yr holl dir." Salm xlv. 16. " Ac a'n gwnaethost ni i'n Duw 
ni, yn freninoedd ac yn offeiriaid : a ni a deyrnaswn ar y ddaear." 
Dat. v. 10. "Yna y llewyrcha y rhai cyfiawn fel yr haul yn 
nheyrnas eu Tad." Mat. xiii. 43. 

IY. Yr adgyfodiad cyntaf. 

Gall y darllenydd gasglu oddiwrth yr hyn a ddywedwyd eisoes 
na fydd adgyfodiad y saint ddim yn cymeryd He yn yr un amser ag 
adgyfodiad y rhai drygionus ; y cymer adgyfodiad y saint le, yn ol 



HEB EU CYFLAWNI. 209 

syniadau y Milfl wyddiaid, ar ddecbreuad y mil blynyddoedd ; ond 
na adgyfodir yr angbyfiawnion hyd ar ol y tymbor bwnw: ac mai 
adgyfodiad y saint ydyw yr adgyfodiad cyntaf. Gwneir cais ar brofi 
byn trwy ddwyn 1 Cor. xv. 22, 23, yn mlaen. " Oblegid megys yn 
Adda y mae pawb yn meirw, felly hefyd yn jSTghrist y bywbeir 
pawb. Eithr pob un yn ei drefn ei hun: y blaenffrwytb yw Crist; 
wedi byny, y rbai ydynt eiddo Crist, yn ei ddyfodiad ef. Yna y 
bydd y diwedd wedi (neu pan) y rboddo efe y deyrnas i Dduw a'r 
Tad," ac y dinystria efe y gelyn diweddaf Angau. Ynia, meddant, 
nid oes un crybwylliad am y rbai drygionus, ond am y rbai ydynt 
eiddo Crist ; a cban y bydd y diwedd, pan y rhoddo efe y deyrnas 
i fyny, gwelir yn eglur fod ei deyrnas ef yn gorwedd rbwng ei ail- 
ddyfodiad a'r diwedd; prawf eglur befyd, meddant, fod ei ddyfod- 
iad yn cymeryd lie cyn y mil blynyddoedd, sef eyn yr adeg y bydd 
yn teyrnasu ar y ddaear. Yn 1 Tbes. iv. 13 — IT befyd, meddant, 
nid oes un gair o son am adgyfodiad neb, ar lef yr archangel, ond y 
rbai afyddo yn JSTghrist. Dracbefn, bonir fod yr Ysgrytbyrau yn 
dynodi adgyfodiad y saint wrtbo ei bun, sef, " adgyfodiad bywyd" 
— "adgyfodiad y rbai cyfiawn" — "adgyfodiad gwell." Ie, fod y 
fatb wabaniaetb yn cael ei roddi rbwng adgyfodiad y rbai cyriawn, 
a'r eiddo pawb arall, ag y dynodir bwy, " plant yr adgyfodiad ;" a'u 
bod yn blant Duw gan eu bod yn blant yr adgyfodiad. Lucxx. 36. 
Adgoffeir befyd fod yr Arglwydd Iesu, dair gwaitb drosodd, yn 
sicrbau am y credadyn, " M} 7 fi a'i hadgyfodaf ef yn y dydd diw- 
eddaf." loan vi. 39 — 44. Dadgenir yma mai braint neillduol y 
credinwyr yw yr adgyfodiad ; yr byn ni allai fod, pe na cb ? ai ond 
yr un petb a'r annuwiolion. At yr adgyfodiad bwn yr ymestynai 
yr apostol Paul, " Os mewn un modd y gallwn gyrhaeddyd adgy- 
fodiad y meirw." Haera rbai fod y gair a gyfieitbir yma adgyfod- 
iad, yn dynodi adgyfodiad bynod a neillduol, gan nad yw y gair yr 
un ag a ddefnyddir ar brydiau eraill ; nid anastasis, ond axanastasis 
a ddefnyddir, fel pe dynodid adgyfodiad rhai o blitb rbai eraill o'r 
meirw. Dygir yn mlaen yr addewid a roddwyd i Daniel, y byddai 
iddo sefyll yn ei ran yn niwedd y dyddiau, sef yn niwedd y cyfuod o 
1335 o flynyddoedd, pryd y tybir y bydd y Mililwyddiant yn de- 
cbreu, i brofi y codid ef o'r bedd, i sefyll yn ei ran yn nbeyinasiad 
Crist ar y ddaear; a'r addewid i Israel, " Wele fi yn agoryd eicb 
beddau fy mbobl — &_dygaf chwi i dir Israel" Ezec. xxxvii. 12 — 14. 
Wele, meddant, yr amser yn cael ei nodi pan yr agorir eu beddau, 
gef yr un amser ag y dygir hwy i dir Israel, a byny, fel y cytuna 



210 PRGPHWYDOLIAETHAU 

pawb, ar ddechreuad y mil blynyddoedd. Dygir Esa. xxvi. 14, i 
brofi yr un peth: "Meirw ydynt (sef y drygionus), ni byddaat fyw • 
ymadawant, ni chyfodant f a thrachefn, am y cyfiawn y dy wedir 
yn adnod 19, "Dy feirw a fyddant byw, fel fy nghorff i yr adgy- 
fodant. DefFrowch a chenwch breswylwyr y llwch ; canys dy wlith 
sydd fel gwlith llysiau, a'r ddaear a fwrw ei meirw allan." Pan y 
dywedir yma am y rhai drygionus, " Ni byddant fyw," yr ystyr yw, 
ni adgyfodir hwy yn moreu y dydd mawr a gogoneddus hwnw, yr 
hwn sydd gyda'r Arglwydd fel mil o flynyddoedd. Cymer hyny 
le, nid yn moreu y dydd hwnw, ond yn ei ddiwedd. Yn gyson £ 
hyn y dygir geirian y Salmydd, " Fel defaid y gosodir hwynt yn 
uffern, an gen a ymborth arnynt ; a'r rhai cyfiawn a lywodraetha ar- 
nynt y boreu" Salm xxxix. 14. Yn olaf, ac yn benaf, efallai, y 
dygir yr 20fed o'r Datuddiad i brofi y pwngc hwn. Haerant fod y 
^eiriau "Dyma yr adgyfodiad cyntaf," yn benderfyniad ar y ddadl. 
A pha betb bynag a ellir ei honi am ystyr allegawl rhai ymadrodd- 
ion yn y He, na all fod yr un alleg yn y geiriau hyn, ond eu bod yn 
allwedd i ystyr yr ymadroddion allegawl eraill. 

Y. Y Farn. 

Mae golygiadau y Milflwyddiaid yn gwahaniaethu cryn lawer 
oddiwrth y syniadau cyffredin sydd genym am y farn. Mae y gyf- 
undraeth yn wir, yn arwain yn angenrheidiol i hyny. "Dydd y 
farn." yn ol eu syniadau hwy, ydyw y mil blynyddoedd, y rhai 
sydd gyda Duw fel un dydd. Mai yn moreu y " dydd hwnw" y 
cyfodir cyrff y saint, fel y soniwyd, ac yn ei ddiwedd y cyfodir 
cyrff y rhai diygionns. Fe fydd y farn, yn ol eu tyb hwy, yn cyn- 
nwys pob goruchwyliaeth farnol, trwy haint, newyn, cleddyf, neu 
dan ; sef, "ing y cenedloedd," yn gystal a phob amddiffyn a fydd ar 
y saint, yn ystod teyrnasiad Crist ar y ddaear. Mewn amddiffyniad 
i'r syniad hwn, honir fod swydd Barnwr, yn ol yr ystyr Ysgrythyr- 
pi, yn cynnwys gwaith brenin yn llywodraethu ei ddeiliaid, yn gwar- 
edu ei bobl, ac yn dial ar ei elynion. Mai gwaith parhaol o eiddo 
Crist a fydd barnu yn eu mysg, neu ar, y cenedloedd, a brofir, 
meddant, gan yr Ysgrythyrau canlynol, a'u cyfFelyb : " Dod i'r 
brenin dy far?iedigaethau" " Efe a farn dy bobl mewn cyfiawn- 
der, a'th drueiniaid a barn" " Efe a farn drueiniaid y bobl, efe a 
achub feibion yr angenog, ac a ddryllia y gorthrymydd." Salm lxxii. 
1, 2, 4. "0 flaen yr Arglwydd, canys y mae yn dyfod i farnu y 
y ddaear, efe a farn a y byd a chyfiawnder, a'r bobloedd ag union. 
$eb." Salm xcvi. 13 ; a xcviii. 9. "Canys ti &femi y bobl yn un- 



HEB EU CYFLAWNI. 211 

iawn, ac a lywodraethi y cenedloedd ar y ddaear." Salm lxvii. 4. 
Profir nad y w goruchwyliaeth y farn ddim amgen na breniniaeth 
Crist, gan y bydd i'r saint gydgyfranogi ag ef ynddi. " Wele mae 
yr Arglwydd yn dyfod gyda myrddiwn o'i saint, i wneuthur bam 
yn erbyn pawb." Judas 14, 15. " I wneuthur amynt y farn ys- 
grifenedig ; yr ardderchawgrwydd hwn sydd i'w koll saint ef" Salm 
cxlix. 5 — 9 Gwelai Daniel yn y weledigaeth, fod barn yn cael ei 
roddiisaw^y Goruchaf. Dan. vii. 22. A thystia Paul, " y barna 
y saint y byd" Ymadroddion, a dybir, yn eynnwys, nid yn unig y 
derbyniant lywodraeth, ond y defnyddir hwy yn offerynau dial 
hefyd. I'r un dyben, dygir yn mlaen Dat. ii. 26. "Yr hwn sydd 
yn gorchfygu, ac yn cadw fy ngweithredoedd hyd y diwedd, mi a 
roddaf iddo awdurdod ar y cenedloedd (ac efe a'u bugeilia hwynt 
a gwialen haiarn, fel llestri pridd y dryllir hwynt), fel y derbyniais 
inau gan fy Nhad." 

Er maint ein parch i lawer o'r gwyr enw r og ag sydd yn dal y 
syniadau, y rhoisom grynodeb byr o honynt, ni allwn lai na meddwl 
fod yn y golygiadau hyn gryn lawer o anghywirdeb a gwyrni ; a'u 
bod yn arwain, trwy sefyll atynt yn dyn, i amryfuseddau eraill, Ra- 
wer mwy, a llawer mwy niweidiol. Ymddengys i ni fod gwyrni y 
golygiadau yn cyfodi oddiar sefyll yn ormodol at lythyren y bro- 
phwydoliaeth. Wedi sylwi ar yr eithafion afresymol y rhedai eraill 
iddynt, y rhai a honent fod ystyr gyfriniol a dtrgelaidd yn mron i 
bob brawddeg ; a chan awydd, efallai, i sefyll at reolau pennodol, a 
chaeth, o ddeongli, y mae y gwyr hyn, sef y Miflwyddiaid, w r edi 
rhedeg, yn ol ein tyb ni, i eithafion pell, yr ochr arall. D} T sgwyliwn 
y gwel y darllenydd hyn fel yr awn yn mlaen. Rhaid y bydd eia 
sylwadau yn fyrion, gan nad yw y terfynau a osodasom i ni eia 
hunain, ond cyfyng. 



PENNOP II. 

Syniadau y Milflwyddtaid yn anghyson a natur teyknas Grist. 

EDRYcniRar oruchwjdiaeth bresennol yr efengyl gan y Milflwydd- 
iaid, nid fel teyrnas nefoedd neu deyrnas Dduw, mewn ystyr briodol, 
ond fel goruchwyliaeth rhagbarotoawl i deyrnas briodol Crist. Neu, 
ynte, edrychant ami fel sefyllfa anweledig teyrnas nefoedd, a honant 
fod amser i'w hamlygu \ ddyfod ; pryd, meddant, y bydd pob cnawd 



212 PROPHWYDOLIAETHAtT 

yn gweled iachawdwriaeth Duw — pryd y bydd y cyfiawn yn Hew* 
yrchu fel yr haul yn nheyrnas eu Tad. Mat. xiii. 43. Addefant 
fod gau Grist hawl i'r deyrnas eisoes, a'i fod eisoes yn llywodraethu 
yn nghalonau ei bobl trwy ei Ysbryd, ac ar holl achosion y byd 
trwy ei ragluniaeth, oud daliant hefyd uiai nid dynia'ydyw teyrnas 
briodol Crist. Hefyd, na fydd neb yn ddeiliaid o deyrnas Crist, ond 
y rhai ag y mac Crist yn llywodraethu yn ysbrydoi arnynt trwy ei 
ras a'i Ysbryd; addefant dracliefn fod y sefyllfa gychwynol ac an- 
weledig hon, yn cael ei galw weithiau, yn deyrnas Dduw, neu 
deyrnas nefoedd, eto, ar yr un pryd, hwy fynant mai at amlygiady 
deyrnas, neu ei " ddyfodiad mewn nerth," (Marc ix. 1), y mae corff 
yr adnodau hyny yn cyfeirio, ag sydd yn son am deyrnas nefoedd. 
Honant y bydd goruchwyliaeth newydd yn cael ei sefydlu y pryd 
hyny ar y ddaear, cymhwys i ansawdd newydd, a gwedd newydd 
eglwys ac achos Crist, i'r hon nid y w yr un bresennol ond un gy- 
chwynol a rhagbarotoawl. Ea osodir y deyrnas briodol i fyny 
li3 T d ei ail-ddyfodiad, yr hyn, rneddant, a gymer le ar ddechreuad y 
mil blynyddoedd. Mae geudeb y syniadau hyn yn ymddangos i ni 
wrth } T styried: 

1. Ddarfod rhagfynegi y gosodid tej^rnas Crist i fyny yn ystod 
■parhad amherodraeth Rhufain. Yn ilyfr Daniel, pen. ii. 44, ni a 
gawn fod y prophwyd, wrth ddeongli ei fi-euddwyd i'r brenin, yn 
dadgan fel hjm, " Ac }*n nyd.diau y breninoedd hyn, y cyf}al Duw y 
nefoedd freniniaeth yr hon ni ddystry wir byth." Wrth "ddyddiau y 
breninoedd hyn" y mae i ni ddeall, yn ol cydsyniad cyffredinol esbon- 
wyr, yr ysbaid amser yr oedd y breniniaethau hyny yn parhau a bor- 
treiadid yn y ddelw a welodd ]S"ebucodonosor, yr olaf o ba rai oedd 
llywodraeth Rhufain. Gan fod y freniniaeth hono fel un o'r pedair 
"amherodraeth fawr," bellach, wedi hen ddiflanu, y mae yn rhaid fod 
y deyrnas neu y freniniaeth y dywedwyd a godai Duw y nefoedd yn 
y tymhor hwnw, wedi ei chodi er ys cannoedd o flynyddoedd ; neu, 
ynte, fod y brophwydoliaeth ei hnn wedi methu. Y mae y syniad fod 
teyrnas nefoedd, neu oruchw^liaeth yr efengyl, wedi ei chodi yn yr 
amser y dy wedir yn gyffredinol iddi gael ei chodi, yn gwbl gydsyniol 
a'r brophwydoliaeth hon. Yr oedd auilierodraeth Rhufain, yn nydd- 
sau Crist a'i apostolion yn ei rhwysg, a dyma y pryd, yn pi y deall- 
wn ni y brophwydoliaeth, y cododd Duw y nefoedd " freniniaeth yr 
hon ni ddystry wir b3^th." Gwir, mai b3~chan oedd ei dechreuad ; 
eto, nid dynol oedd ei tharddiad. Careg oedd hi, wedi ei thori o'r 
mynydd, ond fe'i torwyd nid a Haw. Bechan ydoedd yn ei chy- 



SEB EU C^FLAWNI. 21 $ 

ehwyniad, ond dwyfol yn ei tharddiad. Yn llygady brophwydoliaetk 
hi aeth yn fynydd mawr, ac a lanwodd yr holl ddaear" Yma y dar- 
lunir teyrnas Crist mewn dwy agwedd : yn ei chodiad, ac yn ei 
llwyddiant. Teyrnas y gareg yn ei chodiad eyntaf, a they rn as y 
mynydd yn ei llwyddiant mawr. Eto, nid yw ond nn deyrnas. 
M} 7 n y Milflwyddiaid mai anmhriodol ydyw ei galw yn ei hagwedd 
bresennol yn deyrnas : na f} T dd ffurf teyrnas ami hyd nes y gwawria 
y mil blynyddoedd, pryd, meddant, y bydd Crist yn teyrnasn gyda 
y saint ar y ddaear. Ond pa fodd, ynte, y dy wedir mai yn nyddiau 
y breninoedd hyn, sef yn amser y naill neu y Hall o'r pedair amher- 
odraeth, y cyfodai Duw y nefoedd freniniaeth ? Pa fodd y cydsaif 
y golygiad hwn a'r amser a nodwycl yn bennodol yn y brophwyd- 
oliaeth? 

Gwrthddadleuir fod teyrnas Crist wedi dechreu yn mhell cyn yf 
amser uchod, os wrth deyrnas Crist y deallir llywodraeth gras Duw 
ar y galon — fod y deyrnas bono eisoes mewn bod, ac wedi han- 
fodi yn oesoedd borenaf y byd. Mae hyn yn wir fod llywodr- 
aeth gras ar galon au dynion mor hen a gwir grefydd ; eto, rii elwir 
hyny yn deyrnas hyd nes y gosodwyd i fyny oruchwyliaeth yr 
efengyl ; nen, hyd nes yr esgynodd Crist ar ddeheulaw Duw. Y 
mae yn fFaitli cldiamheuol fod y Cyfryngwr yn gweithredu yn ei 
boil swyddau er achubiaeth ei bobl cyn ei ymgnawdoliad yn gystal 
ag wedi hyny. Yr oedd Ysbryd Duw gan saint yr Hen Destament 
— ^efe oedd yn eu cyfnewid, ac yn eu sancteiddio ; eto, dywedir 4 
M canys eto, nid oedd yr Ysbryd Glan wedi ei roddi, o herwydd na 
ogoneddasid }'r Iesu eto." loan vii. 39. Yn yr ystyr ni roddwyd 
yr Ysbryd hyd nes gogoneddu Crist, yn yr nn ystyr, nid oedd Crist 
eto yn teyrnasu. Ar gyfrif yr hyn a wnai y Meichiau y cyfranwyd 
ar y saint gynt fendithion iachawdwriaeth, nid ar gyfrif yr hyn a 
tcnaeth. Mewn rhagolygiad ar yr hyn a gyflawnai, ac mewn fTordd 
o ymddlried ynddo, am yr hyn a addawsai, yr oedd yr " henuriaid " 
yn cael eu derby n i fFafr Duw, ond nid felly yn awr. Y mae eu 
%ymmod wedi ei wneyd ; mae yr ymrwymiad wedi esgor ar y eyf- 
lawniad ; a'r gwaith a ragolygwyd wedi ei orphen. Dyma y pryd, 
gan hyny, mewn modd ffurfiol J gosodwyd Crist yn ei swyddau 
eyfryngol, a dyma y pryd y rhoddwyd yr Ysbryd. Rhoddwyd ef 
yn awr, ar seiliau, neu ar gyfrifon gwabanol i'r rhai gynt. Felly 
hefyd y mae Crist yn gweinyddu ei swyddau ar seiliau gwahanol » 
nid fel cynt, ar gyfrif ymrwymiad, ond ar gyfrif cyflawniad o'i waith. 
Cymerodd gweinyddiad ei swyddau ffurf arall, ar gyflawniad yr 



Sl4 



PROPHWYDOLIAETHAU 



ammod y dibynent arno. Rhoddwyd gwedd a ffurf newydd ar y 
dull y gweinyddai ei awdurdod, ei ddysgeidiaetb, a'i eiriolaeth. 
Esgynai bell&ch i'r orsedd, rboddid iddo yn awr bob awdurdod yn 
y nefoedd a'r ddaear, ac ymddangosai ger broa Duw fel Eiriolwr, 
gan gael i ni dragywyddol ryddhad. Anfonai yr Ysbryd bellach 
yn ei enw ei hun, a thywylltni ef mewn mesur helaethach Dag 
erioed o'r blaen. Yn yr ystyr crybwylledig fe fu amser ar gyfryng- 
dod Crist, pryd nad oedd yn teyrnasu ; ac fe ddaw amser eto, pryd 
y rhydd efe y deyrnas ifyny i Dduw a'r Tad, er fod ei awdurdod, at 
gyfrifon eraill, wedi eycbwyn er deehreuad amser yn mron, ac yr 
parhau yn mbell wedi amser ddarfod. 

Yr ydym yn barnu, gan hyny, fod yr Arglwydd Iesu yn e\ 
deyrnas eisoes — ei fod yn teyrnasu mewn ystyr briodol, er y pryd 
y dercbafodd i'r uchelder, ac yr eisteddodd ar ddeheulaw Duw. 
Kid Sad oedd ganddo ddeiliaid yn y byd cyn ei ddyfodiad yn y 
enawd, y rhai yr oedd yn llywodraethu yn eu calonau trwy ei rae 

Ysbryd, ac yn eu hamddiffyn trwy ei allu a'i ragluniaeth, ond 
nid oedd eto ffurf teyrnas ar ei acbos. Ni chymerai y ffurf bon 
hyd nes y gelwid ef i eistedd ar ddebeulaw Duw, wedi puro ein 
pecbodau trwyddo ef ei bun. Desgrifir teyrnas Crist yn yr Hen 
Destament bob amser fel un diyfodol. Yn nyddiau loan Fedydd- 
iwr cyboeddwyd "nesaodd teyrnas nefoedd." Darluniai Crist ei 
natur, ei deiliaid, a'i rbagorfreintiau yn gysylltiedig a gorucbwyl- 
iaeth gras yr efengyl — teyrnas ag oedd ar gael ei sefydlu ; yr 
oedd ei gwawr eisoes wedi tori; yr oedd dysgyblion neu wrandaw- 
wyr loan yn ymwtbio iddi; teyrnas yr annogai Mab Duw ei 
wrandawyr i'w cheisio yn gyntaf, ac i ymdrechu i fyned i mewn 
iddi. Nid ydym yn eanfod pa fodd y gellid cymbwyso y cyfryw 
ymadroddioh a'r rhai hyn at adeg, ac at ddeiliaid y mil blynydd- 
oedd, ac eto ni a gawn mai felly gwneir, fytb a hefyd, gan y Mil- 
flwyddiaid. 

Mae cryn raddau o gymysgedd a tbwyllni yn aros, pa betb a 
feddylir ganddynt wrtb deyrnas briodol Crist. Addefant weitbiau 
fod Crist yn frenin, mewii rhyvj ystyr, yn awr ; ond mewn ystyr 
briodol fod ei deyrnas eto i ddyfod. Gofynwn, Pa betb yw brenin- 
iaetb Crist? Ai nid llywodraetb gyfryngol ac acbubol Crist ydyw f 
Os byn ydyw, y mae yn rbaid ei bod eisoes mewn bod— rbaid fod y 
Brenin eisoes ar ei orsedd. Ac er y daw amser y bydd ei ddeiliaid 
yn Rawer lluosocacb, ac egwyddoric ~ i deyrnas yn llawer mwy 
eu grym a'u dylanwad, eto, yr un fydd y brenin ? a'r un fydd natur 



HEB EU CTFLAWNI. 215 

ei deyrnas; yr un fydd gwaith ei Ysbryd, ac eisteddle ei orsedd, 
hyd nes y byddo ei eglwys wedi ei pherffeithio. Fe ddadgan Crist 
am y tlodion yn yr ysbryd, a'r rhai a erlidir o achos cyfiawnder, 
mai eiddo y cyfry w rai yw teyrnas nefoedd. Os oes y fath rai a 
thlodion yn yr ysbryd, a rhai yn cael eu herlid o achos cyfiawnder, 
y mae yn rhaid fod teyrnas nefoedd yn bod, oblegid eu heiddo hwy 
ydyw. Ie, uieddai y Milflwyddiaid, eu heiddo hwy a fydd hi, pan 
y gwawria y mil blynyddoedd ; eu heiddo hwy ydyw^ medd Crist, 
Pa fodd, yn ol yr ystyr a roddant hwy ar y deyrnas, y eymerir hi 
oddiar yr Iuddewon, ac y rhoddir hi i eraill ? Pa fodd y bydd 
plant y deyrnas yn cael eu taflu i'r tywyllwch eithaf ? Ar y dyb- 
iaeth y bydd y bobl yn gyfiawn oil, pa fodd y bwrir hwy i'r tywyll- 
wch eithaf? 

Yn y bregeth ar ddydd y Pentecost, fe ddyry Pedr ar ddeall i'r 
Iuddewon fod Eneiniog Duw, sef Iesu o ^azareth^eisoes wedi ei 
dderchafu i'r orseddfainc ; ie, i orseddfa Dafydd ei dad. Yr oedd 
yr Iuddewon, y pryd hyny, fel y Milflwyddiaid yn awr, yn dj T sgwyl 
teyrnas weledig, a brenin gweledig ; wedi ei amgylchu & rhwysg a 
mawredd gweledig ; & gwrthodent yr Iesu, amnad oedd yn ateb i'w 
mympwy anianol ; " nid oedd iddo bryd fel y dymunent hwy ef." 
Ond y mae Pedr yn sicrhau iddynt, eu bod hwy, sef yr apostolion, 
yn dystion, mai hwn a dderehafodd Duw; a chyflaw T ni ynddo yr 
Ysgrythyr, yr hon a ddywedai, "Mai o ffrwyth ei lwynau ef ;" sef 
Dafydd, " o ran y cnawd, y cyfodai efe Grist i eistedd ar ei orseddfa 
ef." " Yr Iesu hwn," meddai'r apostol, " a gyfododd Duw i fyny. 
Am hyny, gwybydded holl d^ Israel yn ddiogel, ddarfod i Dduw 
wneuthur yn Arglwydd ac yn Grist yr Iesu hwn a groeshoeliasoch 
chwi." Act. ii. 30—86. Os oes ystyr i iaith, y mae yn rhaid fod 
yr apostol yma yn tystio wrth yr Iuddewon, fod yr addewid am 
frenin i eistedd ar orseddfa Dafydd, wedi ei chyflawni yn Nghrist. 
Eto, fe ddy wed a Milflwyddiaid, " Na eisteddodd ein Harglwydd 
ddim ar orseddfa Dafydd, yn ei ddyfodiad cyntaf, gan mai Herod 
oedd yn eistedd ami; am hyny, y mae'r addewil Loni Dafydd yn 
aros i gael ei ehyflawni yn ei ail-ddyfodiad." Os gofyn neb pa fodd 
y gfcllii \- m ;eyd fod Crist yn eistedd ar orseddfa Dafydd, pan y mai 
mewn gwirionedd yn eistedd ar ddeheulaw Duw? M a atebwni 
Fel yr oedd Dafydd gysgodol yn llywodraethu ar Israel gysgodol j 
y mac Crist, yr hwn sydd o had Dafydd o ran y cnawd, ac yn 
sylwedd iddo, yn llywodraethu ar Israel ysbryd >1 ic ar bob cnawd 
er eu mwyn hwy. Gorseddfa Dafydd ydyw, am lddi gael ei chys- 



216 PROPHWYD OLI AETH AtT 

godi gaii orseddfa Dafydd. Mynych iawn yn yr Ysgrythyrau y 
gelwir y sylwedd ar enw y cysgod. Felly y gelwir eglwys Dduw 
yn Jerusalem, a mynydd Seion,Gal. iv. 26; Esa. xxv. 6 ; a ph obi Dduw, 
o ba wlad neu genedl bynag, yn Israeliaid, ac yn enwaediaid, ac yn 
Iuddewon, Rhuf, ii. 28—29 ; Phil. iii. 3 ; loan i. 45. Mor briodol, 
gan hyny, ydyw galw gorsedd Crist yn orseddfa Dafydd, ag ydyw 
galw eglwys Dduw yn Jerusalem, neu bobl ysbrydol Duw yn Iudd- 
ewon. Ai mwy anmhriodol ydyw galw gorseddfa Crist yn orseddfa 
Dafydd, nag ydyw galw Crist ei hun yn Ddafydd? Hyn a wneir 
yn ol addefiad y Milfl wyddiaid eu hunain. Fel hyny y deonglant 
Hos. iv. 5 ; " Wedi hyny y dychwel meibion Israel, ac y ceisiant yr 
Arglwydd eu Duw a Dafydd eu brenin." A thrachefn, Jer. xxx. 9, 
" Eithr hwy a wasanaethant yr Arglwydd eu Duw a Dafydd eu 
brenin, yr hwn a godaf fi iddynt." Paham y gelwir y Blaenor Mes- 
siah yn Ddafydd ? Ai nid am fod Dafydd yn gysgod neillduol o 
Grist fel brenin? Ac os cysgod oedd gorseddfa neu freniniaeth 
Dafydd, o'r eiddo Crist, ni a ddysgwyliwn fod y sylwedd yn tra 
ragori ar y cysgod. Nid ydym yn gweled un cysondeb yn y golyg- 
iad fod Crist yn sylwedd Dafydd, ac yn olynwr llythyrenol iddo ar 
orsedd Israel. Y mae yn rhaid fod tra-ragoriaeth yn y sylwedd, 
mewn natur a gogoniant, ar y cysgod, yn gystal a rhyw gyffelyb- 
rwydd. M allai gorsedd ddaearol Dafydd fod yn gysgod o orsedd 
ddaearol Crist; ond yr oedd gorsedd ddaearol, a therfynol Dafydd, 
yn gysgod o freniniaeth ysbrydol a thragywyddol Crist. Nid ydym 
yn canfod na synWyr na chysonedd haeru fod unrhyw beth yn 
gysgod o beth arall cyffelyb iddo. Nid oedd Canaan ddim yn gysgod 
o Ganaan, ond o'r nefoedd ; felly yr oedd yr enwaediad yn y cnawd 
yn arwydd cysgodol o adnewyddiad yn yr ysbryd, a'r un modd yr 
oedd gorseddfa Dafydd ar y ddaear, yn gysgod o freniniaeth ar- 
dderchog a gogoneddus Crist ar ddeheulaw Duw. 

Mae y syniadau uchod yn derbyn cadarnhad chwanegol trwy 
eiriau y Sanctaidd a'r Cywir at angel eglwys Philadelphia. " Yr 
hwn sydd ganddo agoriad Dafydd ; yr hwn sydd yn agoryd ac nid 
yw neb yn cau ; ac yn cau, ac nid yw neb yn agoryd." Dat. iii. 7> 
Mae yn y geiriau hyn gyfeiriad amlwg at Esa. xxii. 22 ; lie y dy- 
wedir am Eliacim, " Ehoddaf hefyd agoriad t^ Dafydd ar ei ys- 
gwydd ef ; yna'r egyr efe,ac ni bydd a gauo, ac efe a gau, ac ni bydd 
a agoro." Wrth agoriad ty Daf}^dd, yn ddiddadl, y maei ni ddeall 
yr awdurdod freninol; yr hyn hefyd a sicrheir yn y geiriau, " Efe a 
egyr ac ni bydd a gauo, ac efe a gau ac ni bydd a agoro." Hona 



HEB EU CYFLAWNI. 21 7 

Crist, dan yr enw y Sanctaidd a'r Cywir, fod y brophwydoliaeth yn 
cael ei chwblhau ynddo ef. Dangosir hefyd, mai yn yr eglwys yr 
oedd yn gweinyddu yr awdurdod hwn, gan mai wrth angel yr eg- 
lwys y dywedai, " Wele gosodais o'th flaen ddrws agored, ac ni 
ddichon neb ei gau." Agoriad ty Dafydd, ynte, ydyw llywodraeth 
Crist yn ei eglwys, o'r hon nid oedd awdurdod Eliacim ond cysgod 
aneglur. Y canlyniad anocheladwy, gan hyny, ydyw, mai awdur- 
dod ysbrydol ac eglwysig, y fath ag y mae Crist yn awr yn ei fedd- 
iannu, y w yr awdurdod a osodir allan trwy agoriad ty Dafydd ; yr 
un fath awdurdod ag a ddynodwyd trwy orseddfa Dafydd. Yr unig 
wahaniaeth a allai fod, tebygem, rhwng yr agoriad a'r orseddfa, yd- 
yw, fod yr olaf yn golygu yr hawl i lywodraethu, a'r cyntaf y 
gweinyddiad o'r lly wodraeth. Mae y golygiad hwn yn cael ei gad- 
arnhau yn ychwanegol, trwy ddadganiad y prophwyd, am y Bach- 
gen a aned a'r Mab a roddwyd; y byddai y lly wodraeth ar ei ys- 
gioydd ef — hefyd, " ar helaethrwydd ei lywodraeth, a'i dangnefedd ni 
bydd diwedd, ar orseddfa Dafydd, ac ar ei freniniaeth ef, i'w threfnu 
hi, ac i'w chadarnhau a barn, ac a chyfiawnder, o'r pryd hwn a hyd 
byth." Esa. ix. 6, 7. Ymddengys i ni mor amlwg a'r haul, mai 
eglwys Dduw ydyw ty Dafydd dan y Testament Newydd ; yn yr 
hon y mae gan Grist lawn awdurdod i osod i fyny, ac i dynu i lawr, 
i gau ac i agoryd; ac mai cysgod o'r awdurdod yma yn, a thros yr 
eglwys, oedd llywodraeth Dafydd ar Israel yn ol y cnawd. Ar yr 
un egwyddor y mae yr apostolion yn eu gweddi ar Dduw yn cym- 
hwyso yr ail Salm at y Messiah, lie y dywedir fod yr Arglwydd 
wedi gosod ei Frenin ar Seion ei fynydd sanctaidd. 

Myn y Milflwyddiaid, yn y gwrthwyneb, fod breniniaeth Crist 
eto i ddyfod — nad yw efe eto ddim wedi bod yn Frenin ar Seion* 
nac wedi perchenogi gorseddfa Dafydd ei dad. Y gwna efe hyny 
pan yr adeiledir Jerusalem drachefn, ac yr ymddengys efe yr ail 
waith, mewn gogoniant a mawredd, fel Brenin priodol ar Israel ; ac 
y teyrnasa efe arnynt hwy, a thrwyddynt hwy ar yr holl genedl- 
oedd, am fil o flynyddoedd. Honir ganddynt mai dyma fydd y pryd 
y cyflawnir yr ail Salm. Ond pa beth a ddy wed yr apostolion, gan 
gyfeirio at y Salm grybwylledig, " Canys mewn gwirionedd yn y 
ddinas hon yr ymgynnullodd yn erbyn dy Sanct Fab Iesu, Herod a 
Phontius Pilat, gyda'r henuriaid a phobl Israel." Fe welai yr apos- 
tolion gyflawniad y Salm yn eu dyddiau hwy; ond ni fyn y Mil- 
flwyddiaid y cyflawnir hi cyn y mil blynyddoedd. Cyflawnwyd 
hi, medd yr apostolion, yn nyfodiad cyntaf Crist; naddo, medd y 
Milflwyddiaid, ond fe wneir hyny yn ei ail-ddyfodiad ! 

15 



218 PROPHWYDOLIAETHAtJ 

Mae geiriau Dafydd yn Salm ex. 1, " Dy wedodd yr Arglwydd 
wrth fy Arglwydd, Eistedd ar fy neheulaw, hyd oni osodwyf dy 
elynion yn faingc i'th draed," yn dyfod yn fynych o dan sylw yr 
apostolion. Meddai Paul, 1 Cor. xv. 24 — 26, " Yd a y bydd y diw- 
edd, wedi y rhoddo efe y deyrnas i Dduw a'rTad: wedi iddo ddileu 
pob pendefigaeth a phob awdurdod a nerth. Canys rhaid iddo 
deyrnasu, hyd oni osodo ei lioll elynion dan ei draed. Y gelyn 
diweddaf a ddinystrir yw yr angeu." Drachefn, " Eithr hwn wedi 
iddo offrymu un aberth dros bechodau, yn dragy wydd a eisteddodd 
ar ddelieulaw Duw. hyn allan yn dysgwyl, hyd oni osoder ei 
elynion yn droedfaingc i'w draed ef." Heb. x. 12, 13. Athrachefn, 
" Oblegid ni dderchafodd Dafydd i'r nefoedd ; ond y mae efe yn 
dywedyd ei hnn, Yr Arglwydd a ddywedodd wrth fy Arglwydd, 
Eistedd ar fy neheulaw, hyd oni osodwyf dy elynion yn droedfaingc 
i'th draed." Act. ii. 20—36. 

Fe ddyry yr adnodau hyn brofiondigonol, j9« brydj dechreuodd 
Crist deyrnasu, a pha fath ydyw natur ei deyrnas. Yr un peth, yn 
ol yr adnodau uchod ydyw " eistedd ar y ddeheulaw," a " theyrn- 
asu." " Eistedd ar fy neheulaw, hyd oni osodwyf," medd y Salm ;- 
* rhaid iddo deyrnasu, hyd oni osoder," meddai Paul. Beth, ynte, 
ond yr un peth ydyw eistedd ar ddeheulaw Duw, a theyrnasu ? O 
leiaf, y mae teyrnasu yn gynnwysedig yn yr eisteddiad hwn. Yn> 
ddengys hefyd mai ei orsedd ei hurt ydyw yr un y mae yn teyrnasu 
arni, gan mai ei elynion ef ydyw y gelynion, a chan mai dan ei 
draed ef y darostyngir hwy. Yn ol a ddywed yr apostol at yr 
Hebreaid, gorsedd ydyw a feddiannodd efe trwy ei hennill. " Wedi 
iddo offrymu un aberth dros bechodau, yn dragywydd a eisteddodd 
ar ddeheulaw Duw;" o hyny allan yn dysgwyl darostyngiad ei 
elynion dan ei draed. Gosodir yma offrymiad ei aberth, a'i eistedd- 
iad yn canlyn eu gilydd, nid yn unigoran a?nser a threfn,ond. hefyd 
ran effaith a chanlyniad. Y mae yn offeiriad ar ei frenin-faingc. 
Ac o'r pryd yr eisteddodd yn y modd yma y mae yn dysgwyl gor- 
uchafiaeth ar ei holl elynion, a darostyngiad pob peth dan ei draed. 

Mae diwedd teyrnasiad Crist, yn yr unig ystyr y mae diwedd 
iddo, yn gystal a'i ddechreuad wedi ei ddadgan. " Yna y bydd y 
diwedd, wedi y rhoddo efe y deyrnas i Dduw a'r Tad." A pha bryd 
y bydd hyny? Wedi iddo ddileu pob pendeligaeth, a phob awdur- 
dod a nerth, ac angeu ei hun — yna y bydd y diwedd. Pa wahan- 
iaeth bynag sydd yn mysg dysgedigion am yr ystyr yn rnha un y 
rhydd Crist y deyrnas i Dduw a'r Tad, y maent oil, yn unllais, yn 



HEB EU CYFLAWNI. 210 

eytuno, mai y deyrnas sydd ganddo yn awr ydyw ; yr lion a fydd 
dan ei weinyddiad hyd nes y darostyngir pob gelyn iddo ; ie, angeu 
ei hum Ma^ y Milflwyddiaid, wrth geisio esbonio y geiriau hyn, yn 
syrthio i ddyryswch diymwared, ac i benbleth anorphen. Anghyt- 
unant yn fawr a'u gilydd wrth geisio eu hystumio at eu cyfundraeth 
en linnain. Hona nn blaid o honynt mai llywodraeth bresennol Crist 
a feddylir, wrth y deyrnas a ddyry Crist i Dduw a'r Tad ; ac y bydd 
hon yn cael ei rlioddi i fyny ar ei ddyfodiad, sef, ar ddechreu y mil* 
flwyddiant. Hona y blaid arall yn gryf mai ei deyrnas ei bun, yr 
hon ni ddechreua hyd ei ddyfodiad i deyrnasu yn Jerusalem, ydyw 
yr hon a roddir ganddo i fyny : ac mai yna y bydd y diwedd ; sef, 
pan y bydd wedi dileu pob pendefigaetli, a phob awdurdod a nerth. 
Rhwng y ddwy blaid y mae y gwir yn dyfod i'r golwg. Gwirionedd 
ydyw, mai ei deyrnas bresennol, yr hon y mae Crist yn ei gwein- 
yddu ar ddeheulaw Duw, a rydd efe i fyny ; a gwirionedd hefyd, 
mai yn niwedd amser, pan y bydd, hyd yn nod, y gelyn diweddaf, 
sef sang-eu, wedi ei ddinystrio^ y rho<ldir y deyrnas i Dduw a'r Tadi 
" Canys rhaid iddo deyrnasu hyd oni osoder ei holl elynion dan ei 
draed." Fel hyn, fe geir y gwirionedd yn gryno rhwng y ddwy 
ochr. Wrth ddarllen yr adnodau yn eu cysylltiad priodol, y mae 
yn ymddangos, tebygem, i bob un, a fyddo yn ewyllysio cymeryd 
y geiriau yn eu hystyr naturiol, mai ar ddyfodiad Crist, pan y bydd 
pob gelyn dan ei draed, ac angeu ei hun hefyd, sef yr adgyfodiad 
cyffredinol, y bydd y diwedd; ac mai dyna y pryd y rhydd efe y 
deyrnas i fyny i Dduw a'r Tad. Ond fe fyddai yr ystyr naturiol 
hwn yn ddinystriol i gyfundraeth y Milfi wyddiaid ; a rhaid iddynt, 
er mwy n ei chadw i fyny, chwilio am ry w ystyr arall ; ac wrth wneyd 
hyny anghytunant fel y dywedwyd yn eu plith eu hunain, a dirdynir 
y geiriau allan o'u ffurf naturiol. Fe fyn rhai o'r Milflwyddiaid eu 
hegluro fel hyn: " Eithr pob un yn ei drefn ei hun ; y blaenffrwyth 
y w Crist, wedi hyny, y rhai ydynt eiddo Crist yn ei ddyfodiad ef. Yna 
y bydd y diwedd*" Pa bryd ? Wedi iddo ddileu pob pendefigaetli 
a phob gelyn. Yna, sef yn mhen mil o flynyddoedd ar ol ei dd}'- 
fodiad, y bydd y diwedd. Nid rhaid ond gosod y dyb hon ger bron 
y darllenydd, na wel yn y fan ei geudeb. 

Yn yr ail bennod o'i lyfr, y mae y prophwyd Esaiah yn rhag- 
fynegi am y dyddiau diweddaf, " y bydd mynydd ty yr Arglwydd 
wedi ei barotoi yn mhen y mynyddoedd, ac yn dderchafedig gor- 
uwch y bryniau, a'r holl genedloedd a ddylifant ato. A phobl- 
oedd lawer a ant ac a ddywedant, Beuwch ac esgynwn i fynydd yr 



$20 PROPHWYBOLIAETHAtr 

Arglwydd, ac i df Duw Jacob ; canys y gyfraith a £ allan o Seion, 
a' gair yr Arglwydd o Jerusalem." Esa. if. 2, 3. Cawn eglurhad 
neillduol o'r modd y deonglir y cyfryw brophwydoliaethau gan y 
Milflwyddiaid, yn yr e'sboniad a roddir ganddynt ar y geiriau hyn, 
Cawn hefyd, fod cyd-darawiad tra hynod rhwng en synfadau a syn- 
iadau yr Iuddewon anianol. Honir gannddynt oil', mai wrth y 
Seion, yn y lie hwn, y deallir, y mynydd Ilythyrenol, y £afai Jeru- 
salem arno gynt ,* wrth df Duw Jacob, yr hwn y bydd yr boll gen- 
edloedd yn dylifo ato, y deallir, teml weledig a Ilythyrenol, yr hon 
a adeiledir ar y mynydd hwnw ; ac mai wrth y " dylifo a'r esgyn," 
y mae i ni olygu ymdeithiad Ilythyrenol i'r lie, gan genedloedd y 
T>yd, fel prif eisteddle addoliad ; ac mai wrth y " gyfraith a a allan 
o Seion, a gair yr Arglwydd o Jerusalem," y mae i ni ddeall rhyw 
ddadguddiad newydd oddi'wrth Ddtrw, nad ydym eto wedi ei gael ; 
rhyw amlygiadan newyddion o ewyllys Dnw, y rhai a roddir ar 
ddyfodiad ein Harglwydd i deyrnasn yno ,* dadguddiad a fydd yn 
cyfateb i sefyllfa neW} T dd pethau, ac i r r wedd ogoneddus a fydd y 
pryd hyny ar achos Mab Dtrw. T prif Wahaniaeth rhwng syniadtfu 
y Milflwyddiaid a*r Iuddewon yn hyn ydyw, mai ar ddyfodiad c5 T nt- 
af, ac unrg ddyfodiad y Messiah, y bydd hyn, yn ol yr Iuddewon ; 
ac mai ar ei ail-adyfodfad, yn ol y Milffwyddiaid. 

Cawn yma esiampl o'r dull Ilythyrenol a ddefnyddir gan y Mil- 
flwyddiaid, yn neillduol wrth esbonio prophwydoliaethau yr Hen 
Destament, ac o'r eithafion y mae y cyfryw ddull ynarwain iddynk 
Beth pe dilynem y dull Ilythyrenol hwn i'r eitn'af! Rhaid a fydd- 
ai i'r cenedloedd o bob gwlad, ie, pob cnawd, f}med i Jerusalem o 
rlwyddyn i flwyddyn, o newydd-loer i newydd-loer, ac o Sabboth i 
Sabboth, Esa. lxvi. 23, a Zech. xiv. 16 ; trwy gynnrychiolwyr fe all- 
ai, a thrwy gymhorth rheilffyrdd, neu ryw foddion amgen, na 
ddaethant eto i'r golwg ! Ac nid hyny yn unig, rhaid, i gyfateb i'r 
brophwydoliaeth, fod holl addoliad, a gwasanaeth crefyddol y cen- 
edloedd, mewn cysylltiad eyson a'r gysegr yn y brif ddinas, oblegid 
oddiyno y mae y gyfraith i ddtfod, ac yno hefyd y d\sgir hwy yn 
y fFyrdd. Ar yr egwyddor hon o ddeongli, hawdd y gellid dangos 
yr adferid y gwasanaeth Iuddewig, a defodau eraill Moses, yr ad- 
riewyddid y TJieocracy eilwaith, ac y gwneid yr oruchwj-liaeth a 
sefydhvyd yn rhagbarotoad i deyrnas Crist, i fod yn berfFeithiad 
iddi ! 

Fa fodd, gyda y dull Ilythyrenol hwn, y cyflawnid y fath eiriau 
a'r rhai e&ulynol, yn gyson a'r ymadroddiou uchod. " Ac ni bydd 



HEB £U CYFLAWNL 221 

Vanaanead yn nhy- yr Arglwydd." Zech. xiv, 21. " Yna bydd 
Jerusalem yn sanctaidd, ac nid a dyeithriaid trwyddi niwyach." 
Joel iii. 17. Ac yn enwedig y geiriau canlynol : " Fel hyn y dywed 
yr Arglwydd Dduw : Ni ddaw i'm cysegr un mab dyeithr dien- 
waededig o galon, a dienwaededig o gnawd, o'r holl feibion dyeithr 
y rhai sydd yn inysg meibion Israel." Ezea xliv. 9. Pa fodd, 
meddwn, y eysonir yr ymadroddion hyn a phrophwydoliaeth Esaiah? 
Yn Esaiah desgrifir yr holl genedloedd yn ddiwahaniaeth yn esgyn i 
fynydd yr Arglwydd, ac yn cyd-addoli yno. Yr Iuddew a'r Groeg- 
wr, yn gydwastad a'u gilydd, yn mwynhau yr un breintiau. Ond 
yn yr adnodau olaf a grybwyllwyd, wele y dyeithr, y Cauaanead, 
a'r dienwaededig wedi eu cau allan. Yv dyben i gysoni y naill ran 
a'r Hall, rhaid cyfansoddi yr holl genedloedd yn un eglwys, a hono 
yn eglwys Iuddewig, a chanddi un deml, un addoliad, ac un gyf- 
raith. Rhaid fydd enwaedu ar yr holl genedloedd, a'u gwneuthur 
yn Iuddewon, yr hyn beth ni ddysgwylir gan yr luddewon eu hun- 
ain ; yr hyn hefyd a w.edir gan y Milnwyddiaid, er fod eu hegwydd- 
orion llythyrenol o ddeongli yn arwain iddo. 

Afreidiol ydy w i ni ddadgan fod y cyfryw syniadau yn hollol 
wrthwjmeb i ardystiad yr apostol Paul ; fod pob gwahaniaeth cref- 
yddol rhwng Iuddewon a chenedloedd, yn terfynu yn Nghrist; pob 
gwahaniaeth hawl i freintiau eglwys Dduw. Ofer fydd haeru, mai 
o ran cymeradwyaeth personol yn unig, y mae yr apostol yn honi 
cydwastadrwydd pawb a'u gilydd, gan fod hyny yn bod bob a7)iser, 
yn amser yr hen oruchwyliaeth yn gystal ag wedi ei ddiddymu. 
Ni fu erioed wahaniaeth rhwng Iuddew a chenedl-ddyn, o ran flfordd 
cymeradwyaeth gyda Duw. Fe fu sefydliadau, a'r rhai hyny yn 
rhai dwyfol, ag oedd yn gwahaniaethu ac yn ysgar rhyngddynt ; 
ond bellach y mae y cyfryw sefydliadau wedi eu diddymu, a phawb 
yn un yn ISTghrist Nid yw Israel eu hunain yn Israel mwyach, ond 
ar gyfrif bod yn K"ghris.t ; ac y mae pob " mab dyeithr/' a gredo yn 
ISghrist yn blentyn i Abraham, ac yn gyd-etifedd o'r addewid. A 
raid, ynte, i "fur y gwahaniaeth" gael ei godi eto, wedi ei ddi- 
ddymu unwaith trwy wa^d Crist? Ai cyson ydyw dal, y bydd i 
ddyfodiad Crist i deyrnasu, adnewyddu yr hyn a ddiddymwyd un- 
waith trwy ei angeu ? 

Y mae yn deilwng iawn o sylw fod y dull llythyrenol hwn o 
ddeongli iaith ifugyrol y prophwydi, yn arwain yn ddiffael i osod 
yr Ysgrythyrau o'r neilldu, ac i ddiddymu Cristionogaeth briodol 
allan o'r byd, Y mae hwn yn gyhyddiad firwm — y fath na fynai 



222 PROPHWYDOLIAETHAU 

llawer o'r gwyr da a pharchus sydd yn coleddu y gyfundraeth 
mewn un modd fod yn deilwng o hono. Cawn weled, ai nid ydynt, 
er hyn, yn euog yn ei wyneb. " Y gyfraith a a allan o Seion, a gair 
yr Arglwydd o Jerusalem ;" hyny yw, yn ol syniadau y Milflwydd- 
iaid, rhoddir dadguddiad newydd o ewyllys Duw, yr hwn y bydd ei 
darddiad yn Jerusalem. Fefydd yBeibl pre i sennol 1 i raddau mawr. 
yn anmhriodol i'r sefyllfa newydd hono ; mewn gair, goruchwyliaeth 
newydd, meddir, a fydd hono. Yn y traethodau a ysgrifenodd un 
Woodward ar y milflwyddiant, dangosir pa mor anghymwys a fydd 
Ysgrythyrau y Testament ISTewydd, y rhai a ysgrifenwyd i T r eglwys 
yn ei sefyllfa demtiedig a thrallodedig, i ansawdd pethati yn ei sef- 
yllfa newydd ; ac oddiar hyn y mae yn ymresymu dros ddyfodiad 
personol ein Harglwydd i agor y ffynonell hono drackefn, o'r hon y 
daethai yr Ysgrythyrau eu hunain, ac o'r hon y gallai ffrydiau new- 
yddion ddylifo, i ddyfrhau y byd newydd, a llawenhau dinas Duw. 
Fel hyn, fe honir, y bydd ansawdd pethau mor wahanol yn y tym- 
hor gogoneddus hwnw, ag a ddyry llawer dosbarth o'r Ysgrythyr 
o'r neilldu fel peth allan o amser. Pryd hyny, meddant, fe fydd 
Satan wedi ei rwymo, a thrallod eglwys Dduw wedi diflanu. Bydd 
fcudoliaethau y byd wedi colli eu grym, a'r Arglwydd ei hun wedi 
dyfod ; fel na fydd raid wrth y gocheliadau a'r rhybuddion ag sydd 
yn britho ein Beibl ni. Fe fydd y saint a fuasai feirw bellach wedi 
eu hadgyfodi mewn gogoniant, a'r rhai byw, ar ddyfodiad Crist, 
wedi eu newid, ac oil yn teyrnasu gyda Christ, mewn gogoniant 
annhraethadwy, am fil o flynyddo.edd. Gyda y syniadau hyn, nid 
rhyfedd i'r gwyr da ymhyfau, a dyweyd y bydd y Beibl presennol 
allan o amser, ac y bydd raid wrth ddadguddiad newydd. Fefydd 
gras Duw, yr hwn sydd yn dwyn iachawdwriaeth i bechaduriaid 
colledig, ac yn dysgu dynion i wadu annuwioldeb a chwantau byd- 
al, ac i fyw, yn sobr, ac yn gyfiawn, ac yn dduwiol, yn y byd sydd 
yr awr hon, gan ddysgwyl am y gobaith gwynfydedig, ac yni- 
ddangosiad gogoniant y Duw mawr a'n Harglwydd Iesu Grist, yn 
gwbl anmhriodol. Paham y dysgwylir am y gobaith gwynfydedig, 
ac yntau yn ol y gyfundraeth hon wedi ei gael, a'r Duw mawr 
wedi ymddangos \ 

Ai nid llawer cymhwysach ydyw yr hen esboniad? mai y gyf- 
raith sydd i fyned allan o Seion, a gair yr Arglwydd o Jerusalem, 
ydyw yr efengyl — y gwirionedd fel y mae yn yr Iesu, a dim arall. 
Fod hwn yn myned allan o Seion, ac o Jerusalem, am fod " iachawd- 
wriaeth o'r Iuddewon," ac nad yw yr eglwys yn awr ond yr un ag 



HEB EU CYFLAWNI. 228 

oedd y wir eglwys pan yr oedd yr addoliad cysgodol ganddi yn 
Jerusalem. Yn awr, yn wir, y mae yr eglwys yn ei hoed : y pryd 
hyny yr oedd dan oed, a than " lywodraethwyr ac athrawon." Gan 
mai un gyfraith, ac un ffurf o addoliad a fydd i'r holl genedloedd, 
cyffelyb a fydd hyny, a phe deuai pawb i'r un man i addoli, fel yr 
oedd yn osodedig gynt gan Dduw. Onid digon i ddiffodd pob 
dychymyg am addoliad cyfFredinol yn Jerusalem, } r dyw geiriau 
Crist wrth. y wraig o Samaria, " wraig, cred fi, y mae yr awr yn 
dyfod, pryd na addoloch y Tad, yn y mynydd hwn, nac yn Jerusa- 
lem." loan iv. 21. 

Cyn gadael y mater hwn, gweddus ydyw i ni sylwi gair ar y 
moddion a ddefnyddia yr Arglwydd i ddwyn yn mlaen y wedd 
ogoneddus ar ei achos, ag a ragfynir gan y prophwyd. "Ac efe a 
farna rhwng y cenedloedd ac a gerydda bobloedd lawer ; a hwy a gur» 
ant eu cleddyfau yn sychau, a'u gwaywrfyn yn bladuriau: ni chy- 
fyd cenedl gieddyf yn erbyn cenedl, ac ni dd}'sgant ryfel mwyach." 
Esa. ii. 4. Ni a welwn y d} T gir yr amcanion grasol hyn yn mlaen trwy 
" farnu rhwng y cenedloedd, a thrwy geryddu i T bobloedd." Trwy 
farn ddialeddol ar ei elynion y gwared efe ei bobl, a thrwy ddwyn 
dymchweliad, a dinystr ar achos y diafol, y gogonedda efe ei achos 
ei hun. Trwy falurio y ddelw, yr oedd y gareg a dorwyd nid a 
Haw, yn f}mydd mawr. Trwy " ysigo pen y sarff," neu trwy ddin- 
ystrio awdurdod y diafol, y gwared yr Iesu ei bobl. Yn yr un 
modd y cawn fod dinystr a iachawdwriaeth yn cyd-gerdded, yn 
gyffredin yn ngornchwyliaethau Daw. Rhoddwyd amnaid mai fel 
hyn y byddai, yn yr addewid gyntaf am Had y wraig. Dywedir 
mai trwy ddwfr y cadwyd ]S"oah, a thrwy ddwfr y boddwyd y byd. 
Cadwyd Noah a'i deulobrhag llygredigaeth y cynfyd, trwy y dwfr 
a foddodd ei breswylwyr. Gwnaed y dwfr a'u boddai hwy yn 
offeryn i gadw eglwys Dduw yn nheulu Noah. Yr oedd yma law 
dialedd a thrugaredd, a thrwy ddial y eafodd trugaredd ei hamcan. 
Yr un modd y caed Israel o'r Aipht. Dial Duw ar yr Aiphtiaid, a 
fu yn foddion gwaredigaeth. Yr oedd eu hymwared yn nesau bob 
dyrnod a roddid ar Pharaoh ; eafodd Israel allan o dy y caethiwed 
trwy ladd holl gyntafanedigion yr Aiphtiaid, a chawsant waredig- 
igaeth lwyr, trwy foddi yr holl fyddin yn eigion y mor. Gwaredu 
trwy ddinystrio oedd natur yr amddiffyniad a fu dros Israel ar eu 
sefydliad yn Nghanaan. Felly hefyd, dymchweliad Babilon a es- 
gorodd ar adferiad i Israel i'w gwlad. Bob amser wrth gyhoeddi 
rhyddhad Israel o Babilon, y mae y prophwydi yn rhagfynegi ar yr 



224 PKOPHWYDOLIAETHAU 

un pryd, ddinystr eu gelynion. Yn nheyrnas Crist yn yr unmodd, fe 
fydd gwaredigaeth y saint yn cyd-redeg a dymchweliad ar ystryw- 
iau ac offer yr un drwg. Dydd dial ein Duw ni, fydd blwyddyn 
gymeradwy yr Arglwydd. Esa. Ixi. 3. " Canys dydd dial sydd yn fy 
nghalon, a blwyddyn fy ngwaredigion a ddaeth." Esa. lxiii. 4. 
Bwrw allan dy wysog y byd hwn a balmantodd ffordd ein gwared- 
igaeth ni. loan xii. 31, a xvi. 11. Trwy farw yr ysbeiliodd Crist y 
tywysogaethau a'r awdurdodau, a thrwy yr un moddion y gwared 
y rhai a garcharwyd yn gyfiawn. Col. ii. 14. Yn y llwyddiant 
mawr ag sydd eto i'w ddysgwyl yn ol addewidion y gair, fe fydd y 
nefoedd a'r ddaear newydd, yn cael en dwyn yn mlaen trwy ddym- 
ehweliad dialeddol ar achos anghrist. Fe fydd barnu y butain fawr, 
dial gwaed y saint, ac archolli pen llawer gwlad. Yn y llwyddiant 
mawr hwn, fe dery Mab Duw "y ddaear a gwialen ei enau, ac ag anadl 
ei wefusau y lladd efe yr anwir." Yn y farn olaf hefyd,' pan y bydd 
holl achosion amser yn cael eu dirwyn i fyny, fe fydd dystryw yr 
anwir ddynion, a gwaredigaeth llwyr y saint yn cydymgyfarfod. Pan 
y bwrir y rhai a wnaethant anwiredd i'r ffwrn dan, yna y llewyrcha 
y rhai cyfiawn yn nheyrnas eu Tad. 

Yn yr llegbennod o Esaiah, hefyd, y cawn brophwydoliaeth 
nodedig yn gosod allan natur teyrnas Crist, a'i llwyddiant rhyfedd- 
ol yn y dyddiau diweddaf. Cawn weled, wrth graffu ar yr yniad- 
roddion a ddefnyddir gan y prophwyd, pa mor anmhriodol a fyddai 
rheolau deongliaethol y Milflwyddiaid i'w cymhwyso at y bro- 
phwydoliaeth. 

"A'r blaidd a drig gyda yr oen, a'r llewpard a orwedda gyda y 
myn; y llo hefyd, a chenau y Hew, a'r anifail bras, fyddant yn 
nghyd, a bachgen bychan a'u harwain. Y fuwch hefyd a'r arth a 
borant yn nghyd : eu llydnod a gyd-orweddant ; y Hew, fel yr ych, 
a bawr wellt. A'r plentyn sugno a chwery wrth dwll yr asp ; ac 
ar ffau y wiber yr estyn yr estyn yr hwn y ddiddyfnwyd ei law. 
Ni ddrygant ac ni ddyfethant yn holl fynydd fy sancteiddrwydd ; 
canys y ddaear a fydd llawn o wybodaeth yr Arglwydd, niegys y 
mae y dyfroedd yn toi y mor." Esa. xi. 6 — 9. 

I gael agoriad ar unwaith i wir ystyr y brophwydoliaeth lion, ni 
raid ond gofyn, Pwy ni ddrygant ac ni ddyfethant yn holl fynydd 
fy sancteiddrwydd ? Atebir yn y fan, y blaidd, y llewpard, a'r 
Hew; a'r bwysfilod gwenwynig eraill a grybwyllir. Os gofynir 
drachefn, Paham na ddrygant ac ni ddyfethant? Atebir, " Canys y 
ddaear a fydd llawn o wybodaeth yr Arglwydd." Naturiol ydyw 



HEB EU CYFLAWNI. 225 

gofyn drachefn, pa gysylltiad sydd rhwng gwybodaeth yr Arglwydd 
a dofiad anifeiliaid gwylltion ? Gwyddom yn dda fod cysylltiad 
rhyngddo a darostyngiad anwydau drwg dynion, er dofi eu gwyllt* 
ineb, lliniaru eu creulondeb, a darostwng eu cenfigen. Dysgwyl- 
iwn yn hyderns y bydd i wybodaeth yr Arglwydd, yn enwedig yn 
nhrefn yr efengyl, a phan y llanwo y ddaear, effeithio yn rhyfeddol 
ar ei phreswylwyr, rnewn cariad a heddychlonedd. Cenfigen 
Ephraim a ymedy y pryd hyny, a gwrthwynebwyr Juda a dorir 
ymaitb. Ni chenfigena Ephraim wrtb Juda, ac ni cbyfynga Juda ar 
Ephraim. " Ni chlywir mwy son am drais yn dy wlad, na dystryw, 
na dinystr yn dy derfynau." Y pryd hwn y bydd tangnefedd yn 
teyrnasu yn y wlad ac yn yr eglwys ; a " gwaith cyfiawnder fydd 
heddwch ; ie, gweithred cyfiawnder fydd llonyddwch a diogelwch 
hyd byth." Ymddengys i ni mor afresymol i neb roddi deongliad 
llythyrenol i'r geiriau uchod, ag a fyddai honi fod yr anifeiliaid 
gwylltion yn derbyn gwirionedd yr efengyl. Oblegid i ledaeniad 
ac effeithioldeb gwybodaeth o Dduw y priodolir yr heddychlonedd 
a'r diaiweidrwydd ag a ddesgrifir mor ardderchog yn y geiriau 
crybwylledig. 

Drachefn, fe honir yn y brophwydoliaeth y bydd holl fynydd 
sancteiddrwydd Duw yn well oblegid y cyfnewidiad. Ai posibl mai 
mynydd Seion llythyrenol a feddylir? Pah am y dywedir yn holl 
fynydd fy sancteiddrwydd ? Os y mynydd lleol hwnw yn Palestina 
a feddylir, pa fodd yr effeithiai lledaeniad cyffredinol o wybodaeth 
o Dduw tros yr holl ddaear ar y llygedyn bychan hwnw? I ni yr 
ymddengys fod yr ymadrodd, "yn holl fynydd fy sancteiddrwydd," 
yn argymhell y syniad mai holl eglwys Dduw trwy y byd a feddylir- 
Felly, y mae yn hawdd canfod cymhwysder y geiriau yn ei holl 
ranau; y bydd gwybodaeth o Dduw mor gynredinol ac mor effeith- 
iol yn y dyddiau diweddaf, ag i roddi attalfa rymus ar anwydau 
dynion, ac i gynnvrehu heddwch a chysur i eglwys Dduw trwy y 
byd. 

Esa. xxv. 6—8. " Ac Arglwydd y lluoedd a wna i'r holl bobl- 
oedd yif y mynydd hwn wledd o basgedigion, gwledd o loyw-win ; 
o basgedigion breision, a gloyw-win puredig. Ac efe a ddifa yn y 
mynydd hwn y gorchudd sydd yn gorchuddio yr holl bobloedd, a'r 
lien yr hon a daenw} T d ar yr holl genedloedd. Efe a lwngc angeu 
mewn buddugoliaeth, a'r Arglwydd Dduw a sych ymaith ddagrati 
oddiar bob wyneb, ac efe a dyn ymaith warthrudd ei bobl oddia? 
yr holl ddaear; canys yr Arglwydd a'i llefarodd." 



226 PROPHWYDOLIAETHAU 

Mae yr adnodau hyn yn gosod allaa natur teyrnas Crist, mewn 
gwrth-gyferbyniad i syniadau anianol y Miflwyddiaid, mewn modd 
tra liynod. Yn yr adnodau cyntaf ot bennod, y mae cyfeiriad 
amlwg at y waredigaetb o Babilon. Yno y mae y propbwyd meg- 
ys yn canfod yr amgylchiad o flaen ei lygaid, yn moliannu Duw 
am ddarostwng cangen yr ofnadwy—am fod yn nerth i'r tlawd, ac 
yn gadernid i'r angenog yn ei gyfyngder. Mae yma bortreiad o 
ddarostyngiad y dref gadarn, pryd y gorfyddai i ddinas y cenedl- 
oedd ofnadwy arswydo, rhag Duw Israel. Rhoddir yma ddarogan- 
iad am ryddbad y caetbion o'u 4 caethiwed ; o'u dychweliad i'w 
gwlad, ac adsefydliad trefn eglwysig, ac addoliad eu Duw, yn eu 
mysg. Ond pa betb a ddywedwn ni wrth yr hyn a ganlyn, sef o'r 
chweehed adnod byd y diwedd ? "Wrth ddarllen y chweehed adnod, 
a'rrhai canlynol, yr ydym, megys ar unwaith, yn cael ein cario oddi- 
wrtb waredigaetb Israel o Babilon at ddyddiau yr efengyl, byd ad- 
gyfodiad y cyfiawnion yn y dydd olaf. Pa fodd y mae byn ? Pa fodd 
y»mae deongli byn? Ymddengys i ni, fod ymagynllun, neu bortrei- 
ad o lawer o bropbwydoliaetbau eraill ; ac y rhoddai egluibad ar 
y rban yma o'r gwirionedd, allwedd i ni i agor rbanau eraill ; trwy 
roddi i ni awgrym i ddeall priod-ddull ysgrifeniadau y propbwydi 
sanctaidd. 

Mae y propbwyd yn y bennod bon, tebygem, yn cael ei gyn- 
nysgaeddu gan ysbryd Duw, a tbrem eang a pbell, ar belyntion 
acbos y gwir Dduw. Gosodid yr oiygfa o'i flaeo, megys darlun 
neu bortreiad. Yn y cwr nesaf ato, ymddangosai y waredigaetb o 
Babilon ; bwnt i byny, canfyddai ddyddiau y Messiah, a gwledd 
wedi ei pbarotoi i'r holl bobloedd, pryd y byddai Ysbryd Duw 
yn difa y gorchudd ag oedd wedi gorcbuddio yr boll genedloedd. 
Yn yr oiygfa bon, fe ganfyddai effeitbiau angeuol pecbod yn cilio 
ac yn diflann, gan r\m jacbusol egwyddorion yr efengyl, nes o'r 
diwedd y darostyngid pob gwrtbwynebiad i'r Messiah, ac y din- 
ystrid y gelyn diweddaf ei bun, sef angeu. Edrychai y propbwyd 
ar yr boll amgylcbiadau hyn yn dwyn cysj^lltiad a'u gilydd, a'r 
naill yn arwain i'r Hall. Ac nid yn unig yr oedd C3-sylHiad rbwng 
yr amgylcbiadau hyn a'u gilydd, yr oedd hefyd gyffclybrwydd 
rhyngdd} T nt. A bod meddwl y propbwyd yn natnriol yn Hi thro 
oddiwrtb un waredigaetb, at waredigaetb arall, o herwydd eu cy- 
ffelybrwydd yn gystal ag o herwydd eu cysylltiad. Wele Israel ar 
gael eu gwaredu, o afaelion eu gelynion, ac o dan iau eu gorthrym- 
wyr creulawn ; ar gael eu hadferu i'w gwlad eu rhyddid, a'u breint- 



HEB EU CYFLAWNI. 22 1 

iau eglwysig; onid naturiol oedd i bropbwyd Duw, dan ddylan? 
wad Ysbryd, ag oedd fyth a hefyd yn Ilygadu ar orucbwyliaetb yr 
efengyl, o'r lioa nid oedd yr un o'i blaen ond cysgod ; onid naturiol 
meddwn, oedd iddo bortreiadu gwaredigaetb fawr y byd cenedlig, 
ag oedd wedi bod er ys oesoedd dan orcbuddd tew o dywyllwcb, 
yn gaethion gwirfoddol i ormeswr gwaetb, a cbreulonacb, na bren- 
in Babilon? Onid naturiol, befyd, oedd iddo olrbain benditliion yr 
efengyl yn eu beffeitbiau bywicaol a dercbafedig, ar eglwys Dduw, 
nes ei pberffeitbio mewn gogoniant a gwynfyd, yn adgyfodiad y 
meirw ? "Wrth olrbain yn mlaen, arweinid ei lygad ef bwnt i am- 
gylcbiadau, a gorucbwyliaethau parotoawl amser, at sefyllfa aros- 
ol y byd a ddaw ; pryd y byddai angeu wedi ei lyncu mewn budd- 
ugoiiaetb, y dagrau wedi eu sycbu, a pbob gwartbrudd wedi ei 
symud, yn llwyr ac am bytb. 

Rhoddwyd i Daniel, ar ol byn, weled yr un gormesicyr, ag y canai 
Esaiab am eu darostwng, yn y ddelw fawr, ac yn y bwystfilod, 
nBP^ys wedi eu corfFori yn y pedair amerodraetb fawr baganaidd. 
Kid teyrnasoedd fel y cyfryw, ac nid eu darostyngiad i'w giiydd 8 
na newidiad ffurf eu cyfansoddiad, oedd baicb y bropbwydoliaetb; 
ond darostyngiad a y gorthrymydd;" — gwrtbwynebwr acbos ac 
addoliad y Duw byw — y diafol, oedd yr byn mewn gwirionedd, a 
gynnwysid yn y propbwydoliaetbau ; ac a amcenid ato gan droion 
doetbion rbagluniaeth Daw. Yn yr amberodraetbau erybwylledig 
y cawsai diafol brif gynnaliaetb a nawdd i'w acbos. Ynddynt 
hwy yr oedd amcanion y diafol yn cael eu gosod mewn gweitbred- 
iad. Hwynt-bwy oedd ei brif golofnau. Ynddynt bwy y derbyn- 
iai eilunaddoliaetb ei brif swcr, ac yndd\ T nt bwy y cyfarfyddai 
Israel, pobl neillduedig y Jebofab, a'u prif ortbrymwyr. Fel yr 
oedd cysylltiad rbwng drylliad y ddelw, a sef}'dliad y freniniaetb 
a osodai Duw y nefoedd i fyny, felly yma befyd, edrycbir ar ddar- 
ostyngiad Babilon yn arwydd ac yn ivystl, o waredigaetb uwcb a 
rhagoracb ; ac befyd yn ysgogiad yn mlaen, yn ngorucbwyliaetb yr- 
amseroedd, tuag at ddwyn byny i ben. 

Rhoddir ar ddeall i ni y b} T dd y wledd y sonia y bropbwydol- 
iaetb am dani, yn cael ei gwneyd i'r " holl bobloedcl yn y mynydd 
hwn." Pa betb a wna y Milfl wyddiaid o byn ? Pa fath esboniad 
llytbyrenol a ellir ei roddi ar y geiriau ? Ai benditbion ysbrydol 
a feddylir yn yr addewid? Yna, ni ellid mwynbau y wledd trwy 
gynnrychiolwyr neu ddirprwywyr, fel yr baerir yr ant i Seion i 
addoli. Oblegid rbaid y bob un gael benditbion yr iacbawdwr? 



228 PRGPHWYDOLIAETHAU 

iaeth iddo ei hun. W\ ellir eu mwynhau trwy ddirprwyaeth {proxy). 
Ac hefyd, pa fodd y mae dallineb yr holl genedloedd i gael ei sym- 
ud yn y mynydd hwn ? Fel hyn, medd un o honynt; dalied y dar- 
llenydd sylw : " A paivb i Jerusalem i weled Arglwydd y lluoedd, yn 
nynoliaeth yr lesu, yn teyrnasu yn Mynydd Seion. Dyma y wledd a 
wneir yn y mynydd, y dydd 7iwnw, i'r holl bobloedd, o ba un y mae 
gwledd yr efengyl yn gysgod."* Parod ydym i ddyweyd, er cy- 
maint y gwr a'i hysgrifenodd, nad yw y frawddeg hon ddim yn 
deilwng o sylw. Pa fodd mewn difrif, y gallai gwledd yr efengyl, 
yr hon a gynnnwys fendithion ysbrydol ac achubol, ac felly anfeidr- 
ol en gwerth, fod yn gysgod neu yn ernes, o drem gorfforol, ar natur 
ddynol Crist, ar fynydd Seion, gan nad pa mor ogoneddus bynag a 
fyddai yr olwg ? Pa fodd y gallai y mwyaf a'r gwertlifawroeaf, fod 
yn gysgod o'r lleiaf? 

Ond ba beth a feddylir wrth fod " angau yn cael ei lyneu mewn 
bnddugoliaeth?" Yn y brophwydoliaetb, cyfrifir byn yn mhlith 
benditliion yr efengyl, ond gan yr apostol, 1 Cor. xv. 54, cymhwys.* 
ir yr ymadrodd at yr adgyfodiad, " Pan ddarffo i'r l^gradwy hwn 
wisgo anl^gredigaetb, ac-i'r marwol hwn wisgo anfarwoldeb, yna 
y bydd. yr ymadrodd a ysgrifenwyd, Angen a lyngcwyd mewn 
buddngoliaetb." Diamheuol genym mai bendithion grasol yr efengyl 
ydyw cynnwysiad y geiriau yn Esaiah ; " goleuni yn lie tywyll- 
wch," meddai Brown o Glasgow, " bywyd yn lie angau, llawenydd 
yn He galar, a gogoniant yn lie gwarth ;" a chyfeiriant hefyd at 
dymhor llwyddiannus, ar deyrnas y Cyfryngwr, pryd y bydd ei 
bendithion yn cael en hetifeddu gan luaws y cenedloedd, a thros 
wyneb y ddaear. Prin y mae yn angenrheidiol i ni ddyweyd fod 
bendithion iacbawdwriaetb, a fwynheir mewn rhan gan bob cred- 
adyn yn y byd hwn, yn cyrhaedd eu perffeithiad mewn gogon- 
iant. Yn adgyfodiad y rhai eyfiawn y bydd iacbawdwriaetb y 
saint yn cyrhaedd y perffeithiad hwnw; a dyna y pryd, mewn 
gwirionedd, y bydd yr ymadrodd, " Angeu a lyncwyd mewn 
bud dn go] iaeth," yn cael ei hvyr gyfiawni. Mae holl iach- 
awdwriaeth pechadur yn cael ei sierhau yn Is r ghrist, yn cael ei 
mwynhau mewn rhan yma ; ond nid yn berffaith, hyd yr adgyfod- 
iad. Mae geiriau y prophwyd, a'r eiddo yr apostol, gan hyny, yn 
berffaith gyson. " Llyncu angeu mewn buddugoliaeth," neu ddar- 
ostwng a dileu pechod a'i effeithiau ydyw holl amcan yr efengyl. 
Hyn sydd yn myned yn mlaen yn awr yn nheyrnas Crist, byn a 

* M'Neile's sermons on the Second Advent. 



&EB EU CYFLAWKI. 220 

wneir i raddau helaethach ac amlycacli yn y milflwyddiant, a hyn a 
wneir yn gyflawn, yn yr adgyfodiad. Yn y llwyddiant mawr a 
ddyegwylir, fe fydd eglwys Dduw yn cael ei bywiocau o'i marweidd- 
dra ; bydd yn foddion i roddi goleuni y bywyd, i fyd marw ; fe 
dderfydd y clefydan, ag sydd yn cyfodi oddiar afradlonedd, ac an- 
nghyniedroldeb ; ac oddiar ddiogi a phechod ; fe dderfydd lladd am 
air Duw, ac am dystiolaeth yr Iesu ; ac ni fydd dysgu rhyfel mwy- 
ach. Bydd angeu wedi ei lyngcu mewn buddugoliaeth. 

Mae Uawer o'r Milflw3^ddiaid yn arswydo rbag myned i'r eithafion 
yr a rhai o'u brodyr. Nid ydynt yn meddwl ar un cyfrif y bydd 
defodau addoliad deddf Moses yn cael eu hadsefydlu ; ac yn enwed- 
ig y bydd tywallt gwaed abcrthau yn ail-ddeehreu eta. Ond gyda 
eu dull hwy o'ddeongli y prophwydoliaethau, y mae yn anmliosibl 
gwadu hyny. Medd y brophwydoliaeth, " Dygaf hwynt i fynydd 
fy sancteiddrwydd, a llawenyehaf hwynt yn nhy fy ngweddi ; eu 
poeth offrymau hef}~d a'u hebyrth fyddant gymeradwy ar fy allot" 
Esa. Ivi. V. Dywedir hefyd., y bydd holl ddefaid Cedar, a hyrddod 
Kebaiotli yn " gymeradvjy ar yr allor." Esa. lx. 7. Sonir am 
"harddu lie fy nghysegr, liarddaf hefyd le fy nhraed.*' Esa. lx. 13. 
Dyma y deml a'r sancteiddiolaf, a chawn y bydd rhai yn offeiriaid 
ac yn Lefiaid. Esa. IxVi. 21. Wele y deml a'i holl wasanaeth yn 
cael eu hadsefydlu: gwaed aberthau drachefn yn llifo, a'r offeiriaid 
a'r Lefiaid wrth eu gwaith fel cynt! Pa fodd, yn enw pob rheswm, 
y cysonir hyn a'r epistol at yr Hebreaid ? Ac os addefir mai ffugyr- 
ol ydyw y cyfryw ymadroddion, ac nid llythyrenol, yna pa fodd y 
sefir dros y gyfundraeth ? ]^id oes, tebygem ni, ond naill ai cario 
allan yr egwyddor ddeongliaethol yn deg, neu ei rhoi i fyny yn 
Ian : a chyda hi, y gyfundraeth a adeiledir ami. 

Nid oedd y rhai a ddalient deyrnasiad personol Crist ar y ddaear 
gynt, yn gallu bod yn ddigon hyfion i honi adsefydliad gwasanaeth 
y ddeddf, a chwynent yn fawr fod neb yn eu cyhuddo o hyny. Ond 
yn y dyddiau hyn y mae yn cael ei bregethu a'i ysgrifenu gan- 
ddynt. Dygir yn mlaen i brofi hyn, gan wr eglwysig o'r enw Free- 
mantle, y gair yn Jer. xxxiii. 17, 18. " Na phalla i Dafydd wr yn 
eistedd ar frenin-faingc ty Israel. Ac ni phalla i'r offeiriaid y Lef- 
iaid wr ger fy mron i, i offrymu poeth-offrwm, ac i offrymu bwyd- 
offrwm, ac i wneuthur aberth yn dragywydd." " Bydd pob aberth," 
medd y gwr hwn, " yn ardystio ffydd yr aberthwr. Oblegid fe 
f\'dd pob aberth yn y wledd. Fel y gwelodd loan, Oen megys wedi 
ei ladd, felly y gwel yr Israeliaid y cysgod yn llythyrenol (sef wyn 



230 PROPHWYDOLIAETHAlf 

wedi eu lladd), a'r sylwedd gogyfer a'u gilydd."* Mewn ffordd g 
amddifFyn y fath anferth syniadau, dywedir mai yn erbyn y cam 
ddefnydd o'r fath seremoniau, ac nid yn erbyn y seremoniau eu hun- 
ain y llefarai yr apostolion. Nad oes dim anghyson a Christionog- 
aetli ynddynt ; y gellir eu hadferu gan yr un gwr ag a'u diddym- 
odd ; nad oes dim anghyson a Christionogaeth mewn tybied y 
gellid gosod cysgodau ar ol y sylwedd, yn gystal ag o flaen y syl- 
wedd. I)igon, a mwy na digon, yw crybwyll y fath dybiau ffol, rii 
wel pob darllenydd ei Feibl eu geudeb a'u hynfydrwydd. 



» ■» • ■ 



PEKNOD III. 
Syniadau y Milflwyddiaid yn anghyson a'r Ysgrythyrau, am tr 

ADGYFODIAD a'r FARN. 

Hhaid i ni gyfeirio y darllenydd yn ol i tudalen 268, i weled 
crynodeb o olygiadau y Milflwyddiaid ar yr adgyfodiad. Daw 
ychwaneg i'r golwg, o'u syniadau ar y pen bwn, fel yr elom yn 
mlaen i geisio dynoethi eu geudeb. Dymunem, bellach, alw sylw j 
darllenydd at y rhesymau sydd yn ymddangos i ni yn cadarnhau y 
golygiadau arferol, a ehyffredinol, sydd genym, ar yr adgyfodiad 
a'r farn gyffredinol. 

1. Mae yr Ysgrythyrau yn sicrhau y bydd eglwys Dduw yn 
gyflawn yn ei rhif, ac yn berffaith yn ei ehyflwr, ar, neu trwy ddy- 
fodiad Crist, yr ail waith. Os gallwn ddangos hyn yn wir, ni fydd 
raid ychwaneg, i wrthbrofi cyfundraeth y Milflwyddiaid. Ganddynt 
hwy fe honir, fel y gwelsom, mai ar ddechreu y mil blynyddoedd y 
daw Crist ; o ganlyniad, ni all y bydd gydag ef ar ei ddyfodiad ond 
y saint a fydd yn fy w y pryd hyny, a'r saint a fu cyn hyny. Am y 
rhai hyn dywedir, y cyfodir y naill ac y newidir y Ueill, ac y teyrn- 
asant gyda Christ, mewn gogoniant yn ei freniniaeth. Fe welir yn 
y fan, ynte, naill ai ni fydd gan Grist ddim ychwaueg o deulu, na*r 
rhai gogoneddus hyn ; neu, na fydd ei deulu ddim yn gyflawn ar 
ei ddyfodiad. Os bydd eglwys Dduw yn gyflawn ar ei ddyfodiad, 
yna ni fydd, yn ol y syniadau hyn, neb ar y ddaear, yn y cnawd, ond 
annuwiolion, dros holl ystod y milfl wyddiant. Ac o'r ochr arall, ar 
y dybiaeth, na fydd ond rhan o'r saint, yn teyrnasu gyda Christ, fe 
fydd dau fath o saint yn cyfanneddu y ddaear; y naill yn y cnawd, 
* Twelve Lectures bj Church of England Clergymen. 



HEB EU CYFLAtVNl. 231 

a'r lleill raewn gogoniant — y naill yn teyrnasu a'r lleill yn caelteyrn- 
asu amy lit. 

Cawn weled ai fel hyn y dysgir ni gan yr Ysbryd G-lan. " Pa it 
ddel efe i'w ogoneddu yn ei saint, ac i fod yn rhyfeddol yn y rhai 
oil sydd yn credu." 2 Thes. i. 10. " Yn nyfodiad ein Harglwydd 
Iesu Grist gydai holl saint" 1 Thes. iii. 13. Dywedir y gosodir yr 
eglwys yn ogoneddus iddo ei hun, heb ami na brycheuyn na 
clirychni. " Y blaenffrwyth yw Crist, wedi hyny y rhai ydynt eiddo 
Crist, yn ei ddyfodiad ef." 1 Cor. xv. 23. Fe ddichon y dywed ein 
gwrthwynebwyr,nad yw yr ymadroddion, " y saint," "yr holl saint," 
" yr eglwys," a'r u rhai ydynt eiddo Crist," yn golygu neb amgen na'r 
holl eglwys ag oedd eisoes ar gael,ac wedi bod yn y byd; ac nad ydynt, 
o angen rheidrwydd, yn cau allan eraill a ddichon gael eu henill a'u 
galw i fod yn saint yn ystod teyrnasiad Crist. Mewn atebiad i hyn, yr 
ydyin yn honi, y dylid cymeryd y geiriau anodwyd yn eu hystyr 
briodol a llythyrenol ; ac y bydd yr " holl deulu, heb ewin yn ol, 
gyda'u gilydd ar ddyfodiad Crist, oddyeithr fod ymadroddion eraill 
yn dysgu i ni y dylid eu cyfyngu. Os oes rhyw adnodau eraill yn 
cadarnhau mai rhan o deulu Crist a fydd mewn gogoniant ar ei 
ddyfodiad, pryd y bydd y rhan arall yn y cnawd, fe fydd yndda 
genym gael ein eyfeirio atynt. Ond os nad oes dim yn peri rhoddi 
y fath eglurhad ar y geiriau tc jr holl saint," &c, ond fod cyfun- 
draeth y Milflwyddiaid yn gofyn hyny, y mae yn ddigon i beri i ni 
ddrwg dybio fod y gyfundraeth yn annheilwng o dderbyniad. 

Mae y rhaaau Ysgrythyrol a nodasom, ynddynt eu hunain, tebyg- 
em, yn gwrthbrofi honiad y Milflwyddiaid. Nid llai na'r holl saint, 
mewn ystyr briodol-^holl eglwys Dduw— *-yr holl deulu, ac nid rhan 
o hono ; nid cynnifer ag a fu fyw hyd y mil blynyddoedd ; ond yr 
eglwys ; corff dirgeledig Crist yn gyfangwbl a feddylir. Pa fodd y 
gellir galw rhan fechan o deulu Duw dan yr enw corfforedig " yr 
eglwys ?" Onid yn ystod y mil blynyddoedd, tymhor y llwyddiant 
mawr, y bydd y nifer fwyaf o'r saint yn cael eu galw ? Ac ai nid 
gwir ydy w y cyflwynir yr holl saint gyda'u gilydd, gan ddywedyd, 
" Wele fi a'r plant a roddes Duw i mi." Pan ddel yr Arglwydd Iesu 3 
fe ddaw i fod yn rhyfeddol yn y rhai oil a gredant. Yn Isghrist fe 
fywheir pawb ol deulu. megys y bu feirw pawb o'i deulu yntau yn 
Adda. Rhaid ynte, naill, ai ni fydd dim saint ar y ddaear, yn ystod 
y mil blynyddoedd, neu ynte, ni fydd dyfodiad Crist ddim cyn 
diwedd y mil blynyddoedd. 

Y rhan o'r Ysgrythyr a seilia y Milflwyddiaid eu golygiadau ana 



232 PROPHWYDOLlAETHAtJ 

yr adgyfodlad arni ydyw y geiriau canlynol, yn Dat. xx. 4 — 6, "Ac 
mi a welais orsedd-feinciau, a hwy a eisteddasant arnynt, a barn a 
roed iddynt hwy : ac mi a welais eneidiau y rhai a dorwyd eu 
penau am dystiolaetli Iesu ac am air Duw, a'r rhai ni addolasent y 
bwystfil, na'i ddelw ef, ac ni dderbyniasent ei nod ef, ar eu talcenau 
neu ar eu dwylaw ; a hwy a fuant fyw ac a deyrnasasant gyda 
Christ fil o flynyddoedd. Eithr y lleill o'r meirw ni fuant fyw 
drachefn, nes cyflawni y mil blynyddoedd. Dyma'r adgyfodiad 
cyntaf. Gwynfydedig a sanctaidd yw'r hwn sydd a rhan iddo yn 
yr adgyfodiad cyntaf; y rhai nid oes i'r ail farwolaeth awdnrdod 
arnynt, eithr hwy a fyddant offeiriaid i Dduw ac i Grist, ac a deyrn- 
asant gydag ef fil o flynyddoedd." Gyda hyder a sicrwydd mawr 
yr honir ganddynt fod yr adnodau uchod yn gadarnhad penderfynol 
ar y pwnc. Nid oes, meddant, un lie i osgoi. "Rhaid golygu," 
meddant, " y cyfyd y saint ar ddechreuad y mil blynyddoedd, ac 
mai y saint yn unig agyfyd y pryd hyny; ond am y lleill o'r meirw, 
sef y rhai drygionus, ni fyddant hwy fyw nes cyflawni y mil blyn- 
yddoedd." Afreidiol ydyw coffau i'r darllenydd y gwahaniaeth 
sydd rhwng y syniadau hyn, a'r syniadau cyffredin a goleddir yn 
oin mysg* Genym ni fe fernir mai yn niwedd y byd, ar ol y llwydd- 
iant mawr, ac ar ol y dirywiad dilynol, yr adgyfodir y cyfiawnion 
a'r anghyfiawnion hefyd, pryd y cyfleir pawb i'w cartref priodol. 

Heb ymhelaethu yn ormodol ar y rhan yma o'r Ysgrythyr, gwel- 
wn fod y ddadl yn troi yn gwbl ar y gosodiad, "Ai yn llythyrenol ', 
ynte yn ffugyrol y dylid eu deongli." Honir yr olaf genym ni, a'r 
cyntaf gan y Milflwyddiaid. Os gallwn, gan hyny, ddangos i'r 
darllenydd anghysonedd ac anghywirdeb y deongliad llythyrenol, fe 
fydd ein hamcan ar ben, a dymchwelir un, o leiaf, o brif sylfaeni y 
gyfundraeth. 

Nid ydym yn meddwl y gallwn roddi goleuni ar yr adnodau 
nodedig uchod, yn fwy effeithiol, a boddhaol i'n darllenyddion, na . 
thrwy osod ger bron grynodeb o'r hyn a ddywedir gan Mr. Brown, 
o Glasgow.* Ni roddodd un awdwr a ddarllenasom arnynt gy- 
maint o foddlonrwydd i ni a'r ysgrifenj^dd call hwn. 

Mae cyfeiriad amlwg, yn y geiriau hyn, at eiriau tebyg iddynt 
yn y chweched bennod o'r llyfr. Angenrheidiol gan hyny, a fydd 
craffu ar y geiriau hyny yn mlaenaf. " A phan agorodd efe y bum- 
med sel, mi a welais dan yr allor, eneidiau y rhai a laddwyd am 
air Duw, ac am y dystiolaeth oedd ganddynt. A hwy a lefasant & 
* The Second Advent by Rev. D. Brown. 



HEB EU CYFLAWNI. 233 

lief uchel, gan ddywedyd, Pa hyd, Arglwydd sanctaidd a chywir, 
nad ydwyt yn barnu, ac yn dial ein gwaed ni, ar y rhai sydd yn 
trigo ar y ddaear ? A gynau gwynion a roed i bob un o honynt; 
a dywedwyd wrthynt ar iddynt orphwys eto ychydig amser, hyd 
oni chyflawnid rhif eu cyd-weision, a'u brodyr, y rhai oedd i gael 
eu Uadd, megys ag y cawsent hwythau." Dat. vi. 9 — 11. 

Nid oes amheuaeth nad yr un personam a olygir yn y ddwy wel- 
edigaeth ; a'u heneidiau a welir yn y ddau le ; sef, hwy eu hunain» 
yn sefyllfa y meirw, fel rhai a laddesid am air Duw. Yn y weled- 
igaeth gyntaf clywir hwynt yn gofyn am farn, neu " ddial;" yn y 
Hall, gwelir hwy yn ei gael. Pa hyd nad ydwyt yn barnu ac yn dial 
ein gwaed, oedd eu lief, yn y gyntaf? — a barn a roed iddynt hwy, yd- 
yw yr ateb, yn yr olaf. Mewn gair, deisyfiad yn cael ei gyflwyno 
ydyw y naill, a'r deisyfiad yn cael ei ganiatau, ydyw y Hall. 

Gwelir hefyd fod mwy nag un blaid, neu ddosbarth, o bobl yn 
cael eu nodi. Wrth y dosbarth, cyntaf, y dywedwyd ar iddynt or- 
phwys eto ychydig amser ; a bod cydweision a brodyr iddynt i gael 
eu Uadd, fel ag y cawsent hwythau. A phan y cyflawnid eu rhif 
hwynt, gellid dysgwyl y farD. Gwelwn yma ddau ddosbarth gwa- 
hanol o ddynion, yn dyoddef yn olynol dros Grist ; y naill yn cyn- 
nwys y rhai oil a ferthyrwyd dan y ddraig goch fawr yn ei gwedd 
baganaidd ; y lleill, o ganlyniad, y rhai oil a ferthyrwyd dan rym 
yr un ddraig, yn eu gwedd babaidd. Yn awr, yn yr 20fed bennod 
ni a gawn fod barn yn cael ei roddi i'r ddwy blaid yn nghyd, yn ol 
a amneidiwyd yn y 6ed bennod. Gwneir hyn pan fydd Satan wedi 
ei rwymo, anghrist wedi syrthio, a haf-ddyddy milflwyddiant wedi 
gwawrio ar y byd. Craffed y darllenydd ar eiriau y ddwy wel- 
edigaeth. " Mi a welais," meddai yr apostol " eneidiau y rhai a 
laddesid am air Duw, ac am y dystiolaeth oedd ganddynt ;" clvma 
y merthyron dan yr erledigaeth baganaidd. Mae y desgrifiad yn 
cyfateb i'r un yn yr 20fed bennod, ond ei fod yn y lie olaf hwn yn 
fwy manylaidd yn dynodi Haw y Rhafeiniaid yn yr erledigaeth, 
trwy fod " tori eti penau" yn cael ei grybwyll, yn lie lladd yn unig; 
oblegid dyna oedd y modd yr oedd Rhufain baganaidd yn dieneid- 
io. Heblaw y rhai hyn, fe welai yr apostol hefyd, " y rhai ni add* 
olaseut y bwystfil, na'i ddelw ef, ac ni dderbyniasent ei nod ef, ar 
eu talcenau, neu ar eu dwylaw." Dyma y merthyron eraill, y rhai 
y dywedwyd, oedd i gael eu lladd; sef y rhai a laddwyd dan yr er* 
ledigaethau pabaidd. Bellach, gwelwn gysylltiad a chysonedd y 
ddwy weledigaeth ; yn nesaf, y mae i ni osod ger bron eu deongl» 

16 



£34 PROPHWYDOLIAETHAU 

iad. Mae yr ystyriaethau canlynol yn ein boddloni, mai adgyfod- 
iad ffugyrol ac nid llythgrenol a feddylir. 

1. Os llythyrenol ydyw, ni all fod ond adgyfodiad y merthyron 
yn unig : ac felly, yn wrthwyneb i gyfundraeth y Milflwyddiaid. 
Am y rhai a ddyoddefasant hyd at waed am air Duw y sonia y geir- 
iau. Hwynt-hwy oedd yn llefain am ddial ac am farn, ac iddynt 
hwy drachefn y dywedir, " a barn a roddwyd iddynt hwy." Oddiar 
yr ystyriaeth yma, yr oedd y Milflwyddiaid gynt, yn arfer cyfyngu 
yr adgyfodiad cyntaf, i'r merthyron yn nnig. Dyma oedd syniad 
Esgob Newton, a barn Joseph Mede hefyd, mewn rhan. Mae rhai 
o'r Milflwyddiaid diweddaraf, yn dal yr un peth. 

2. Mae yr ystyr llythyrenol yn anghywir hefyd, yn ol ein tyb 
ni, am nad y w yn cynnwys ond un blaid, sef yr un a erlidiwyd, ond 
yn gadael all an, yn hollol, y blaid arall, sef yr erlidwyr. Mae y 
gorthrymedig yn cael eu gogoneddu, ond yn mha le y mae y gor- 
thrymwyr? Gwel pawb fod dwy blaid mewn golwg, y rhai sydd 
yn cael cam, a'r rhai sydd yn gwneyd cam. Desgrifir y merthyron 
dan yr erledigaeth baganaidd fel rhai yn llefain am ddial ar y 
" rhai sydd yn trigo ar y ddnear." Yn y weledigaeth olaf, desgrifir 
y merthyron, yn cael y dial y llefasant am dano. Os ydyw y geir- 
iau yn golygu fod y rhai a gafodd gam yn cael eu hadgyfodi yn 
llythyrenol i dderbyn eu gviobr, pa fodd y mae nad yw y rhai a 
wnaethant y cam, yn cael eu hadgyfodi yn llythyrenol hefyd, i dder- 
byn eu cosb? A pha fodd y gellid dial y naill, heb fod y dial hwnw 
yn disgyn ar y lleill? Yn yr lleg bennod o'r llyfr hwn ni a gawn 
fod, nid yn unig y saint a'r prophwydi, a'r rhai a ofnent Dduw, yn 
yn cael eu gwobr, yn nheyrnasiad Crist, ond hefyd fod y rhai hyny 
yn cael " eu dyfetha ag oedd yn dyfetha y ddaear? pen xi. 18. Gwel- 
ai loan, gan hyny, y ddwy ochr yn derbyn eu gwobr gyda'u gil- 
ydd ; ond yn ol cyfundraeth y Milflwyddiaid, caiff y saint eu gwobr 
ar ddyfodiad Crist i deyrnasu, a'r meirw drygionus eu cosb hwythau 
ar ddiwedd ei deyrnasiad. Os dywedir, fod yr erlidwyr yn cael 
eu darostwng yn eu holynwyr, ac mewn rhai cyffelyb iddynt, fe 
fyddai y fath addefiad yn ddymchweliad i'r gyfundraeth. Oblegid 
os gellir cosbi y naill yn eu holynwyr, gellir hefyd gwobrwyo y 
lleill yr un modd. Hyn a ddywedir genym ni, ond a wedir gan T 
ddynt hwy. Mewn gwirionedd, dyma yr unig egwyddor ar yr hon 
y gellir deongli y geiriau. Egwyddor ag sydd yn rhedeg trwy yr 
Ysgrythyrau; egwyddor a gydnabyddir gan y Milflwyddiaid eu 
hnnain, fe allai o orfod, wrth ddeongli rhai Ysgrythyrau j ac eg- 



HEB EU CYFLaVnI. ^35 

^frydcior sydd yn yrngymhell yn naturiol i'n sylw, fel ffurf ymad- 
rodd o ddefnyddiad cyffredin yn mysg dynion. 

Yn gyntaf, ymaey Beibl yn fynych yn llefaru am ddynion fel 
yn hahfodi yn eu cynnrychiolwyr, neu yn eu holynwyr : rhai fyddant 
o'r tin ysbryd, neu yn dal i fyny yr un achos, neu yn perthyn i'r 
un blaid. Sonir am loan Fedyddiwr dan enw Elias, am ei fod yn 
dyfod yn ysbryd a nerth Elias. Am yr Iuddewon y dywedir, 
" Canys os yw eu gwrthodiad hwy yn gymmod i'r byd, beth fydd 
eu derbyniad hwy ond bywyd o feirw?" Rhuf. xi. 15. O ran y 
Ily thyren am yr un personan y lleferir yma, fel rhai unwaith wedi 
eu gwrthod, a thrachem wedi eu derbyn. Eto, mewn gwirionedd, 
olynwyr y rhai a wrthodwyd a dderbynir. Meddai John Huss, 
wrth adrodd ei freuddwyd am yr amser dedwydd a fyddai ar y 
wlad, pan y c'ai pabyddiaeth areholl marwol, a'r fath lawenydd a 
fyddai hyny i'r saint, " Minau, he/yd, gan ddeffro oddiivrth y Ineirib 
megys, a chart gyfodi o y r bedd, a neidiaf o lawenydd.' 1 Nid oedd y 
gwr da hwn yn meddwl y cyfodai oddiwrth y meirw, ond y bydd- 
ai Hussiaid y tymhor, ei olynwyr ef; dynion o'r un meddwl ac ys- 
bryd ag yntau, yn llamu gan lawenydd. Mewn gair, y mae y dull 
yma o lefaru yn cerdded trwy lyfr y Datguddiad o ben bwy gil- 
ydd. Honir ynddo mai y ddau dyst a laddwyd, y gorweddodd eu 
cyrff ar heolydd y ddinas fawr, a fywhawyd drachefn ar ol tridiau 
a hanner, ac a aethant i fyny i'r nef. Nid dau berson pennodol a 
feddylir yma yn ol barn y Milflwyddiaid eu hunain, ond tystion. 
Duw o bryd i bryd — rhai o'r un ysbryd, ac yn coleddu yr un achos. 
Dyma enghraifft yn yr lin llyfr a'r un sydd genym dan sylw, yn 
dadgan am adgyfodiad, o'r un natur ag ydym yn dadlu drosto : ad- 
gyfodiad nid personol a llythyrenol, ond bywiocad ac adnewydd- 
iad achos, yn yr olynwyr, ag oedd wedi ei lethu, ac megys wedi ei 
ladd, yn eu blaenafiaid. 

Yr un modd y lleferir am anghrist :— -nid uh person y w hwnw, 
na 11a wer o berson au, ond un achos. yn cyrhaedd dros lawer oes a 
llawer gwlad. Pan y sonir am anghrist yn teyrnasu, a thrachefri 
am anghrist yn syrthio, nid oes i ni feddwl mai rhyw bersonau yd- 
ynt, ag fyddai unwaith mewn bri, a thrachem mewn gwarth : ond 
un achos, yr hwn ar un tymhor, a fyddai yn uchel ei ben, ac ar 
dymhor arall, yn cael ei sathru dan draed. Am Babilon gyfriniol, 
y ddinas fawr hono, y dywedir, " Llawenha, o'i phlegid hi, y nef, a 
chwi apostolion sanctaidd a phrophwydi : oblegid dialodd Duw ar- 
m drosoch chwi." Dat. xviii. 20. Yr un modd dywedir, am f 



236 F&(>PB-WYDdLIA$TkAij 

butain fawr, " efe a ddialodd waed ei weision ar ei Haw hi," pea, 
xix. 2. Wele Duw yn dial dros yr apostolion a'r prophwydi — ar 
bwy? Ar bwy hefyd, ond ar gyfundraeth jftaidd anghrist. Isid yw 
y dial yn disgyn ar y person an a dywalltodd waed yr apostolion, 
yr hyn a ellid ei ddysgwyl, pe personal! a fyddai mewn golwg: 
ond y mae y dial yn disgyn ami hi. Yn y dialedd a ddisgyn yn 
nymchweliad anghrist ni eheir yn fyw y personau y tywalltwyd exx 
gwaed, Bar rhai a'u tywalltodd. Ni fydd yno yr apostolion a'r hen 
ferthyron, na'u hen erlidwyr yehwaith ; eto, dy wedir fod cam y 
naill yn cael ei ddial ar y Hall. Gwneir hyny yn ddiarnheuol yn 
eu holynwyr, oblegid en cysylltiad a'r un ach&s. 

Ar yr un egwyddorion yr ydym yn deongli rhwymiad Satan am 
fit o fiynyddoedd. Cawneglurhad ar alia neu ddylan wad Satan, neu 
ar ei waith yn colli ei allu, wrthgraffu ar ymadroddion eraill yn yr 
an llyfr. Am Pergarnus y dy wedir, " lie mae gorseddfaingc Satan ;** 
a "lie y mae Satan yn trigo" Beth a feddyli? wrth hyn? Nid 
banfodiad personol, ond dylanwud a rliwysg y gelyn hwnw yn ei 
achos. Dat ii. IS. Dyuodir Pergamus, nid yn unig yn dra llyg- 
redig mewn drygau eraill, ond ei bod hefyd yn brif eisteddle erled- 
igaeth a heresi, offer penaf y diafol, i wrthdaro purdeb efengyl 
Crist. Os gwir hyn, ac y mae y syniad, ni a hyderwn, yn canmawl 
ei hun wrth bob synwyr diragfarn, yna bwrw Satan allan o Perga- 
mu6, neu ei ddiorseddu a fuasai, nid diddymiad llwyr ar ei ddylan- 
toad yn y d din as bono, ond dymchweliad y blaid hono ag oedd yn 
dal ei achos i fyny. 

Yn y 12fed be .nod yr ydym yn darllen, " Abu rhyfel yn ynef; 
Michael a'i angelion a ryfelasant yn erbyn y ddraig, a'r ddraig a 
rvfelodd a'i hargelion hithau. Ac niorfuant; a'u lie ni's eafwyd 
mwyach yn y nef. A owriwyd allan y ddraig fawr, yr hen sarff, yr 
bon a elwir Diafol a Satan, yr hwn sydd yn twj'llo yr holl fyd : efe 
a fwriv yd i'r ddaear, a'i angelion a fwriwyd allan gydag ef." Mae 
esbonwyr Protestanaidd yn gyffredinol yn cyduno i ddadgan mai 
darcganiad ffugyrol ydyw hwn o ddymchweliad paganiaeth, ac o 
Gristioneiddiad amherodraeth Rhufain— " y ddaear " ffugyrol, dan 
Cws f enyn. 

" Y nefoedd " yn y weledigaeth, ydyw lleoedd uchel yr amher- 
odraeth. Yno yr oedd gorsedd-faingc Satan. Yr oedd yr amher- 
odraeth yn baganaidd, eilunaddolgar, a gwaedlyd. Gwelir Satan, 
"fel draig g'>ch," eriidiwr gwaedlyd, a saith ben iddi, a deg corn, a 
ehoron ar bob pen — arwydd-luniau adnabyddus yn llyfr y Datgudd- 



HSB EU CYFLAWNI. 28? 

iad, o atnherodraeth Rhufain. Cawn fod y ddraig yn cael ei bwrw 
allan o'r nef, gan Michael a'i angelion, sef paganiaeth ; yr hon oedd 
y ffurf briodol ar deyrnas Satan ar y pryd, yn codi lleoedd uchely 
wladwriaeth, a Christionogaeth yn cymeryd ei le. Mae Diafol yn 
cael ei fwrw i'r ddaear a'i is weision gydag ef : ae wedi colli yr 
awdurdodau goruchel, y mae yn ymosod ar y werin, gyda "Hid 
mawr," i gadw meddiant ynddynt hwy. 

Pa beth a welwn ni yn y darluniad hwn ?^-ond fod Satan yn 
cael ei osod allan fel un yn llwyddo, neu yn aflw} T ddo, fel yr oedd 
ei achos yn ennill, neu yn colli y dydd ? Onid naturiol ydy w gol- 
ygu fod y u bwrw allan" yn y 12fed, a'r " rhwymo" Satan yn yr 
20fed bennod i'w deongli ar yr un egwyddorion? Nid fod ei ddy- 
lanwad yu llioyr ddarfod. ond fod ei achos a'i bleidwyr yn colli tir. 
Yn neillduol, dylid sylwi, pafodd y bwriwyd Satan allan : " Hwy," 
sef dilynwyr yr Oen, " a'i gorehfygasant ef trwy waed yr Oen, a 
thrwy air eu tystiolaeth hwynt ; ac ni cliarasant eu heinioes hyd ang- 
eu," pen. xi. 12. Beth y w hyn ond Crist yn gorchfygu y Diafol, trwy 
fod dynion yn cael eu hennill i ymwrthod a syniadau, ac ag arferion 
y paganiaid. Gwirionedd yn ennill y dydd ar gyfeiliornad — gwir 
grefydd yn gorchfygu y gau, a dilynwyr y naill yn ennill lie y lleill 
yn yr amherodraeth. Eto, y mae hyn yn cael ei osod allan, fel pe 
byddai Satan " yn cael ei fwrw allan," gan adael y maes i ddilynwyr 
yr Oen. Achos Crist fydd yn llwyddo pan y dywedir ei fod yn 
teyrnasu — achos Diafol a fydd yn dyoddef pan y dywedir ei fod yn 
cael ei fwrw allan o'r nef, neu yn cael ei fwrw i'r pydew diwaelod 
-r-achos yr efengyl a fydd yn dyoddef neu yn llwyddo, pan y bydd 
y tystion yn cael eu lladd, ac yn adgyfodi. Felly yr un modd, 
achos Satan a fydd yn gwaelu ac yn diflanu, pan y dywedir y bydd 
Satan yn cael ei rwymo. Wrth yr un egwyddorion y mae i ni ddeall 
yr adgyfodiad yn yr 20fed bennod. 

3. Nid yw y deongliad Uythyrenol yn gyson a'r rhan hyny o'r 
adnod ag sydd yn dadgan " nad oes tr ail farwolaeth awdurdod ar- 
nynty Fe gynnwys hyn fod awdurdod gan yr ail farwolaeth ar 
bawb eraill. Felly fe fydd Iuddewon a Chenedloedd a breswyliant 
y mil blynyddoedd dan awdurdod yr ail farwolaeth, gan nad oedd 
iddynt hwy ran yn yr adgyfodiad cyntaf. Ofer yw dyweyd nad 
oedd yr apostol yn llefaru am neb ond oedd wedi marw cyn y mil 
blynyddoedd, gan fod y cyffelyb ymadrodd yn cael ei ddefnyddio 
mewn manau eraill i ddynodi pob un a fydd cadwedig. " Yr hwn 
sydd yn gorchfygu, ni chaiff ddim niweid gan yr ail farwolaeth" 



238 PROPHWYB0LIAETHAT7 

pen. iii. 11 ; hyny yw, fe gaiff pawb eraill. " Ond i'r rhai ofnog a r p 
digred, <fcc, y bydd eu rhan yn y llyn sydd yn llbsgi a than a 
brwmstan, yr hwn yw yr a^ farwolaeth." 

4. " Eithr y lleill o'r meirw ni fuant fyw drachefn, nes cyflawni 
y mil blynyddoedd." Gwelwn fod yma ddwy blaid yn eael son am 
4anynt. Y naill a rhan iddynt yn yr adgyfodiad cyntaf, ar lleill 
o'r meirw. Golygu yr ydym, mai cynnrychiolwyr eu hachos ydyw 
y pleidiau hyn : nid neb yn eu gwedd bersonol, and y ddwy blaid 
yn eu cysylltiad a r achos a berthynent iddo. Adgyfodiad ffugyrol, 
gan hyny, sydd yma. Nid adgyfodiad personol y cyflawni on ydyw 
y cyntaf, nac adgyfodiad personol yr anghyfiawnion y Hall : ond 
ff u gy r °l y ddau. Adgyfodiad cyffelyb i adgyfodiad y tystion yn yr 
11 eg bennod. Yma y mae barn yn eael ei roddi i un blaid, ac o 
ganlyniad yn erbyn y blaid arall : hyny yw, y mae yr achos, yr 
oedd y naill blaid yn eu cynnrychioli, yn by wiocau ac yn ymad- 
newyddu, pryd y bydd achos y blaid arall yn colli tir ac yn marw, 
Dywedir na fu y rhai hyn fyw nes cyflawni y mil blynyddoedd, 
wrth hyny yn dadgan y byddant fyw ar ddiwedd hyny. Nid yw 
yr adgyfodiad cyfTredinpl i fod am ry w dymhor ar ol cyflawni y mil 
blynyddoedd. Gollyngir Satan yn rhydd i dwyllo yr holl genedl- 
oedd — cesglir Gog a Magog yn nghyd i ryfel — ant ar led y ddaear, 
ac amgylchant wersyll y saint, a'r ddinas anwyl — fe ddisgyn tan i 
waered o'r nef i'w hysu hwynt; fe fwrir diafoli'r llyn o dan, ac yna 
y dywedir fod y meirw, fy chain a mawrion, yn sefyll ger bron 
Duw ; yna yr agorwyd y llyfrau, ac y barnwyd hwy wrth y peth- 
au oedd wedi eu hysgrifenu yn y llyfrau, yn ol eu gweithredoedd. 
Mae hyn oil yn hawdd ei ddeall yn ol yr egwyddorion y d adieu wn 
drostynt ; ond os adgyfodiad llythyrenol a phersonol afeddylir — i'r 
saint ar ddechreu y mil blynyddodd, ac i'r drygionus ar eu diwedd, 
pa beth a ddaw o'r miliynau dirif o saint a gyfanneddant y ddaear 
yn ystod y milfiwyddiant. Nid yw y gyfundraeth ddyeithr hon 
yn rhoddi un cyfrif am danyni Nid oes neb yn dy weyd wrthym a 
fydd yrluddewon a'r cenedloedd a boblogant y ddaear yn ystod 
teyrnasiad Crist yn marw ai peidio. Pa un ai canfod y dyryswch 
y mae y Milflwyddiaid, ac am hyny yn tewi, nis gwyddora. Os 
dywedir y bydd meirw saint y mil blynyddoedd, gofynwn ninau, 
pa bryd y cyfodir hwy? a gofynwn hefyd, pa fodd, ynte, y dy- 
wedir fod angeu wedi ei lyngcu mewn buddugoliaeth, ar ddyfodiad 
eu Harglwydd i deyrnasu ? Os dywedant nad ydynt yn meirw 
§$fyn. gofynwn, ai sefyllfa ddibechpa] a fydd eu sefyllfa ar y ddaear, 



HEB KU CYFLAWNI. 239 

a hwythau yn y cnawd ? Os dibechod a fydd, yna nid rhaid iddynt 
wrth efengyl mwy na'i hordinadau : ond os pechadurus fydd pres- 
wylwyr y ddaear, pa fodd y diangant rhag marw, neu gyfnewidiad 
cyfartal iddo ? 

Yn lie dau adgyfodiad, Tin ar ddechreu, a'r Hall ar ddiwedd y 
mil blynyddoedd, ac felly yn mhell oddiwrth eu gilydd, barnu yr 
ydym mai yn y gwrthwyneb y dysgir ni yn yr Ysgrythyr Ian. Y 
bydd adgyfodiad i'r cyfiawnion a'r anghyfiawnion hefyd, a hyny 
gyda golwg ar y farn a fydd yn gysylltiedig a'r adgyfodiad. Gwel- 
som, tu dalen 210, fod y Milflwyddiaid yn gosod allan yfarnyn 
oruchwyliaeth barhaol am jBLl o flynyddoedd, pryd y bydd llywodr- 
aeth Crist ar y ddaear yn gwobrwyo ei bobl, ac yn dial ar ei elyn- 
ion. Honir mai yn moreu y mil blynyddoedd, y rhai sydd yn ngol- 
wg yr Arglwydd fel un dydd, y bydd yr Arglwydd yn barnu ei 
bobl, a'i elynion yn yr hwyr. Ymddengys yma mai gwaith y 
Brenin yn amddiffyn deiliaid ei lywodraeth, ac yn darostwng gel- 
ynion ei deyrnas, yn eu ffurf gorfforedig, ac nid yn eu gwedd ber- 
sonol, ydyw y farn a olygir gan y Milflwyddiaid. Yr ydym ninau 
yn barnu y bydd y farn dragywyddol yn cyrhaedd pob un — y bydd 
raid i bob un ymddaagos o flaen brawdle Crist — y dygir pob gweith- 
red i farn a phob peth dirgel. Barnwn fod y " farn dragywyddol " 
yn wahanol i waith y Brenin yn noddi ei bobl, neu yn bwrw dial 
tymhorol ar ei elynion yn ystod teyrnasiad y milflwyddiant. Cyr- 
haedd y farn y soniwn am dani bob dyn drosto ei hun, a dynoethir 
ei holl ddirgeloedd. Rhag blino amynedd ein darllenwyr, ni wnawn 
ond eu cyfeirio at y 25ain o Matthew a'r 20fed o Datguddiad, lie y 
desgrifir yr holl genedloedd, y da a'r drwg, y defaid a'r geifr; yr 
holl feirw, fyohain a mawrion, yn cael eu gwysio o flaen gorsedd y 
Barnwr ; lie y mae yn eu barnu yn ol eu gweithredoedd, ac yn eu 
dedfrydu i'w cartref priodol— y rhai cyfiawn yn cael eu gwahodd i 
etifeddu y deyrnas, a'r rhai ar y Haw aswy yn cael eu gyru ymaith 
i'r tan tragywyddol. Wedi darllen y rhanau hyn o'rgair, gofynwn 
i'r darllenydd, pa gysonedd a all ef weled rhyngddynt a'r gyfun- 
draeth ag sydd yn honi mai y saint yn unig a gyfodir ar y pryd, 
8ef ar ddechreu y mil blynyddoedd, a'r drygionus ar eu diwedd ? 
A phe caniataem mai fel hyn y byddai, atolwg, pa bryd y dygid 
saint y mil blynyddoedd eu hunain i farn ? Wele yma niferi, fel 
tywod y mor mewn amldra, nad oes un son yn nghyfundraeth y 
Milflwyddiaid, am un farn byth i'w cyfarfod. Barned y darllenydd 
pa goel a ddylid roddi ar y fath gyfundraeth. 



240 PROPHWYDOLIAETHAU 

2 Thes. i. 6 — 10. " Canys cyfiawn yw ger bron Duw dalu cys* 
tudd i'r rhai sydd yn eich cystuddio chwi, ac i chwithau, y rhai a 
gystuddir, esmwythdra gyda ni, yn yniddangosiad yr Arglwydd 
Iesu o'r nef gyda'i angelion nerthol, a than fflamllyd, gan roddi dial 
i'r sawl nid adwaeuant Dduw, acnid ydyntynufuddhau i efengyl ein 
Harglwydd Iesu Grist, pan ddel efe i'w ogoneddu yn ei saint." Pa 
eiriau amlycach a ellid en defnyddio i sicrhau y byddai pechadur- 
iaid ac esmwythdra y saint yn dygwydd yr un amser? "Wele yma 
ddial ar y rhai nad adwaenent Dduw, ar y pryd y bydd Iesu yn 
ogoneddus yn ei saint. Nid fel y dywed y Milflwyddiaid, yn mben 
mil o flynyddoedd wedi hyny. Ac nid dial trwy farnau tymhorol 
ar ddechreu y mil blynyddoedd, fel y mynent hwy honi. ond mewn 
u cosbedigaeth dragywyddol oddi ger bron yr Arglwydd, ac oddi- 
wrth ogoniant ei gadernid ef." 

loan v. 28, 29. " Na ryfeddwch am hyn, canys y mae yr awr 
yn dyfod, yn yr hon y caiff pawb a'r sydd yn y beddau glywed ei 
leferydd ef ; a hwy a ddeuant allan : y rhai a wnaethant dda i adgy- 
fodiad bywyd, a'r rhai a wnaethant ddrwg, i adgyfodiad barn." Pa 
argraff a fyddai naturiol i'r geiriau hyn ei wneuthnr ar feddwl y dar^ 
llenydd? A allai efe lai na deall fod adgyfodiad y da a'r drwg yn 
nieryd lie gyda'u gilydd? Yma, hefyd, y mae yr adgyfodiad a'r 
farn yn gysylltiedig^-yr adgyfodiad yn arwain i'r farn, a'r ddau 
amgylchiad yn dygwydd mewn rhyw " awr." Md awr o driugaia 
munyd sydd i ni ddeall mae yn wir, eto un adeg Tieu dymhor cysyllt- 
iedig a feddylir. Mae eysylltiad unedig yn yr holl oruchwyliaeth. 
Lleferydd Mab Duw sydd yn galw pawb o'u beddau, y naill ifywyd 
o rydd ras; y lleill i farn o gyfiawnder pur. Nid oes yma un lie i 
ddychymygu fod mil o flynyddoedd i gyfryngu rhwng adgyfodiad 
y cyfiawnion a'r anghyfiawnion ; ond y caiff pawb ar sydd yn eu 
beddau glywed ei leferydd ef a dyfod allan, pan ddelo yr awr — nid 
yr oriau pell oddiwrth eu gilydd, ond yr awr unedig, pa faint byr- 
ag fydd ei meithder. I'r un perwyl y mae Act. xvii. 31. "O her- 
wydd iddo osod diwrnod yn yr hwn y barna efe y byd mewn cyf? 
iawnder." "Wele y byd yn cael eu barnu yn yr un tymhor, o ba 
hyd by nag y byddo, nid yw ond un dydd. 

Yn Rhuf. ii. 5 — 10, y mae yr apostol yn dadgan y rhoddir i bob 
un yn ol ei weithred, yn y dyddy barna Duw ddirgeloedd dynion trwy 
Iesu Grist, i'r na?ll fath o bobl fy wyd tragywyddol ; ond i'r rhai 
cynnenus ac anufudd i'r gwirionedd, trallod ac ing. Am y tymhor 
y gwneir hyn i'r da a'r drwg, nid oes ond yr un dydd o ddadgudd- 
jad cyfiawn farn Puw, 



PENNOD IV. 

Syniadau Gorwych y Milflwyddiaid am Sefyllfa y Saint yn 
Nheyrnas Crist. 

Heblaw a ddywedwyd tu dalen 207, ni a ychwanegwn ychydig 
linellau i osod ger bron y darllenydd y golygiadau a goleddir gan y 
Miltlwyddiaid am sefyllfa ogoneddus y saint pan yn teyrnasu gyda 
Christ am ill o flynyddoedd. JSTid ydym yn bwriadu gwneyd nem- 
awro sylwadau ar y golygiadau hyn, gan y tybiwn fod digon wedi 
Gael ei ddweyd yn y tu dalen au blaenorol i ddangos geudeb y gyf- 
undraeth yn yr elfenau mwyaf hanfodol a berthyn iddi, fel na raid 
aros nemawr uwehben y man gangenau a flagura o honi. 

Darlunir gogoniant sefyllfa y saint adgyfodedig a newidiedig, 
yn ystod y Milflwyddiant fel yn cynnwys: 

1. Cyfranogiad helaeth o ogoniant Crist ei hun. Darlunir gogon- 
iant y dyn Crist Iesu fel un a phob awdurdod a llywodraeth yn ei 
law — pob peth wedi ei ddarostwng iddo — " goruweh pob tywysog- 
aeth, awdurdod a galln, ac arglwyddiaeth, a phob enw a enwir, nid 
yn unig yn y byd hwn, ond hefyd yn yr hwn a ddaw," (Eph. i. 21), 
ac y rhoddir iddo enw yr hwn a fydd goruweh pob enw, fel yn enw 
yr Iesu y plygai pob glin, ac y tyngai pob tafod. Phil." ii. 9 — 11. 
Ymddengys, hefyd, meddant, yn eglur, fod y saint i gyfranogi o'r 
gogoniant hwn, am y gelwir hwy yn gorff Crist — "yr hon yw ei 
gorff ef," (Eph. i. 23), ac yn briodasferch, neu yn wraig iddo, yr hon 
y mae yn ei magu ac yn ei meithrin, fel ei gnawd ei hun. Eph. v. 
23-^-33. Honir fod tystiolaethau eglur yn sicrhau y caiff y saint 
eistedd gyda Christ ar ei orseddfaingc a chymeryd rhan yn y farn. 
Gelwir hwy yn feibion, (anrhydedd, meddant, na roddwyd i angel- 
ion, Heb. i. 5), i ddangos eu bod yn etifeddion i Dduw, ac yn gyd- 
etlfeddion a Christ, yr hwn a wnaed yn etifedd pob peth. Heb. i. 2. 
Jthuf. viii. 17. I brofi hyn dygant yn mlaen, "Yr hwn sydd yn 
gorchfygu a etifedd a bob peth, ac mi a fyddaf iddo ef yn Dduw, ac 
efe a fydd i mi yn fab." Dat. xxi. V. Ar y cyfrif hwn, hefyd, yr 
honir eu bod yn eistedd gyda Christ, yn y nefolion leoedd, fel y 
gallai ddangos yn yr oesoedd a ddeuai ragorol olud ei ras ef, trwy 
ei gymwynasgarweh i ni yn Nghrist Iesu." Eph. ii. 5, 1. 

2. Addefir gan rai o honynt, fod eneidiau y saint, ar eu marwol° 
aeth yn cael myned at Grist i'w fwynhau ; ond yn mha fodd, add- 
efant nas gwyddant. Ar yr un pryd, honant fod cyfl wyniad gogon- 



242 PROPHWYDOLIAETHAU 

eddus y saint i'r Tad, yn cael ei ohirio hyd yr adgyfodiad, ar dde- 
chreuad y mil blynyddoedd. Nad ydynt, hyd hyny, i dderbyn yr 
etifeddiaeth a berthyn iddynt fel meibion. Barna llawer o'r Mil- 
flwyddiaid na fu enaid y Cyfryngwr, rhwng ei farwolaeth a'i 
adgyfodiad, ddim gyda'r Tad; ond iddo ddisgyn i Hades, neu y byd 
anweledig. Profir hyny, meddant, trwy eiriau Grist wrth Mair, 
" Na chyffwrdd a, mi,oblegyd ni ddyrchefais i eto at fy Nhad." loan 
xx. Vl. Yr un peth a ddywedir, gan lawer, am y saint : gellir casglu 
eymaint, meddant, oddiwrth eiriau Pedr am Dafydd ; " Oblegid ni 
ddercbafodd Dafydd i'r nefoedd," Act. ii. 34. Nad oedd y Salmydd 
ei hun yn dysgwyl dim amgen, gan y dy wed, " Myfi a edrychaf yn 
dy wyneb mewn cyfiawnder, digonir fi pan ddihunwyf, a'th ddelw 
di." Salm. xvii. 15. Honir na wneir dadganiad o'r saint fel meib- 
ion Daw, hyd ddechreuad teyrnasiad Crist, yr hwn a elwir, 
meddant, yn "ddydd dadguddiad meibion Duw ;" mai dyna'r pryd y 
eyffesa Crist eu henwau ger bron y Tad, Dat. ii. 5, ac y gosodir hwy 
ger bron Duw, 2 Cor. iv. 14 ; Judas 24. Felly penderfynant, nad oes 
i ddyn yn y cnawd, nac yn ei sefyllfa ysgaredig oddiwrth y corff, 
ddim dyfodfa i'r goleuni, lie y mae Duw yn trigo ; na gweled go- 
goniant Duw, hyd yr amser y dy wedir, " Wele y mae pabell Duw 
gyda d3 T nion, ac efe a drig gyda hwynt." Dat. xxii. 4. 

Ie, tybir ganddynt, oddiwrth amrywiol ymadroddion Ysgryth- 
yrol na chyilwynir mo'r saint i Grist, hyd ei ail ddvfodiad : ac felly, 
yn mha ystyr by nag y mae y saint gyda Christ, tra allan o'r corff, 
ac yn gweled ei ogoniant, nid wrth ffydd, ond wrth olwg, mai nid 
yn y natur ogoneddus hono y mae hyny, ag a fydd ganddo pan ym- 
ddengys efe fel y Duw mawr, a'n Hachubwr. Fel hyn, meddant, y 
dy wedir am yr eglwys, " Ac y gosodai efe hi, yn ogoneddus iddo ei 
hun." Eph. y. 27. Gorchymynir i'r dysgyblion weddio am eu "cyfrif 
yn deilwng i sefyll ger. bron Mab y dyn" Luc. xxi. 36, fel pe na ddyg- 
asid hwy i'w wycld ef, cyn cyfyngder y dyddiau hyny ! Dygir yn 
mlaeii hefyd addewid Crist, " Mi a ddeuaf drachefn, ac a'ch cymeraf 
chwi ataf fy hun" loan xiv. 3. Anhawdd, meddant, ydyw cysoni 
hyn a mynediad enaid pob credadyn wrtho ei hun at Grist yn angau. 

2. Dywedir y bydd i'r corff yn yr adgyfodiad gael ei wneyd yn 
gorff ysbrydol, fel ag i gynnorthwyo yn hytrach na rhwystro yr 
enaid. Cyfeirir ni at y 15fed o 1 Cor. i brofi hyn ; ac at dystiolaeth 
ein Harglwydd, " Nid ydynt yn marw mwyach, oblegid cydstad 
ydynt a'r angelion," Luc. xx. 36. Y bydd y corff y pryd hwn, yn ei 
wedd newydd, yn ogoneddus iawn. Gallwn, meddant, gael rhyw 



HEB EU CTFL1WNI. 24$ 

ddychyinyg am dano, yn ngwedd-newidiad Crist pan yr yrnddang- 
osodd Moses ac Eiias mewn gogoniant. " Gwedd ei wynebpryd ef 
a newidiwyd," Luc. ix 29 ; " a'i wyneb a ddysgleiriodd fel yr haul, 
a'i ddillad oedd gan wyned a'r goleuni," Mat. xyii. 2, "yn ganaid 
iawn fel eira ; y fath na fedr un panwr ar y ddaear en canu," Maro 
ix. 3. Cyffelyb fydd cyrff y saint i'r cynllun hwn, sef ei gorff go- 
goneddus ef, Phil. iii. 21. Honir y bydd y saint, yn eu cyrff newydd, 
yn medru ysgogi fel yr angelion, trwy ardaloedd y nef. Dywedant 
fod hyn yn amlwg, wrth y bydd iddynt " gyfarfod a'r Arglwydd yn 
yr awyr," 1 The?, iv. 17 ; ac wrth y dywedir mai cydstad fyddant 
a'r angelion. Honir hefyd, y byddant yn abl i fwyta ac i yfed. 
Bernir liyn oddiwrth fod Crist yn bwyta ac yn yfed gyda'i ddysgybl- 
ion ar ol ei adgyfodiad; ac oddiwrth ei fod wedi dyweyd wrthynt, 
" Ac yr wyf fi yn ordeinio i chwi deyrnas, megys yr orcleiniodd fy 
2shad i niinaii ; fel y bwytdoch ac yr yfoch ar fy mwrdd i yn fy 
nheyrnas," Lnc. xxii. 29, 30. Cyfeirir at waith yr angelion a ym- 
welodd ag Abraham cyn dinystr Sodom yn bwyta ; a bod yr Ar- 
glwydd Iesn, unwaith, wedi gofyn bwyd, i'r unig ddyben o argy- 
hoeddi ei ddysgyblion, mai gwir oedd ei'adgyfodiad, Luc. xxiv. -41 — 
43 ; ac hefyd, y geiwir y manna a syrthiodd yn yr anialwch, yr 
hwn ni fu, ac ni fydd, ei fath, yn " yd y nefoedd," ac yn " fara angel- 
ion," Salm. lxxviii. 2^—25. Tybir mai mor gyson fyddai gwadu y 
medr angelion weled a chlyvjed ag a fyddai gwadu y medrant ar- 
chie aethu. 

Afraid fyddai i ni osod ger bron syniadau y Milflwyddiaid am 
yr ansawdd newydd a fydd ar eneidiau y saint yn y milflwyddiant 
ond yn unig, eu bod y eyfryw ag a goleddir gan dduwinyddion er- 
aill, am ogoniant a pherffeithrwydd y nef. Ar yr un pryd y mae 
yn hawdd canfod fod yr un nodwedd ormodol a gorwyllt ar eu syn- 
iadau yn hyn hefyd, yn chwanegol at yr amryfusedd o'u cysylltu 
wrth sefyllfa y saint ar y ddaear, yn lie yn y nef. Bernir ganddynt 
wrth y gair, " Yna yr adnabyddaf megys y'm hadwaenir, 1 Cor. xiii. 
12, y bydd gan blant Duw wybodaeth annhraethol berffaith o Dduw 
ei him. Ac fel cyfeillion a brodyr i'r Iesu, y rhoddir iddynt adna- 
byddiaeth fanwl o ewyllys a chynghor Duw. Cesglir hyn oddiwrth 
a ddywedodd yr Arglwydd am Abraham: "A gelaf fi rhag Abra- 
ham yr hyn a wnaf ?" a hyny am mai cyfaill Duw ydoedd. Iago 
ii. 23. Gen. xviii. 11. Mynai yr Iesu i'w ddysgyblion ddysgwylyr 
un fath gyfeillgarwch, ac oddiar yr yr un cyfrif ; " Xid ydwyf mwy- 
aeh yn eich galw yn weision ; oblegid y gwas ni wyr beth y mae ei 



244 PROPHWYDOLIAETHAU HEB EU CYFLAWNI. 

Arglwydd yn ei wneuthur : ond mi a'ch gelwais chwi yn gyfeillion : 
oblegid, pob peth ar a glywais i gan fy Nhad a hysbysais i chwi." 
loan xv. 15. Tybir mai yn raddol y cyrhaeddir y wybodaeth hel- 
aeth lion. Fel y mae yr angelion yn chwennych edrych i mewn i 
ryfeddodau trefn iachawdwriaeth, a deall yr hyn ni wyddent o'r 
blaen, mai felly y bydd saint Duw. Bernir ya ddilys y bydd y 
saint yn adnabod eu gilydd ; fod hyny yn gynnwysedig yn yr hyn a 
ddywed Paul wrth y Thessaloniaid, "na thristaent, am y rhai a 
hunasent, megys rhai heb obaith." Rhoddir yma, meddant, sail l 
gredn y cant eu gweled drachefn, a pha gysur a fyddai hyny, heb 
eu hadnabod ? Ie, honir y gall saint gogoueddus y imlfl wyddiant 
adnabod rhai na welsent o'r blaen ; fel y gwnaeth Pedr, Iago, ac 
loan, adnabod Moses ac Elias ar fynydd y gwedd-newidiad. Cawn 
banes fod llawer o gyrff y saint wedi cyfodi o'u beddau, ar adgy- 
fodiad yr Arglwydd lesu, ac wedi myned i'r ddinas sanctaidd, ac 
ymddangos i lawer ; a pha fodd, gofynir, y gwybuwyd mai saint 
oeddent, oni b'ai yr adwaenid hwy? Cawn, meddant, esiamplau o 
effaith a dylanwad dwyfol ar lygaid dynion, ie, yn y cnawd, o'r fath 
ag a'u galluogai i gan fod gwrthddrychau, ag oeddent o'r blaen yn 
anweledig ; megys, " Yr Arglwydd a agorodd lygaid Balaam." 
Gweddiai Eliseus ar i'r Arglwydd agor llygaid ei langc i ganfod y 
gwersyll anweledig. 2 Bren. yi. 16, 1Y. Gan Daniel, yn enwedig, 
y gwelwyd rhyw wr, wrth yr afon fawr, bono yw Hidecel, yr hwn 
oedd wedi ei wisgo a lliain, a'i lwynau wedi eu gwregysu ag aur 
coeth; a'i gorff oedd fel maen beryl, a'i wyneb oedd fel gwelediad 
meilten, a'i lygaid fel larnpau tan, a'i freichiau a'i draed fel lliw 
pres gloyw, a sain ei eriau fel sain tyrfa ; ond y dynion y rhai oedd 
gydag ef ni welsant y weledigaeth, eithr syrthiodd arnynt ddy- 
chryn mawr, fel y ffoisant i ymguddio." Dan. x. 4 — 1. 

Am natur y drafodaeth rhwng eglwys yr adgyfodiad a dynion y 
ddaear, y rhai a fydd yn y cnawd yn ystod y mil blynyddoedd, o 
dan yr oruchwyliaet^i newydd, y sonir cymaint am dani, nid yw y 
Milflwyddiaid yn gallu dyweyd nemawr ddim. JS"id ydym yn cael 
dim boddlonrwydd ganddynt, pa gymundeb a fydd rhyngddynt a 
saint y ddaear, sef y rhai a ddychwelwyd at Grist ar ol ei ddyfodiad i 
deyrnasu ; nac ychwaith, pa beth a dderfydd i ddychweledigion y 
mil blynyddoedd, yn Inddewon a chenedloedd, yn y diwedd ; paun 
ai marw a wnant a'u hadgyfodi, fel y crybwyllasom o'r blaen, ai 
byw byth. Mae y gyfundraeth yn ein gadael mewn tywyllwch a 
phetrusder. Os marw a wnant fel saint yr hell oesoedd, yna y mae 



BYR DDOSRANIAD LYFR Y DATGUDBlAD. 245 

yn rhaid nad oes iddynt hwy ran yn yr adgyfodiad cyntaf ; a pha 
fodd, yn ol eu deongliad hwy, y diangant rhag yr ail farwolaetb ? 
a phe gellir o6goi y perygl mawr hwn, byddai raid eu hadgyfodi 
gyda'r drygionus wedi dybenu y mil blynyddoedd ; neu ynte, fod 
trydydd adgyfodiad i fod ; gan fod yr adgyfodiad cyntaf ar ddechreu 
y mil blynyddoedd, yn perthyn i'r saint yn unig; yr ail ar eu diw- 
edd, i'r drygionus ; yna, os oes adgyfodiad hefyd i saint y mil blyn- 
yddoedd oil, rhaid ei fod yn drydydd adgyfodiad ; oddyeithr y 
cymer le yn gymysg a'r drygionus. Dysgwyliwn fod plant yr ys- 
golion Sabbothol yn Nghymru, yn ddigon hyddysg yn yr Ysgryth- 
yrau, i weled geudeb y fath gyfundraeth a hon. 



• ■ » • 



BYR DDOSRANIAD 

O LYFR Y DATGUDDXAB* 



Mae y traethodau a ysgrifenwyd, ac a gyhoeddwyd §* y llyfr 
hwn, yn mron yn ddlrif ; a thybiau y deonglwyr mor lluosog a'li 
traethodau. Kid oes un llyfr yn y Beibl a mwy o ysgrifenu wedi 
bod arno, na'r un llyfr a ddeallir yn llai. Nid ydym ar fedr eynnyg 
cyfundrefn o'r eiddom ein hunain : ni oddef ein terfynau, a mwy na 
hyny, ni fedr ein gailuoedd. Ni allem, pe ceisiem, ein boddloni ein 
hunain, a llawer llai ein darllenwyr. Y cwbl, gan hyny, yr am- 
eanwn ato, fydd gosod dosraniad byr o hono, yn eynnwys crynodeb 
o olygiadau y deonglwyr a dybir yn nesaf i'w lie ; gan adael heibio, 
yn hollol, y syniadau gwylltion a goleddir gan rai eraill. 

Dosbarthir Llyfr y Datguddiad yn ddwy ran ; sef, " Y pethau 
eydd ; a'r pethau a f}^dd ar ol hyn." Pen. i. 19. 

I. " Y PETHAU SYDD," NEU SEFYLLFA YR EGLWYS Y PRYD HYNY. 

Rhan 1. Rhagymadrodd i'r llyfr. Ymddangosiad Crist i loan, 

mewn gweledigaeth ardderchog, yr hon a welodd, pan 

oedd yn alltud yn ynys Patmos. 
Rhan 2. Llythyrau at y saith eglwys yn Asia Minor. 

i. At eglwys Ephesus : pen. ii. 1 — 7. 

n* At eglwys Smyrna: pen. ii. 8 — 11; 



S46 BYR DDOSRANIAI* 

in. At eglwys Pergamus: pen. ii. 12 — 17. 
iv. At eglwys Thyatira : pen. ii. 18 — 29. 
v. At eglwys Sardis : pen. iii. 1 — 6. 
vi. At eglwys Philadelphia: pen. iii. 7 — 13. 
vii. At eglwys Laodicea : pen. iii. 14 — 22. 
II. "Y pethau fydd ar ol hyn ;"* sef, seftllfa yr eglwys o 

DDYDDIAU lOAN HYD DDIWEDD AMSER. 

Rhenir y gyfran yma yn dri dosbarth. 

I. Y DOSBARTH CYNTAF YN CYNNWYS Y RHAN GYNTAF o'r LLYFR MAWR 
SELIEDIG I O'R IV. BENNOD HYD Y IX. : AC YN CYRHAEDD (YN OL FABER) 

o'r flwyddyn cyn Crist 657, hyd 0. C. 1697 ; yn ol eraill, o'b 

FLWYDDYN 0. C. 95 HYD 1697. 

Rhan 1. Darluniad o'r gogoniant nefol, pen. iv. 1 — 11. 

2. Y Uyfr seliedig, a'r Oen yn dattod eiseliau, pen. v. 1— 14; 

3. Agoryd chwech o'r seliau.f 

[Ysbaid yn cyrhaedd o'r flwyddyn 95 hyd 323 O.C., 
medd Lowman. Yn cyrhaedd o'r fl. C. C. 657 hyd 
824 O. C, medd Paber. Yn cyrhaedd, medd Keith, 
o amser ysgrifeniad y llyfr hyd " ddydd mawr ei 
ddigter ef," yr hwn sydd eto i ddyfod. Yn cyrhaedd, 
medd Lldyd o'r Bala, Fleming, Peton, a Newton, 6 
ddyddiau yr apostolion hyd ddyddiau Cwstenyn 
Fawr, sef tua 234 0. C] 

I. Agoriad y Sel gyntaf. . pen. vi. t, 2. 

" Y march gwyn, dr hwn oedd yn eistedd arno" 

yn dynodi Crist yn llwyddiant yr efengyl, hyd 

y fl. o.c. 100. — Lowman, Lloyd, Fleming a Fuller. 
Buddugoliaeth Vespasian a Titus ar yr Iuddew- 

on.— Newton. 
Buddugoliaeth Mbopalassar, a'i fab Nebuchodon- 

osor, sef amherodraeth Babilon, c. c. 620 hyd 

570.— Faber. 
Crist a'i eglwys 6 ran eu ffyniant trwy bob oes.-^- 

Keith. 

II. Agoriad yr ail Sel. pen. vi. 8, 4. 
Y march coch a'i farchog. 

Barnau ar erlidwyr, a dinystr ar yr Iuddewon, o 

o.c. 100 hyd 138. — Lowman, Fuller, Lloyd. 
Amherodraeth y Mediaid a'r Persiaid, c.c. 538 — 

331.— Faber. 
Rhyfeloedd gwaedlyd dan yr amherawdwr Trajan, 

ac Adrian ei olynwr.— Newt6n. 
Mahometaniaeth. — Keith. 

* Gran y sonir am " y pethau a welaist, a"*r pethau sydd, a'r pethau a fydd 
ar ol hyn," pen. i. 19, bernir fod y brophwydoliaeth yn dechreu, nid o adeg y wel- 
edigaeth, ond o esgyniad Crist; yr un modd ag yr oedd pedair amherodraeth 
Daniel yn dechreu, nid o'i ddyddiau ef, ond o godiad cyntaf amherodraeth Babi- 
lon, lawer o flynyddoedd cyn amser y weledigaeth. 

t Bernir fod y saith sel yn cynnwys yr holl brophwydoliaeth : mai dosraniad 
o'r seithfed sel ydyw yr udgyrn, a dosraniad drachefa o'r seithfed udgorn ydy w y 
phiolau. 



LTFR T DATGCDDIAD. 



24? 



Rhyfeloedd Rhufeinig, o amser Xero yn y fl wydd- 
yn 66, hyd Adrian yn 134 o.c.— Fleming. 

III. Agoriad y drydedd Sel. pen. vi. 5, 6. 

Y march du a'i farchog, 

Newyn yn amser yr amherawdwyr Antonines,o'r fl. 
138 hyd 193.— Lowman, Lloyd, Fuller a Guyse. 

Amherodraeth Groeg, a -gornies Mahomet, o'r 
flwyddyn c.c. 331 hyd o.o. 1864.— Faber. 

Pabyddiaeth. — Keith. 

Llym weinyddiad cyfiawnder dan yr amherawd- 
wyr Septimus ac Alexander. — Newton, 

Llywodraeth gyfiawn yr amherawdwyr Antonine 
Pius a Philosophus, yn dybenu yn y flL o.c. 180. 
— Fleming. 

Amser o lawnder mawr, a^ehyfiawnder gwladol 
o'r flwyddyn 180 hyd 23*7.— Poole. 

IV. Agoriad y bedwaredd sel. pen. vi. 7, 8. 

Y march gwelwlas ai farchog. 

Haint yn nyddiau Maximin ; yn y fl. o. c. 193 hyd 

2*70. — Lowman, Fuller. 
Trychineb ar Rufain baganaidd o'r fl. o. c. 23? 

hyd 271 neu 294.— Poole. 
Barnau ar erlidwyr paganaidd o'rfl. 211 hyd 241. 

— Guyse. 
Trychineb mawr trwy ryfel, newyn, haint, ac an- 

ifeiliaid rheibus, o'r fl. 211 hyd 268.— Lloyd, 

Newton. 
Amherodraeth Rhufain, o'r fl. c c. 30 hyd 1864 

o o. c. — Faber. 
. Anffyddiaeth.* — Keith, 

V. Agoriad y bummed Sel. pen. tL 9 — 11. 
Yr eneidiau dan yr allor. 

Erledigaeth dan Dioclesian, o'r fl. 0. c. 260 hyd 

304. — Lowman, Newton. 
Erledigaeth yr eglwys gan alluRhufain, o'r fl. o. c. 

311 hyd 604.— Faber. 
Erledigaeth yn gyffredinol. — Keith. 
Erledigaeth dan Rufain baganaidd yn unig. — D. 

Brown. 
Y ddegfed erledigaeth dan Dioclesian a Maximin- 

ian, yn dechreu yn y fl. 127. — Fuller, Poole, 

Guyse. 
Dechreuodd yr erledigaeth hon gyda Decius tua 

y fl. 250, a ehyrhaeddodd hyd 306. — Fleming. 

VI. Agoriad y chweched Sel. pen. vi. 12 — It. 
Daeargryn mawr, yr haul yn ddu, y lleuad yn 

waed, aW ser yn syrthio, dec. 

* Gwelwn fod llawer o'r ysgrifenwyr nchod yn golygu with y meirch hyn, se^ 
y pedvrar eyntaf, farnau Duw ar elynion Cristi'onogaeth. pryd hefyd yr oedd yr 
efengyl yn llwyddo. Ond y mae Keith yn golygu mai Cristionogaeth, Mahomet- 
aniaeta, Pabyddiaeth, ac Anfiyddiaeth, a osodir aUaiu 



248 Syr ddosraniad 

Chwyldroadau mawrion yn amherodraeth Rhuf 1 - 

ain, o Maximin hyd Cwstenyn, o'r fl. o. c. 304 

hyd 325. — Lowman. 
Khyfeloedd arswydus Cwstenyn Fawr yn erbyn 

yr holl ormes-deyrnedd diweddaf, o'r fl. o. c. 

306 hyd farwolaeth yr olaf o'r ainherawdwyr 

pagaoaidd, Licinius, yn 324.~Fle?ning. 
Dymchweliad paganiaeth gan Cwstenyn, tua y fl. 

303.-^-6rwyse, Poole, Lloyd. 
Selto 144,000.* pen. vii. 1—17. 

Arwydda hyn y niferi a gredasant yn Xghrist o'r 

fl. 323 hyd 337.— Lourman. 
Canlyniadau cymysg sefydliad Cristionogaeth.— - 

Faber. 
Yr heddwch a'r nodded a fwynheid oddiwrth 

awdurdodau gwladol, a'r ychwanegiad at rif y 

credinwyr o blith Iuddewon a chenedloedd.-^- 

Newton. 
Arwydd o ofal Duw am ei bobl yn amseroedd 

tymhestlog y seithfed sel. — Lloyd, Poole* 
Yn ol barn Keith, fe gyfeiria y 6ed sel at am- 

gylchiadau eto i ddyfod.f 
Rhan 4. Y seithfed Sel, xv'r saith Udgorn. 

[Fe gyrhaedd yr ysbaid hwn o'r flwyddyn 337 hyd 750. 

-^-Loibman. O'r flwyddyn 324 hyd 1697, yn ol Faber* 

Mae y seithfed sel yn cynnwys y saith udgorn, y saith 

daran, a'r saith phiol. Barna Keith fod y seliau yn dy- 

nodi ansawdd grefyddol y byd, a'r udgyrn ei ansawdd 

wladol.] 
VII. Agoriad t seithfed. pen. viii. 1—5. 

Gosteg yn y nef, megys dros haner awr. Yr angel 

arall dr thuser aur ganddo. 
Gosteg yn y nef yn arwyddo seibiant oddiwrth 

erledigaeth, o'r fl. 324 hyd Julian yn y fl. 361, 

pryd y dybenodd yr osteg. — Lloyd, Poole. 
Haradden c\ T n udganiad yr udgyrn. — (ruyse, Fuller. 

[Wedi selio gweision Duw yn y benDod o'r blaen, ac off- 

rymu arogl-darth i sicrhau atebiad i'w gweddiau, bwr- 

iwyd tan oddiar oddiar yr allor, sef digofaint Duw (yr 

hwn ni ddyhuddir ond trwy aberth) i'r ddaear, a bu 

lleisiau, a tharanau, a mellt, a daeargryn, yn dynodi 

trallodion a thrychineb mawr.] 

* Y rhif hwn ydyw deuddeg mil ddenddeg gwaith. Mae y rhif deuddeg yn hy- 
nod. Deuddeg Patriarch, a deuddeg llwyth oedd yn Israel ; deuddeg apostol oedd 
yn perthyn i'r Testament Newydd ; ac i'r Jerusalem newydd, Dat, xxi. 12. y dy- 
wedir fod deuddeg porth, ac i'r pyrth ddcuddeg angel ; yr oedd i'r mur ddeuddeg o 
sylfeini, a*i hyd yn ddeuddeg mil o stadau. Dy wed Poole fod y rhif deuddeg yn 
cael ei arfer yn y Beibl ddeuddeg waith deuddeg, sef 144 o weithiau. 

t O hyn allan daeth proffes o Gristicnogaeth i fod yn fwy cyffredin, ond gwlr 
grefydd yn llawer anamlach na'r broffes. Bellach, gwabaniaethir gweision Duw 
oddiwrth y " dynion nad yw sel Duw yn eu talcenau." Yma cychwynodd f 
gyngrair rhwng y wlad a'r eghvys ; yr oedd enw yr eglwys ar ddynion y byd ; et* 
jtt oedd gan Dduw ei rifedi seliedigj 



LYFR Y DATGUDDIAD. 249 

t, Udganiad yr Udgorn cyntaf. pen. viii, 6, 

" Venllysg a than wedi ei gymysgu d gwaed" 
Rhyfel hyd ddyddiau Theodosius, o o. c. 837 hyd 

3*79. — Loicman, Guyse. 
Rhuthrau y Gothiaid a'r Fandaliaid o'r fl. 395 

hyd 439. — Faber, Newton. 
Goresgyniad yr amherodraeth gan farbariaid y 

Gogledd.— -Keith. 

II. Udganiad yr ail udgorn. pen. viii. 8, 9. 
" Mynydd mawr yn llosgi gan dan, afwriwyd i'r 

mor, a tkraian y mor a aeth yn waed." 
Cenedloedd gogleddol yn ymosod ar Itali. — Low- 
man. 

Y goresgyniad gan Genseric a'r Fandaliaid o Afl> 
rica, o. c. 439 hyd 477. — Faber, Keith. 

Ymosodiadau amryw genedloedd, o farwolaeth 
Theodosius hyd y flwyddyn 476. — Fleming. 

Alaric yn yspeilio Rhufain, a'r Fandaliaid yn gor- 
esgyn Ffraingc, Spaen, &c. — Guyse, Lloyd. 

Rhufain yn cael ei chyraeryd drachefn gan Gen- 
seric, yr hwn ai rhanodd yn ddeg o frenin- 
iaethau, o'r fl. 410 hyd 455.— Poole 

Attila a'r Huniaid yn goresgyn taleithau Rhuf- 
ain. — Newton. 

III. Udganiad y trydydd udgorn. pen. viii. 10, 11, 
Seren fdwr yn syrthio o'r nef yn llosgi fel lamp." 

Y seren oedd Genseric y Fandal. — Newton. 
Anrheithiau yn disgyn ar Itali : breniniaeth y 

Gothiaid, o. c. 412 hyd 493. — Lowman. 
Dymchweliad amherodraeth orllewinol Rhufain, 

o. c. 479. — Faber. 
Anrheithiau gan Attila a'r Huniaid. — Keith. 
Augustulus amherawdwr diweddaf Rhufain oedd 

y seren. — Mede. 
Morgan, neu ryw eglwyswr o hynodrwydd. — 

Poole. 

IV. Udganiad y pedwerydd udgorn. pen. viii. 12, IS, 
" Taraivyd traian yr haul, a thraian y lleuad, a 

thraian y ser." 

Rhyfeloedd yn Itali : darostyngiad amherodraeth 
Rhufain, o'r fl. 493 hyd 568.— -Lowman. 

Chosroes, brenin Persia, yn ymosod ar yr am- 
herodraeth ddwyreiniol, o. c. 603.— -Faber. 

Dymchweliad amherodraeth Rhufain, gan Od- 
oacer, o. c. 478. — Keith, Newton. 

V. Udganiad y pummed udgorn. pen. ix. 1, 12. 
M Seren yn syrthio o'r nef: a rhoddwyd iddo agoriad 

y pydew diwaelod — a chododd mwg o'r pydew — a 
thywylhoyd yr haul a'r awyr ; ac o'r mwg y daeth 
allan locustimd ar y ddaear." 

(Ywae — udgorn cyntaf.) 
17 



§50 BYR DDOSRANIAD 

Codiad ac ymeangiad Mahometaniaeth o'r fl. 568 

hyd 574. — Lowrnan, Faber, Keith. Y ddau olaf 

yn nodi o'r fl. 612 hyd 672; felly Newton. 
Esgob Rhufain. — Fleming. 

Y Tyrciaid a'r Saraceniaid. — Fuller, Poole. 
VI. Udganiad y chweched udgorn.* pen. ix.13. 

" Gollwng yn rhydd y pedwar angel sydd yn rhwym 

yn yr afon favor Euphrates." 

(Yr ail wae — udgorn.) 
Pedwar llywodraethwr y Tyrciaid, Cutlu Moses, 

Melech, Ducat, a Tangrolipix.— Mede. 

Y Saraceniaid, o'r fl. 675 hyd 7 50.-^Lowman. Fa~ 
her hefyd, ond o'r fl, 1301 hyd 1697, a'r hyn y 
eytnna Keith. 

YR AIL DDOSBARTBt. 

Y LLYFR BYCHAN AGORED ; — HANES YE ENCILIAD YN Y BYD GORLLEWIN^ 
OL : — ANGHRIST A'l RWYSG. 

[Dinystriwyd yr amherodraeth ddwyreinol, ac eglwys Groeg 
cysylltiedig a hi, yn y modd a nodwyd, gan y Tyrciaid, yn y 15fed 
ganrif; yn awr dychwelir at yr amherodraeth orllewinol, mewn 
cysylltiad a'r eglwys Rufeinig. Golygir "y llyfr. bychan" yn 
gynnwysedig yn y llyfr mawr seliedig ) ac yn chwanegiad ato, fel 
olysgrif iddo. Gan mai at amgylchiadau perthynol i'r eglwys 
orllewinol y mae "y llyfr bychan" yn cyfeirio, ni ellir dysgwyl fod 
y dygwyddiadau a nodir yn canlyn y rhai a nodwyd o'r blaen o ran 
amser. Ond wedi gorphen yr olygfa Ddwyreinol, troir yn ol i 
ddarlunioyr un Orllewinol. f 

Golygir fod y "llyfr bychan" yn cynnw3 7 s pum' dosbarth ; yn 
cydredeg a'u gilydd ; a phob dosbarth yn cynnwys 1260 o flynydd- 
oedd. Afreidiol, fe allai, ydyw coffau y darllenydd, mai yr un ys- 
baid o amser a olygir wrth y " mil deucant a thriugsin o ddydd- 
iau;" — "y deufiV a deugain ;" ac " amser, amseroedd, a banner 
amser;" oil yn golygu tymhor anghrist i deyrnasu.] 

Y Rhaglith. pen. xL 1 — 11. 

Dosbarth I. Y gyfran gyntaf or llyfr bychan. 

Y deml yn cael ei mesur ; y ddau dyst yn pro- 
pwydo : yn dynodi agwedd lygredig yr eglwys, 

a pharhad cyson y flyddloniaid.— Lowman. pen. ix. 1 — 12. 

* Y mae Dr. Guyse yn addef mai y chweched udgorn ydyw yr anhawsaf i'w 
ddeall yn yr holl lyn*. 

t Nid yw yn rhyfedd fod cymaint o le wedi ei roddi yn y brophwydoliaeth hon 
i helyntion yr eglwys orllewinol, oblegid ni fu "ymadawiad" o'r lath ag ydyw 
hwn, o ran ei barhad a'i efieithiau niweidiol, un amser o dan oruchwyliaeth yr 
efengyl. Yr oedd ei barhad i fod yn 1260 o flynyddoedd, pryd yr oedd y ddinas 
sanctaidd i gael ei mathru gan y cenedloedd ; y tystion ibrophwydo mewn sachhain, 
y wir eglwys yn guddiedig yn y duTaethwch, saint y Goruchaf i gael eu herlid a u 
lladd gan fwystfll creulawn. Dma y " dyn pechod, a mob y golledigaeth; a 
ragfynegwyd gan Paul, a'r " AnghHst" y dywedodd loan oedd ar ddyfod, ao 
egwyddorion dechreuol yr hwn oedd eisoes yn ymwreiddio. Yr oedd " dirgelwcn 
yr anwiredd, yn gweitluo eisoes, ond ni chymerodd ffurf bennodol am ganrifoeaa 
ar ol hyny. 



O LYFR Y DATGUDDIAD. 251 

Mathriad yr eglwys gan y cenedloedd cyfriniol, 
Y ddau dyst, y Waldensiaid a'r Albigensiaid, 
— Faber, Keith, 

Yn ol Dr. Leifchild, fe olygir yn y bennod hon 
amgylchiadau yr eglwys dros holl ystod ei han- 
es. Mesuriad y dernl, yn golygu purdeb yr eg- 
lwys am y tri ehanrif cyntaf ; rhoddi y cyntedd 
i'r cenedloedd yn golygu llygriad yr eglwys 
gan anghrist a gau-broffeswyr ; y ddau dyst, 
gweinidogion ffyddlawn yr efengyl. 

Adrenir y dosbarth hwn gan Faber* yn y modd canlynol : — 

I. Mesuriad y deml, pen. x. 1, 2. 

II. Y ddau dyst, pen. x. 3 — 6. 

III. Erlidiad y tystion, f pen. x. *l — 14. 

IV. Y seithfed udgorn a'r drydedd wae, pen. x. 15 — 19. 
Dosbarth II. "Yr ail gyfran o'r llyfr bychan" 

I. Y wraig wedi ei gwisgo ar haul, dr ddraig goch 
faicr, sef yr eglwys a diafol. Y wraig yn cael ei 
phorthi yn y diffaethwch am 1260 o ddyddiau. pen. xii. 1 — 6. 
[Ail ddesgrifiad y w hwn o agwedd isel yr eglwys, ac 
o deyrnasiad anghrist am 1260 o ddyddiau.] 

Y ddraig goch fawr yw Diafol a Satan, yn 
gweithio trwy amherodraeth Ehufain mewn 
amser nad oedd y bwystfil eto wedi ymddang- 
os. — Fuller. 

Y mab gwrryw a anwyd i'r wraig oedd Cwsten- 
yn. — Newton, Faber. 

Olyniaeth o weinidoj;ion ffyddlawn. — Guyse. 
Saint y Goruchaf.^-2*W/er. 
II. Rhyfel rhwxg- Michael a'r ddraig. pen. xii. 1 — 0. 

* Mae Loicman yn golygu fod y pennodau canlynol yn cynnwys tri desgHfiaA 
cyffredinol o'r here'si babaidd, ac o sefyilfa yr eglwys dan babyddiaetb ; sef, yr 
lleg, y 12fed, a'r 13eg ; a chan rai fe honir y dviid cysylltu y 13eg a'r 14eg gyda'n 
gilydd, gan y tybir eu bod yn cynnwys rhyngddynt y trydydd desgrifiad cyffredin- 
ol. Yn ol y farn bon, yr un amgylchiadau a olygir wrtb laddiad ac adgyfodiad y 
tystion yn yr lleg, wrtb ffoad'y wraig i'r diffaethweh. a'r fuddugoliaeth ar y 
ddraig yn y*12fed, ac anrheithiau y bwystfil, a buddugoliaeth plaid" yr Oen yn y 
13eg a'r lleg. Drachem, fe dybir fod y pennodau byn yn eymerydi mewn y rhan 
fwyafo dyuiborau yr holl udgyrn ; o leiaf fod yma olwg ar amser mor foren a'r 
bedwaredd ganrif ; ac yn cynnwys amgylchiadau yr eglwys byd udganiad y seith- 
fed udgorn, a thy walltiad amryw o'r pbiolau. Cynnwysir yn y pennodau byn. gan 
hyny, banes codiad, teymasiad. a dymchiceliad.y"gal\n angbristaidd. Trim 
yw hwn a'r " corn bychan''' yn Dan. vii. 8, 24, 25, yr bwu oedd ' ; yn traethu 
mawrhydri," ac yn " difa saint y Gorucbaf." 

t Mae Sjott yn gryf o'r meddwl nad yw lladdiad y tystion ddim wedi cymeryd 
lie. G-olyga Mede na all lladdiad y tystion fod byd oddeutu diwedd y 1260 o 
ddyddiau ; ac na fydd eu lladd yn cynnwys diddymiad ar aelodau, neu ddefnydd- 
iau yr eglwys ddiwygiedig, ond ffurf yr adeilada^tb yn unfe. Lladdwyd y ddau 
dyst, medd rhai, yn y flwyddyn 1414, pan y merthyrwyd John Huss, a Jerome o 
Prague ; a buant fyw drachem pan y gwahoddwyd eu bolynwyr i gynnadledd 
Basil, gan addaw yn deg iddynt, ond arwaitb eu gelynion yn tori eu haddewid i 
"ddegfed ran o'r ddinas syrthio," sef, i freniniaetb Bohemia encilio oddiwrtb y 
pab, ac oddiwrtb yr amberawdwr. Eraill, mai at Brotestaniaid cyngbrair Smalcaid, 
yn 1547, y mae yn cyfeirio yma, pan y gorebfygwyd y Protestaniaid cyngbreiriol ; 
ond eu bod wedi adgyfodi dracbefn yn y flwyddyn 1550, pryd yr ennillasant fudd- 
ugoliaetb ar eu gelynion. — Newton, Eraill, at ddydd Bartholomew, 1572, pan y 
lladdwyd yr Huguenots yn Ffraingc, &c. 



252 BYR DDOSRANIAD 

Grwrthwynebiad diafol i sefydliad Gristionogaeth. 
— Newton. 

Ymosodiad cyffredinol y diafol yn erbyn gwir 
ganlynwyr Crist. — Guyse. 

[Fe hona Woodhouse y dylid edrych ar yr adnodau o'r 
^fed hyd y 13eg, fel wedi eu gosod rhwng cromfachau, 
heb fod yn perthyn yn briodol i'r brophwydoliaeth. Fe 
gynnwys y gwrthryfel yn y nef, yr hwn yr oedd Satan 
yn benaeth ynddo, ac o'i gais, ar ol ei fwriad allan, i 
godi yr ua fath wrthryfel ar y ddaear.] 

Ymosodiad Crist trwy yr efengyl ar deyrnas y 
diafol yn amser y Diwygiad Protestanaidd.— 
Fuller." 

III. Bwriad y ddraig i'r mor. pen. xii. 8, 9. 
Dymehweliad mawr ar acho3 y diafol, trwy iddo 

golli yr awdurdod gwladol yn amser Cwsten- 

yn.— Gill. 
Dymehweliad eilunaddoliaeth yn amherodraeth 

Rhufain. — -Scott. 
Cwymp anghrist yn y Diwygiad Protestanaidd 

— Guyse, Fuller. 

IV. Llawenydd yn y ]Nef am fwrw Diafol allan, 

a gwae i'r ddaear, lle y bwriwyd ef. pen. xii 13— -16, 

Y waredigaetb fawr a gafodd y gwledydd protes- 
tanaidd trwy ddymehweliad pabyddiaeth ; a 
gresynol gyflwr y rhai yr oedd ei rwysg yn par* 
bau ynddynt.— Guyse, Fuller. 

[Ymddengys, yn ol barn Fuller, i'r wraig ffoi i'r di* 
ffaethwch y tro eyntaf, ac aros yn gnddiedig yno hyd 
y diwygiad Protestanaidd ; a thrachefn y rhoddwyd 
iddi ddwy o adenydd eryr mawr i ehedeg i'r diffaeth- 
wch, i ddybenu y 1260 o ddyddiau. Ac y dichon i er- 
ledigaeth gyfodi eto, o herwydd y dywedir yma fod y 
sarff yn bwrw allan o'i safn ar ol y wraig, ddwfr megys 
afon. Ond y bydd i'r ddaear gynnorthwyo y wraig j 
hwyrach y rhoddir attaliad ar yr erlid trwy gyffroadau 
a rhyfel gwladol,] 
Dosbarth III. Y Drydedd gyfran: o'r " Llyfr Bychan," 
" Y bwysfil saith ben a deg corn yn codi o'r mor."* 
[Ffurf newydd ar amherodraeth Rhufain.] 

Y gallu gwladol ag sydd wedi noddi eglwys Rhuf- 
ain dros holl ystod ei ffyniant lygredig a gwaed- 
lyd. f— Fuller. 

" Yr oedd un o'i benau megys wedi ei ladd yn 
farw." Pan ddymchwelwyd paganiaeth gan 
Cwstenyn. — Fuller. Pan ddiddymwyd y ffurf 

* D/ma y trydydd desgriflad cyffredinol a roddir o'r un ysbaid amser. Mathr- 
iad y cysegr, a'r ddau dyst yn prophwydo mewn sachliain oedd y eyntaf: — y 
wraig yn ymguddlo yn y diffaethweh oedd yr ail, a hwn yw y trydydd. 

t Nid un Pab, na'r Babaeth, nac eglwys Ehufain, ydy w y bwystfil, ond y gallu 
gwladol ag sydd yn ei noddi. Y bwystfil y mae y butain yn eistedd arno, pen, 
^vU. 3, 



O XTFR Y DATGUDDIAD. 253 

amherodrol yn Rhufain yn y fl. o. c. 4/76.*-~ 
Lloyd, Lowman, Faber. 
Dosbarth IY. Y bedwerydd gyfran o'r "llyfr bychan." 
"Bwystfil arall yn codi o'r ddaear, yr hwn yr oeddiddo 

ddau gom tebyg i oen, ac yn llefarufel draig" pen. xiii. 11-1$. 

Y pab a'i offeiriaid. — Mede, Lloyd. 

Y gallu eglwysig yn amherodraeth Rhufain : y 
ddau gorn yn dynodi y llin esgobion yn Nghaer- 
cwstenyn ac yn Rhufain. — Daubuz. 

Eglwys Grvoeg.-^-Syr I. Newton. 

Yr awdurdod a roddid i eglwys Rhufain trwy 

feddianau gwladol ei hesgobion trwy holl wled*- 

ydd pabaidd. — Lowman. 
Dosbarth V. Y pummed gyfran o'r " llyfr bychan." 
Gweledigaeth yr Oen gyda'r pedair mil a'r saith- 

ugein-mil, yn sefyll ar fynydd Seion. pen. xiv. 1 — ?5. 

I. Y wir eglwys ar y ddaear : y rhai y mae enw 

ei Dad ef yn ysgrifenedig yn eu talcenau 
hwynt ; a'r rhai ag a welwyd wedi eu selio. — 
Lloyd, Guyse, Fuller. 
Yr eglwys fuddugoliaethus yn y nel-^Lowman. 

II. Ehediad tri angel tuadiwedd y 1260 o ddyddiau. adn. 6-^13. 

Y cyntaf yn ehedeg yn nghanol y nef a'r efengyl 
dragywyddol ganddo, yn dynodi llafur cenadol. 
— Fuller. 

Gweinidogaeth y Diwygwyr Protestanaidd.— « 

Lloyd, Guyse. 
Fe ddadgan yr ail angel fod cwymp Babilon an- 

nghristaidd yn agosau, a'r trydydd angel a 

ddadgan gosb arswydus y rhai a barhant i ym- 

lynu wrth y bwystfil. 

III. Cwbl ddymchweliad Babilon, yn cael ei osod 

allan trwy gynhauaf fd a gwin, yr hwn sydd adn. 14—20. 
yn dynodi barnau trymion ar wledydd anghrist, 
ac yn rhagflaenu y milflwyddiant mawr. 

Y TRYDYDD DOSBARTH. 

YR AIL RAN o'r LLYER MAWR SELIEDIG Y SEITHFED UDGORN, a'r DRYD- 

YDD WAE J YN CYNNWYS YR HOLL PHIOLAU. 

Rhan I. Y Rhaglith ; yn dangos aniean a dyben y 

drydedd wae. pen xv. l-^-8L 

Rhan II. Y saith phiol ; yn cynnwys y saith bla 

diweddaf.f pen. xv, 1-^8. 

* T ffurf amlierodol oedd y chweched fr bwystfil seithrben. 

Mae yma gyfeiriad at y bwystfilod yn Daniel vii. 2. Yr oedd un o honynt fel 
llewpard, y Hall fel aath, a'r Hall fel Hew ; yr oedd hwn yn gyfansawdd o'r tri, ac 
ynddo ffyrnigrwydd, nerth, a chyflymder y cwbl. Yr ormes-deyrn wladol bono 
ydoedd, ag oedd, er ys oesoedd, ie, er caetbiwed Babilon, wedi gormesu ar eglwys 
Dduw. G-wnaed byn yn arbenig dan y pedwerydd bwystfil, sef amherodraeth 
Rhufain. — Woodhouse. * 

t Tywelltir y pbiolau, yn ol barn Fuller, yn ysbaid udganiad y seithfed ndgorn 
yr hwn Ydoedd y trydydd udgorn gwae, a'r olaf o honynt. Dy wodir mai y saith 



2«54 BYR DDOSRANIAD 

L Y PHIOL GYNTAF YN CAEL EI THYWALLT AR Y 

DDAEAR. PGH. Xvi. 1 2 

M Cornwyd blin a drug ar y dynion oedd d nod y 

bwystjil artiynt." 
Cyffroadau mawrion yn nheulu Charlemagne, o'r 

fl. 830 hyd 983. Lowman, Guyse. 
Dynoethiad o lygredigaeth eglwys Rufain trwy y 

Diwygiad Protestanaid a'i ganlyniadau. — Lloyd, 

Fleming. 

Y chwyldroad yn Ffraingc, a'i ysbryd anffyddaidd, 
Dechreuodd y phiol ymdywallt yn Awst 26ain, 
1792: y mae yn ymdywallt eto, ac a barha i 
ymdywallt hyd ddiwedd yr udgorn hwn. — 
Faber, Keith. 

II. YR AIL PHIOL YN CAEL EI THYWALLT AR Y MOR. 

" Ac efe a aethfel gwaed dyn marw." pen. xvi. 8* 

Rhyfeloedd y groes, o'r fl. 1040 hyd 1190. — Zow- 
man, Guyse. 

Y galanas yn Ffraingc, Medi 2il, 1692. — Faber. 
Rhyfeloedd Prydain a Ffraingc ar y mor. — Keith. 
Rhyfeloedd gwaedlyd yn Itali rhwng Charles Y., 

amherawdwr Germani, a Francis I., brenin 

Ffraingc.^ — Lloyd. 
Diryniiad y gallu pabaidd gan alluoedd Protests 

anaidd Ewrop o'r fl. 1586 — 1617. — Fleming, 
Rhyfeloedd cartrefol Spaen a Phortugal. — Fuller. 

III. Y DRYDEPD PHIOL YN CAEL EI THYWALLT AR YR 

afonydd a'r fffnnonau dyfroedd. adn. 4. 

" A hwy a aeihant yn waed." 
Rhyfeloedd y Guelphiaid a'r Ghibliaid, o'r fl. 12Q0 

— 1371. — Lowman, Guyse. 
Amrywiol ryfeioedd y Ffrangcod ar y chwyl- 

droad. — Faber. 
Rhyfeloedd Bonaparte yn Itali. — Keith. 
Rhyfeloedd ar y Cyfandir hyd y fl. 1648 -Fleming. 
Yr holl ryfeioedd yn Ewrop, a ddaeth ar ol Charles 

V. , a chy n y rhyfel diweddar a Ffraingc. — Lloyd. 
Cyffroadau yn Itali a Savoy, ag oedd yn amser 

Fuller i'w dysgwyl. 
[Ai hyn sydd yn awr, yn y fl. 1848, yn cymeryd lie?] 

IY. Y BEDY.'AREDD PHIOL YN CAEL EI THYWALLT AR YR 

haul. adn. 8, 9. 

• • A gallu a roed iddi i boethi dynion a than." 
Rhyfeloedd yn Itali, Germani, a Ffraingc, o'r fl. 

1378 — loZO.-^Lowman. 

t)la diiceddafsyM yn y phiolau. Arwydda hyn, mai trwyddynt hwy y rhoddir y 
<%ymod gorphenol ar y gallnoedd anghristaidd. 

Am " y mor o icydr icedi ei gymysgn a than" y mae llawer o fcddyliau. An- 
sawdd bur yr eglwys, a natnr digofus y phiolau, medd rhai. EraUJ^bywyd sanctr 
aidd y saint, inewn byd aflonydd, tra y dyoddefent erledigaetliau tanllyd. Cyfeirir 
yma,"medd eraill, at fynediad Israel trwy y Mor Coch — at y Mor tawdd yn y deml 
medd eraill, yr hwn oedd yn dryloyw fel gwydr, ond wedi ei liwio a lliw coch, yn 
d^ynodi sefyllfa bur a gorfoleddus y saint yn y nef. — Lowman. 



O LYFR Y DATGUDDIAD. 



255 



' Rhyfeloedd gwaedlyd rhwng gwahanol ymgeia- 

wyr am y Babaeth. — Quyse. 
Rhyfeloedd Bonaparte, yn y fl. 1802-4 — -Faber. 
Buddugoliacthau a dymchweliadBonaparte.-iT^/i. 
Darostyngiad penaduriaid Awstria a Bourbon, prif 

noddwyr pabyddiaeth. — Fleming, Lloyd. 
Gorthrymder annyoddefol y Babaeth ar y deiliaid 

gwladol yn Itali. — Fuller. 

V. Y BUMMED PHIOL YN CAEL EI THYWALLT AR 
ORSEDD-FAINC Y BWYSTFIL.* adn. 10, 11. 

ft A'i deyrnas ef a aeth yn dywyll ; a hwy agnoisant 

eu tafodau gdn ojid." 
Y Diwygiad Protestanaidd, o'r fl. I5$0-I650.-Zoioma7i* 
Dymchweliad Bonaparte. — Faber. 
Dirymial y gallu pabaidd o'r fl. 1794— 1848.-- 

Fleming. 

Y PEDWERYDD DOSBARTH. 

Cynnwys hwn brophwydoliaethau heb eu cyflawni. Rhenir ef 
gan Faber yn dair rhan : sef y chweched phiol — y seithfed phiol—* 
a'r milflwyddiant. At y rhai hyn ychwanegir y farn olaf, a ded- 
wyddwch y nef, yn nghyd a diwedd-glo y llyfr. 

VI. Rhan I. Y chweched phiol yn oael ei thy- 

WALLT AR YR AFON FAWR EUPHRATES. adn. 12, 16* 

"Sychodd ei dwfr hi — ax mi a welais dri ysbryd aflan 
tebyg i lyffaint yn dyfod allan o safn y ddraig, 
ac allan o safn y bwystfil, ac allan o enau y gau- 
brophwyd — yn my ned allan at freninoedd y ddaear 
a'r hollfyd i'w casghc hwy i ryfel — 4 le a elwir yn 
Hebraeg, Armagedon. 

Sychiad Euphrates a ddynoda ddymchweliad am- 
herodraeth y Twrc.-^-Zloyd. 

Symudiad ymaith yr hyn sydd yn attal i frenin- 
oedd neu benaduriaid y dwyrain ymosod ar 
derfynau y bwystfil. — Guyse. >» 

Ymosodiad ar derfynau y Babaeth gan ryw allu 
dwyreiniol rhwng y fl. 1700 a 1900. — Lowman. 

Dymchweliad amherodraeth y Twrc, a dinystriad 
yr eglwys babaidd; y naill trwy sychiad yr 
Euphrates, a'r Hall trwy frwydr Armagedon.—* 
Fuller. 

* Y mae cyffelybrwydd rhwng y phiolau a*r udgyrn. Y mae yn beta hynod 
fod pob un o'r saith udgorn yn cyd-daro mewn rhy w betb neu gilydd a'r saith 
phiol. Effeithiai yr udgorn cyntaf ar y ddaear, ac felly y gwna y phiol gyntaf; 
yr ail udgorn a droai y mor yn waed, ac felly yr ail phiol: effeithiai y trydydd 
udgorn ar yr aforvydd a'r ffynonau dyfroedd, ac felly yr un modd y drydedd- 
phiol. Dywedir fod y pedwerydd udgorn a'r bedwaredd phiol yn effeithio ar yr 
haul. Parai y pummed udgorn dywyllwch a p7ioe?i, ac felly y bummed phiol, 
Perthynai y chweched udgorn. mewn rhan, i ruthrau marchogion y dwyrain, ao 
mewn rhan, i ystranciau y bwystfil yn y gorllewin ; felly yr un modd, y mae y 
chweched phiol yn goiygu, ar un Haw sychiad yr Euphrates, ac ar y Haw arall, 
brwydr fawr Armagedon, trwy yr hon y dinystrir achos y bwystfilod yn llwyr. Yn 
olaf, fel y mae y seithfed udgorn yn gosod allan yr olygfa derfynol^ felly hefyd y 
gwna y seithfed phiol. 



256 EH* DDOSRANIAD LYFR T DATGUDDIAB. 

Dirymiad Mahometaniaeth, ac agor y ffordd iV 
dwyreiniaid gofleidio Gristionogaeth, a chaia 
eglwys Rhufain i'w llithio oddiwrth Fahomet- 
aniaeth at egvvyddorion ac arferion anghristaidd 
yr eglwys hono. — Fleming. 

Parotoi ffordd i freninoedd y dwyrain, a ddynoda 
ddychweliad yr Iuddewon i ffydd Crist. — * 
Poole, Durham, Mede. 
VII. Rhan II. Y seithfed phiol yn caEl ei thy- 

wallt i'r awyr. pen. xYi. 17 — 21 . 

"A daeth lief uchel allan o deml y nef, oddiwrth 
yr orseddfaingc yn dytoedyd, Darfu." 

Cyn wys hon ddymchweliad llwyr Babilon gyfriniol.* 

Effaith y phiol ar yr awyr fydd chwalu y mwg 
a'r tywyllwch (pen. ix.) a gododd o'r pydew 
heb waelod. — Lloyd. 

Dymchweliad llywodraeth y pab ar feddyliau 
dynion. — Fuller. 

Dirymiad cyffredinol ar awdurdod tywysog lly w- 
odraeth yr awyr. — Lowman. 

[Dyma derfyniad y trydydd desgrifiad cyffredinol (gwel 
nodiad ar tu dal. 16); rid yw yr hyn a ganlyn, o dde- 
chreil yr lleg bennod, hyd ddiwedd y 19eg, ond ym- 
helaethiad ar hanes nodwedd y bwystfil, ei deyrnasiad 
a'i gwymp.] Yma y mae pedwar o adraniadau. 

I. Desgrifiad ycliwanegol o anghrist fel putain, 
wedi ei dilladu a phorphor ac ysgarlad, yrlion 
a eisteddai ar fwystfil o liw ysgarlad, &c. pen. xviii. 

ll. Dinystr Babilon gyfriniol. pen xviii. a xix. 1 — 5. 

III. Priodas yr Oen. adn. 6—10, 

IV. Dymchweliad arswydus y gelynion. adn. 11 — 20. 
[Yma y gorphen y seithfed phiol ; aeth heibio y drydedd 

wae, a gorphenwyd y 1260 o flynyddoedd.] 

Eh an III. Y Milflwyddiant. 
I. Rhwymo Satan. pen. xx. 1 — 3. 

II. Yr adgyfodiad cyntaf. adn. 4, 5. 

[" Merthyron," sef y rhai yn ysbryd y merthyron. " Y lleill 
o'r meirw," y rhai o ysbryd anghiistaidd.] (Gwel tu dal. 40.) 

III. Crist yn teyrnasu trwy ei Ysbryd a'i ras am fil 

o flynyddoedd. adn. 6. 

IV. Gollwng Satan yn rhydd. adn. 1, 8. 
[Dirywiad mawr mewn ysbryd amoesau am 335 o flynydd- 
oedd, medd rhai, oddiwrth Dan. xii. 12.] 

V. Dj-mchweliad llwyr a hollol ar y Gynghrair an- 

nghristaidd. pen. xx. 9, 10. 

Rhan IV. Y farn olaf. pen. xx. 11, 15. 

Rhan V. Yr eglwys orfoleddus. pen. xxi. 1 — 27,axxii. 1 — 5. 

Rhan VI. Diwedd-glo y llyfr. pen. xxii. 6 — 21. 

* Fel yr oedd y phiol o'r blaen yn cyrmwys parotoadau y bwystfil i ryfela a'r 
saint, felly y mae y seithfed phiol yn gosod allan y canlyniad, llwyr fuddngoliaeth 
achos y gwirionedd ar y ddraig, y bwystfil, a'r gau brophwyd — darfodiad ar ddy» 
oddefaint eglwys Pduw, a gwawr y mil blynyddoedd. 



** 



LIBRARY OF CONGRESS 





003 125 345 7, 



